Haydarpaşa’dan Geçen Trende

Haydarpaşa Garı’nın yüksek taş kemerleri altında sabah sisi, lokomotiflerin çıkardığı koyu kömür dumanına karışmıştı. Denizden esen serin nisan rüzgârı iskele tarafından tırmanıp garın geniş taş merdivenlerinden yukarıya süzülüyor, peronun ucundaki ahşap bankların arasından geçerken demir rayların üstünde ince bir çiy bırakıyordu. Demir kirişlerin arasına sinmiş duman, henüz iyice yükselmemiş bahar güneşini süzüp taş zemine soluk, kurşuni bir aydınlık indiriyordu. İskeleden yeni ayrılan bir vapurun kalın düdüğü duyuldu; rıhtımın tuzlu yosun kokusu bir an içeriye dolduysa da hemen ardından lokomotiflerden birinin kazandan saldığı buhar, taş duvarlarda uzun bir hışırtıyla yankılanıp her şeyi kömür isine boğdu.
Saat yediye yaklaşırken peron yavaş yavaş doldu. Çoğu pazara inen köylüler, sırtında hasır küfeler taşıyan hamallar, yakaları yıpranmış birkaç Osmanlı memuru, ellerinde bakır güğümlerle sütçüler ve yakaları kalkık, tüfekleri omuzlarında ikişer ikişer gezinen İngiliz inzibatları vardı. Saat kulesinin altında genç bir kahveci çırağı, teneke tepsisindeki ince belli bardakları şıngırdatarak koşturuyordu. İnzibatların ağır, çivili çizmeleri taş zeminde tok, düzenli sesler çıkarıyor; kalabalık onların geçtiği yerde konuşmasını yarım bırakıp istemsizce iki yana açılıyordu. Kimse yüzlerine uzun bakmıyordu. Gözlerini yere indirip geçen esnaf da, çantasını göğsüne bastıran yaşlı kâtip de işgal altındaki şehrin öğrenilmiş tedirginliğini omuzlarında taşıyordu. Gişe önündeki kuyrukta geçiş tezkeresi soran memurun yorgun sesi, arada bir hamalların “destur” deyişine karışıyordu.
Münevver, ikinci peronun gölgesinde, dizlerinin dibinde iki hasır sepetle oturuyordu. Sepetlerden birinin ağzı soluk bir bezle örtülüydü, öbürünün sapına temiz ama yıpranmış bir çıkın bağlanmıştı. Otuz dört yaşındaydı. Üzerinde soluk basmadan geniş bir şalvar, kalın yün bir hırka ve alnını yarıya kadar örten koyu renk bir yemeni vardı. İlk bakışta Gebze’ye ya da İzmit köylerine dönen sıradan bir Anadolu kadınından farkı yoktu; güneş yanığı elleri ve dizlerinin üstünde sakin duran kavuşuk avuçları bu kılığa hiç zorlanmadan yerleşmişti. Ama bakışları peronun her köşesini, bilet gişesindeki hareketi, saat kulesinin altında dikilen sivil gözcüyü ve İngiliz askerlerinin dönüş açısını tek tek tartıyordu. Erzurum’dan çıkıp Sivas’a, oradan da işgal altındaki bu şehre indiğinden beri aştığı yollar ona tek bir şeyi öğretmişti: Tehlike, ses çıkaran yerden değil, gereğinden fazla bakan gözden gelirdi. Sabah gün doğmadan sepetleri hazırlarken de aynı sükûnetle davranmış, tek bir fazla hareket yapmamıştı.
On adım ötede, tahta bir sandığın üstünde on altı yaşındaki yeğeni Naciye oturuyordu. Kızın elleri kucağındaki çiçekli bez çıkının düğümünde sımsıkı kilitlenmişti; çıkının içinde bir çift kalın yün çorapla annesinden kalma soluk bir yemeni duruyordu. İki eli de sapasağlamdı o sabah; parmakları nisan ayazından hafifçe kızarmış, arada bir teyzesine kaçamak bakışlar atıyordu. Ayaklarında İstanbul kaldırımlarından çok köy yollarına yakışan kaba deriden çarıklar vardı. Önünden mantolu, şemsiyeli iki İstanbul hanımı hızlı adımlarla geçerken Naciye bir an onların kuru, parlak iskarpinlerine baktı, sonra gözlerini kendi çarıklarının ucuna indirdi. Yanından iki İngiliz askeri geçtiğinde omuzları hafifçe kasıldı ama yerinden kıpırdamadı. Erzurum’dan beri teyzesinin dizinin dibinde büyümüştü; onun tek bir işaretiyle susmayı da yürümeyi de çoktan öğrenmişti.
Münevver’in tam karşısındaki dökme demir direğin dibinde ise Saniye duruyordu. Yirmi yedi yaşındaydı. Siyah feracesini ve eski muallime ayakkabılarını dün akşam Üsküdar’da bir akraba evinde bırakmış, yerine Münevver’in bulduğu bol, yamalı bir etekle kalın bir başörtüsü giymişti. Halası eşikte ağlamaya başlayınca Saniye başını çevirmiş, “Kapanan okulda beklemekle bu şehir kurtulmaz,” deyip çıkmıştı. Aklında hâlâ eski rüştiyenin penceresi kapalı dersliğinden kalan kuru tebeşir kokusu ve kâtip babasının çocukluğundan beri tekrarladığı o cümle dolaşıyordu: “Söz uçar kızım, kâğıt kalır.” Şimdi üstündeki kıyafet bedenine eğreti duruyordu; kalın yün etek yürürken bileklerine dolaşıyor, sert yemeninin ucu çenesinin altında yabancı bir ağırlık gibi duruyordu. Ama asıl dikkat çeken şey duruşuydu. Bir köylü kadını gibi sepetinin dibine çömelip beklemek yerine, sırtını dik tutmuş, gözlerini yere indirmeden trenin geliş yönüne bakıyordu. Yıllarca rüştiye sınıfında kürsü başında durmuş bir kadının alışkanlığı, bir gecede etek değiştirmekle silinmiyordu.
Bir İngiliz inzibatıyla yanındaki fesli gar görevlisi, ikinci peronun ortasından geçerken Saniye’ye doğru kısa bir bakış attılar. Görevli bir şey demedi ama gözü o dik duruşa takılıp kaldı. Münevver bunu oturduğu yerden gördü.
Hiç acele etmeden yerinden kalktı, sepetlerden birini koluna takıp ağır, salınan köylü adımlarıyla Saniye’nin yanından geçti. Durmadı, yüzüne de bakmadı; yalnızca geçerken alçak, keskin bir sesle fısıldadı:
“Ellerini önlüğün altına sok. Parmakların köylü parmağı değil. Dik durma, biraz omuzunu bırak.”
Saniye irkilmeden başını hafifçe eğdi. Elleri gerçekten de bembeyaz, ince ve mürekkep görmüş ellerdi; sağ işaret parmağının iç yanında divit ve kopya kaleminden kalma hafif bir nasır vardı ama tarla toprağına değmediği iki adım öteden belli oluyordu. Avuçlarını yün önlüğünün kıvrımlarına sakladı, omuzlarını hafifçe düşürdü ve gözlerini ray oluklarına indirdi.
Peronun çeşitli yerlerine dağılmış, birbirini hiç tanımıyormuş gibi davranan toplam on beş kişiydiler; beşi kadın, onu erkek. Aralarında, çenesinin altından sıkıca bağladığı yazmasıyla sepetinin üstüne oturmuş, önceki harplerden sessizliği öğrenmiş iki orta yaşlı kadın vardı. Erkeklerin birkaçı tütün tabakasını kurcalayan, kalın bıyıklı, güneşten kavrulmuş yüzlü adamlardı; kimisi eski yeleğinin düğmelerini iliklemiş, kimisi şalvar paçasını tozlukla sarmıştı.
İçlerinde en dikkat çekeni, peronun doğu ucunda tahta bir direğin yanında duran Hüseyin Çavuş’tu. Kırk iki yaşındaydı. Kandıralıydı. Bıyıkları kırlaşmaya başlamış, eski çakşırının altında asker yürüyüşünü zor gizleyen, geniş omuzlu bir adamdı. Çanakkale’den kalma ince, soluk bir yara izi sol şakağından kulağına doğru iniyordu; çenesini sıktığında o iz gerilirdi. Ayaklarının dibinde, ağız kısmı kuru otlar ve birkaç somun ekmekle örtülü büyük bir hasır küfe duruyordu. Ara sıra kalabalığın içinden göz ucuyla Münevver’i süzüyordu.
Bir kadının peşinden yola çıkmak hâlâ içine tam sinmemişti. Arıburnu’nda toprağa gömülüp yeniden çıkmış bir çavuş için, kısa boylu, okuma yazma bilmeyen bir kadının emrine girmek kolay değildi. Üsküdar’ın arka sokaklarındaki o loş evde toplanıldığında sesini çıkarmadan eşikte beklemişti; odadaki öbür erkekler de birbirine kaçamak bakışlar atmış, kimse ilk sözü almak istememişti. Ama Münevver koynundan bezle sarılı, katlı, mühürlü kâğıdı çıkarıp gaz lambasının altına uzattığında bütün mırıltılar kesilmişti. Sivas’tan gelen o birkaç satır ve Münevver’in o kâğıdı tutarken en ufak bir böbürlenme göstermeyen sakin yüzü, Hüseyin Çavuş’un bütün itirazlarını kesmişti. Yine de içi büsbütün rahat değildi. Kâğıt ayrı şeydi, yol ayrı şeydi. Mühür insanı dağa çıkarmazdı; şu İngiliz inzibatlarının önünden, yol üstündeki aramalardan on beş kişiyi sağ salim geçirip geçiremeyeceğini kendi gözleriyle görmek istiyordu.
Makasların oradan kalın bir lokomotif düdüğü öttü. Raylarda hafif bir titreşim dolaştı. İzmit treni, kara dumanını garın çatısına savurarak, demir tekerleklerinin gıcırtısı kulakları tırmalayarak perona girdi. Buhar vagonların altından beyaz bulutlar hâlinde fışkırdı, kömür kokusu deniz kokusunu bastırdı.
Üçüncü mevki vagonlarının ahşap kapıları açılınca kalabalık öne yüklendi. Sepetler pervazlara çarptı, kondüktörün düdüğü bağrışmalara karıştı.
Münevver, Naciye’ye gözüyle işaret etti. Ayrı ayrı kapılardan bindiler. Münevver ile Saniye üçüncü vagonun orta sıralarına, pencere kenarına yakın oturdu; sepetleri ayaklarının altına yerleştirdiler. Naciye iki sıra arkalarına, kucağında bakır güğüm tutan yaşlı bir sütçü kadının yanına yerleşti. Hüseyin Çavuş ile diğer iki erkek —yirmilerinde sessiz bir delikanlı ve sakalına kır düşmüş bir köylü— vagonun arka ucunda, kapıya yakın durdular. Hüseyin Çavuş büyük küfeyi dizlerinin dibine indirip üstüne telaşsızca elini koydu. Kafiledeki diğerleri de ön ve arka vagonlara, birbirine hiç bakmadan dağıldı.
İkinci düdük öttü, ahşap kapılar gürültüyle kapandı. Tren sarsılarak hareket etti. Haydarpaşa’nın taş duvarları, rıhtımdaki mavnalar ve demir köprü geride kalırken pencereden Marmara’nın kurşuni suları göründü. Uzakta, sisin içinde Adalar’ın soluk karaltıları seçiliyordu. Kadıköy’ün ve Feneryolu’nun ıslak kiremitli çatıları geriye doğru akarken Saniye, doğup büyüdüğü bu şehri bir daha ne zaman —ve nasıl— göreceğini düşündü. Göz ucuyla Münevver’e baktı; Münevver bir kez bile geriye, İstanbul tarafına dönüp bakmamıştı. Gözleri şimdiden trenin gittiği yöne, öne çevriliydi.
Vagonun içi ıslak keçe, soğan, ucuz tütün, nemli yün ve ter kokuyordu. Ahşap sıralar cilasız ve sertti; tren her ray ekleminden geçtikçe gevşemiş camlar zangırdıyor, tavandan ince bir kurum tozu iniyordu. Kimse yüksek sesle konuşmuyordu. Karşı sırada oturan iki yaşlı köylü bile peynirli ekmeklerini bölüşürken fısıldaşıyor, koridorun iki ucuna kaçamak göz atıyordu. İşgal altındaki bir şehirden çıkarken herkesin üstünde, kelimeleri bile tartarak harcayan ağır bir sessizlik vardı.
Saniye, dizlerinin üzerindeki bez çıkına sıkıca bastırdı. Çıkının içinde iki yedek gömlek, katlı beyaz mendili, bir parça kuru ekmek, bir de siyah muşamba kaplı, henüz tek bir sayfasına bile kalem değmemiş boş bir cep defteri vardı. Dün akşam yola çıkmadan önce, eski rüştiyeden kalma alışkanlıkla yanına iki kopya kalemi ve küçük bir çakı almıştı. Muşamba kapağın sert kenarı bezin altından avucuna değiyordu.
Kızıltoprak’ın ahşap evleri ve Erenköy’ün ıslak bahçe duvarları geride kaldı. Tren hızlanıp tekerleklerin ritmi vagonun uğultusunu büyüttüğünde, Saniye başını hafifçe Münevver’e yaklaştırdı. Vagonun gürültüsü sesini örterken fısıldadı:
“Sivas’tan aldığın kâğıt nerede?”
Münevver pencereden dışarıya, Bostancı bağlarının ıslak çamlarına bakıyordu. “Koynumda,” dedi. “Bezle dikili. Arasalar bile kolay bulunmaz.”
Saniye bir an sustu, sonra aklını kurcalayan soruyu sordu:
“Okuması olan birine göstermeden nasıl emin oldun içinde ne yazdığından?”
Münevver başını çevirip Saniye’ye baktı. Gözlerinde en ufak bir alınganlık yoktu; yalnızca sade bir kesinlik vardı. “Paşa bana verdiğinde ne dediğini kulağımla duydum. Bir de İstanbul’da güvendiğim birine okuttum. Ben harf bilmem Saniye, ama insanın gözünden yalanı okurum.”
Saniye hafifçe gülümsedi, sonra yeniden ciddileşti. Önlüğünün altında ince parmaklarını birbirine doladı.
“Peki benim ne işim var bu trende Münevver Abla? Ne tüfek tutmuşluğum var ne at binmişliğim. Ne köy işinden anlarım ne dağ yolundan. Yolda size yük olmaz mıyım?”
Münevver’in bakışları kısa bir an Saniye’nin yüzünde durdu. Bu korkuyu küçümsemedi, gereksiz teselli de aramadı.
“Tüfek tutan çok,” dedi Münevver, sesi demir tekerleklerin ritmiyle karıştı. “İstanbul’da da çok, İzmit köylerinde de. Benim yanımda aklı yerinde, eli kalem tutan bir kadın lazım. Bu iş uzun sürecek. Kim geldi, kim gitti, kim hangi köyde kaldı, bilmezsek yarın birbirimizi kaybederiz.”
“Ya yolda biri vurulursa?” diye fısıldadı Saniye, sesi neredeyse duyulmayacak kadar inceldi. “Ya da birimiz geride kalırsak?”
“İşte onun için lazımsın ya,” dedi Münevver, gözlerini yeniden pencereden akıp giden ıslak bağlara çevirerek. “Geride kalanın adını kâğıtta tutmazsak, iki kış sonra ne anası bulur ne devleti. Tüfek bugün iş görür, kalem yarın.”
Saniye cevap veremedi; yalnızca başını eğdi. Mektepte çocuklara rika harflerini öğreten ellerinin bir gün böyle bir yolda işe yarayacağını hiç düşünmemişti. Kucağındaki siyah muşamba defter, o an dizlerinin üstünde biraz daha ağırlaşmış gibi geldi. Uzakta, Marmara’nın kurşuni açığında ince bir duman şeridi bırakan gri bir işgal gemisi seçiliyor, sonra Bostancı çamlarının ardında kayboluyordu.
İki sıra arkada sütçü kadın Naciye’ye Gebze’deki süt fiyatlarından, kışın pahalılaşan samandan, şehre inmenin her ay biraz daha zorlaştığından dert yanıyordu. Naciye arada başını sallıyor, “Öyle teyze, Allah kolaylık versin,” diye kısacık cevaplar veriyor, elini çıkının düğümünden ayırmıyordu. Arka uçta Hüseyin Çavuş, sırtını vagon duvarına yaslamış, gözleri yarı kapalıymış gibi durarak iki ucu da dinliyordu. Yanındaki kır sakallı köylü ara sıra bıyığını sıvazlayıp pencereden geçen telgraf direklerini sayıyordu.
Tren Maltepe’yi geçti, Kartal’ı geride bıraktı. Tam o sırada tren birden yavaşladı. Frenlerin uzun, acı ıslığı vagonun bütün ahşap eklemlerini sarstı. Yolcular öne kaykıldı, sütçü kadının güğümünün kapağı tıkırdadı. Pendik civarında, normalde trenin uzun durmadığı, rüzgâra açık küçük bir istasyonda durdular.
Pencereden dışarı bakan birkaç yolcu homurdandı. “Bu hafta ikinci durdurma bu,” diye mırıldandı karşı sıradaki yaşlı köylü, ekmeğini mendiline sararken.
Saniye perona baktı, göğsü bir anda daraldı. Boyası dökülmüş ahşap istasyon binasının önünde üç İngiliz askeri duruyordu; haki paltolarının yakaları kalkıktı, tüfeklerinin ucunda süngü takılıydı. Yanlarında sivil giyimli, koyu renk fesli, bıyıkları özenle kırpılmış, yüzü soğuk bir yerli tercüman vardı. İki askerle tercüman ön kapıya yöneldi; üçüncü asker seri adımlarla arka kapıya yürüdü.
Kapılar sertçe açıldı, soğuk nisan rüzgârı içeri doldu.
Vagondaki alçak uğultu bıçak gibi kesildi.
Saniye’nin nefesi göğsünde asılı kaldı. Elini farkında olmadan önlüğünün altından çıkarıp çıkına yapıştırdı. İki sıra arkada Naciye’nin parmakları çıkın düğümünde bembeyaz kesildi; başını eğip sütçü kadının omzunun arkasına doğru büzüldü.
Arka uçta duran Hüseyin Çavuş’un dizlerinin dibindeki büyük küfenin en altında, kuru otların ve birkaç ekmek somununun altında yağlı bezlere sarılı iki tabanca ve bir kutu fişek durduğunu yalnızca Münevver, Hüseyin Çavuş ve Saniye biliyordu. Asker o küfeyi boşaltmaya kalkarsa, ne geçiş kâğıdı işe yarardı ne de köylü kılığı.
İngiliz subayı gençti, yüzü renksiz ve uykusuzdu. Eldivenli eli tabanca kılıfının kapağına yakın duruyordu. Tercüman önden gidiyor, “Kâğıtlar hazır olsun! Sepetler, heybeler açılacak!” diyerek yolcuların geçiş kâğıtlarını kontrol ediyor, şüpheli gördüğü çıkınları açtırıyordu. Ön sıradaki iki tüccarın evrakına baktı, birinin deri çantasını karıştırdı, sonraki sıradaki yaşlı bir adamın tütün kesesini koklar gibi yapıp dizine geri attı. Yaşlı adam gözünü bile kaldırmadan keseyi cebine soktu. Koridorun tahta döşemesinde çizmelerin ve kunduraların gıcırtısı her adımda biraz daha yaklaşıyordu. Saniye kulaklarında kendi nabzının güm güm attığını duyuyordu. İki sıra arkada Naciye, başını iyice eğmiş, tek bir kımıldama bile yapmadan teyzesinin bulunduğu yöne kulak kabartmıştı. Saniye yan gözle Münevver’e baktı; Münevver’in yüzünde en ufak bir gerilim belirtisi yoktu, sanki az sonra inecekleri istasyonu bekliyormuş gibi sakin oturuyordu.
Sıra orta koltuklara geldi.
Tercüman, karşı sıradaki iki köylünün kâğıdına göz atıp geçtikten sonra Saniye’nin önüne geldi ve bir an duraksadı. Saniye’nin geçiş kâğıdı avucunda terden yumuşamıştı; uzatırken eli azıcık titredi. İngiliz subayının eldivenli parmakları kâğıdın ucunu yoklarken tercümanın gözleri önce başörtüsünün altından görünen düzgün alna, sonra kucağındaki çıkını tutan ince, beyaz parmaklara indi.
“Nereye gidiyorsunuz?” diye sordu sert bir sesle. “Senin ellerin pek köy işine benzemiyor. İstanbul’da ne iş yapıyordun?”
Saniye yutkundu. Boğazı kurumuştu. Tam düzgün bir cevap vermeye hazırlanırken Münevver ondan önce davrandı. O ana kadar suskun, mesafeli duran kadın bir anda omuzlarını öne düşürdü, sesini inceltti, köylü bir telaşla öne eğildi:
“İzmit’e gidiyoruz beyefendi, Allah razı olsun sizden, kızımın kayınvalidesi yatalak oldu, helallik almaya gideriz! Bu gelinimiz yeni doğum yaptı, daha kırkı çıkmadı, hâli yok, iki gündür ağzına lokma koymadı, sütü kesilecek diye ödüm kopuyor!”
Münevver bunları tek nefeste söylerken bir yandan Saniye’nin omzuna hafifçe ama uyarıcı biçimde vurdu —Saniye o dokunuşla başını iyice eğdi— öbür yandan sepetinin üstündeki bezi aralayıp içinden kabuğu çatlamış birkaç haşlanmış yumurta, bayat yufka ve yeşil soğan çıkardı; yumurtalardan birini parmaklarının ucunda tutup neredeyse tercümanın burnunun dibine uzattı.
“Bakın, yolluktan başka bir şeyimiz yok, kurban olayım gecikmeyelim, akşama köye yetişmezsek karanlıkta kalırız, gelinin ateşi çıkar!”
Tercüman, yüzüne vuran yumurta ve soğan kokusuyla yüzünü buruşturarak geri çekildi. Elini kaldırıp sepeti uzaklaştırmak ister gibi salladı, sonra İngiliz subayına kısa bir şeyler söyledi. Genç subay Saniye’nin gerçekten de korkudan sapsarı kesilmiş, alnı terlemiş yüzüne bir saniye baktı; hasta bir lohusa kadından başka bir şey görmedi. Sıkılmış bir yüzle başını sallayıp geçti. Tercüman kâğıdı geri uzatıp öbür sıraya yürüdü.
Tam o anda arka kapıdaki İngiliz askeri, tüfeğinin dipçiğini ahşaba hafifçe vurarak ilerleyip Hüseyin Çavuş’un küfesine doğru eğildi.
Vagonun havası bir an dondu.
Hüseyin Çavuş’un yüzü taş kesildi; sol şakağındaki yara gerildi, çenesi kilitlendi. Sağ eli istemsizce belindeki yün kuşağın kenarına doğru kaydı. Yanındaki genç delikanlının omuzları da yay gibi gerildi. Bir saniye sonra asker elini otların altına sokarsa o dar vagonda silahlar patlayacak, bütün kafile istasyonun ortasında kuşatılacaktı.
Münevver bunu bir bakışta gördü; ne tereddüt etti ne sesini kıstı. Oturduğu yerden yüksek, telaşlı bir köylü sesiyle arkaya doğru bağırdı:
“Ağabey! O küfedeki yumurtaları kırmasınlar, ablamın emaneti! Söyle efendiye, dibinde turşu küpü var, devrilirse bütün vagon kokar!”
Ses, donmuş havayı bıçak gibi yardı. Tercüman da İngiliz subayı da arkaya döndü.
Hüseyin Çavuş’un gözleri koridor boyunca Münevver’in gözleriyle buluştu. O bakıştaki sarsılmaz soğukkanlılığı ve sessiz emri tek anda okudu. Eli belinden gevşeyip ağır ağır küfenin hasır kenarına indi.
“Doğru der efendim,” dedi sakin bir sesle, “ev yapımı turşu, ağzı bezle bağlı. Yolda çalkalandı, oynarsa suyu akar.”
Tercüman arka tarafa geçip askere iki kelime çevirdi. İngiliz askeri yine de kaşlarını çatıp eğildi, küfenin üstündeki kuru otları süngüsünün ucuyla hafifçe araladı.
Keskin, genzi yakan ekşi bir sirke kokusu —Münevver’in sabah henüz gün doğmadan, kimseye söylemeden otların üstüne bilerek serptiği o keskin üzüm sirkesinin kokusu— vagonun sıcak havasında doğrudan askerin yüzüne vurdu. Asker yüzünü ekşitip başını hızla geri çekti, süngüsünü kaldırıp doğruldu. Tercüman Naciye ile sütçü kadının kâğıtlarına üstünkörü bakıp geçti.
İki dakika sonra düdük öttü, kapılar kapandı ve tren beyaz buharını pencerelere savurarak yeniden hareket etti.
Bir süre kimse konuşmadı. Sonra karşı sıradaki yaşlı köylü derin bir “Elhamdülillah” çekip mendilini yeniden açtı. İki sıra arkada sütçü kadın Naciye’ye eğilip alçak sesle, “Babanın hayrına şu geçiş kâğıdını iyice sakla kızım, İzmit yolunda ikide bir sorarlar,” diye mırıldandı. Naciye yalnızca başını salladı; dizinde titreyen parmaklarını kadına belli etmemek için çıkının kıvrımlarına iyice gömdü. Saniye, başını pencerenin soğuk camına yaslayıp derin, sessiz bir nefes verdi. Kalbi hâlâ kulaklarında atıyordu; önlüğünün altındaki parmakları buz gibiydi. Münevver’e döndüğünde, Münevver çoktan yumurtaları yeniden sepete yerleştirmiş, eski dingin, mesafeli yüzüne bürünmüştü.
“Sirkeyi ne zaman serptin?” diye fısıldadı Saniye.
“Sabah gün doğmadan,” dedi Münevver, gözlerini pencereden ayırmadan. “Asker olan sirke kokusunun altına elini sokmaz.”
Arka uçta duran Hüseyin Çavuş, gözlerini önce dizinin dibindeki küfeye indirdi. Kuru otların arasından sızan o keskin sirke kokusunu kendisi de ilk kez o an bütün berraklığıyla duydu. Şaşırmış gibi değil, uzun zamandır aradığı bir hesabı sonunda tutturmuş gibi başını yavaşça kaldırdı; gözlerini koridorun ortasına, Münevver’in oturduğu sıraya çevirdi. Sol şakağındaki yara gevşemiş, sabah peronda taşıdığı o gizli kuşku bakışından silinmişti. Başını neredeyse belli olmayacak kadar eğdi, sonra elini yeniden küfenin kenarına koyup pencereden dışarıya baktı.
Tren Tuzla’yı ve Gebze’nin taşlı, çıplak sırtlarını ağır ağır aştı. Yokuşta lokomotifin soluğu sıklaştı, kara duman pencerelerin önünden kalın şeritler hâlinde aktı. Saat öğleyi geçtiğinde Dilovası’ndan aşağıya süzülüp Körfez kıyısına indi. Deniz artık sol tarafta değil, sağ tarafta, rüzgârdan korunmuş geniş, durgun bir kurşuni ayna gibi uzanıyordu. Kıyı boyunca ıslak zeytinlikler, yosunlu küçük taş iskeleler ve üstü branda örtülü birkaç balıkçı kayığı görünüyordu. Karşı kıyıda Samanlı Dağları’nın kat kat yükselen yeşil, sisli sırtları uzanıyordu. Yağmur dinmiş, bulutların arasından sızan solgun bir bahar güneşi yamaçlardaki kayın ve kestane ormanlarına gümüşi lekeler düşürmüştü.
Saniye o dağlara uzun uzun baktı. İstanbul’un taş sokaklarından, dantel perdeli pencerelerinden ve mektep sıralarından ne kadar uzağa düştüğünü ilk kez o an bütün çıplaklığıyla hissetti. O sisli sırtların ardında ne düzenli bir ev vardı ne de belli bir yarın; yalnızca çamur, soğuk ve kimin dost kimin düşman olduğu belirsiz köy yolları vardı. Yine de göğsündeki korku, Pendik’teki o on dakikadan sonra yatışmıştı. Artık neyin içine girdiğini gözleriyle görmüştü.
“Karşısı mı?” diye fısıldadı Saniye.
“Karşısı,” dedi Münevver. “Kıyıdan değil, tepelerden yürüyeceğiz. Aşağısı görünür, yukarısı tutar.”
İzmit İstasyonu’na vardıklarında saat üçe geliyordu. Şehir garip, boğuk bir sessizlik içindeydi; istasyon binasının taş sundurması altında tüfeklerine yaslanmış birkaç işgal nöbetçisi ve telgraf direklerinin dibinde gelen yolcuları şapkalarının altından süzen iki sivil görevli vardı. Kömür deposunun oradan geçen bir boş yük arabası dışında peronda pek ses yoktu. Kafile, önceden kararlaştırıldığı gibi tek bir grup hâlinde değil, ikişer üçer kişi olarak, birbirine dönüp bakmadan istasyondan dağıldı.
Münevver, Naciye ve Saniye, istasyon kapısındaki nöbetçinin önünden başlarını eğip hiç hızlanmadan geçtiler; çarşıyı sağda bırakıp körfezin ucundaki ıslak bahçelerin arasından kıyının güneyine doğru uzanan eski toprak yola saptılar. Şehrin evleri arkalarında seyreldiğinde Naciye, Münevver’in elindeki ağır hasır sepetlerden birini almak için uzandı; Münevver kısa bir bakışla sepeti yeğenine verdi. Yol sabahki yağmurdan yer yer çamurlanmış, kağnı izlerinde bulanık su birikmişti. İki yanda taze bahar otları, böğürtlen çalıları ve ıslak söğüt dalları uzanıyordu. Bir saat boyunca neredeyse hiç konuşmadan yürüdüler. Şehrin seyrek sesleri ve istasyonun kömür kokusu arkalarında kaldıkça yerini ıslak kestane kabuğu, çürümüş yaprak ve soğuk toprak kokusu aldı. Saniye, kaba köylü ayakkabılarının içinde çamura bastıkça zorlanıyor, ıslanan eteği bileklerine dolanıp ağırlaşıyordu ama tek kelime şikâyet etmeden Münevver’in bir adım gerisinde yürümeyi sürdürdü. Naciye ise omzunda çıkını, elinde hasır sepetle çevik adımlarla ilerliyor, arada dönüp Saniye’ye su birikintilerinin kenarındaki kuru taşları gösteriyor, bir ara çıkınından çıkardığı küçük bir parça kuru ekmeği hiç konuşmadan onun avucuna tutuşturuyordu.
Toprak yol yükselmeye başladığında, Bahçecik’e tırmanan kayın ve kestane ağaçlarının başlangıcındaki yosunlu taş çeşmenin başında durdular. Demir oluktan parmak kalınlığında buz gibi bir su akıyor, taş yalağı doldurup yamaçtan aşağı süzülüyordu.
Yirmi dakika içinde diğerleri de —önce iki kadın, ardından ikişer üçer erkekler ve en son sırtındaki ağır küfeyi omzundan indiren Hüseyin Çavuş olmak üzere— ağaçların arasından çıkıp tek tek toplandılar.
On beş kişiydiler. Beşi kadın, onu erkek. Çoğu birbirinin adını bile bilmiyordu. Kestane ağaçlarının serin gölgesinde, nefeslerinden hafif buhar çıka çıka dizildiler. Trende Hüseyin Çavuş’un yanında duran genç delikanlı sırtındaki meşin heybeyi kayın kökünün dibine indirip çömeldi; sabah beri yabancıymış gibi başlarını çeviren on beş çift göz, ilk kez birbirini sakınmadan, sessiz bir merakla süzdü.
Hüseyin Çavuş çeşmeden iki avuç su içip yüzünü, ensesini ve sol şakağındaki yara izini sildi. Sonra kayın ağacının dibindeki küfeye eğildi, kuru otların altından elini uzatıp yağlı bezlere sarılı iki tabanca ile fişek kutusunu şöyle bir yokladı; otları yeniden örterken başını kaldırıp Münevver’in karşısına geçti. Trendeki o bakışın izi hâlâ gözlerindeydi; sesinde sabahki o gizli dirençten eser kalmamıştı.
“Emanetler sağlam çıktı,” dedi, sonra hafifçe başını eğdi. “Trende iyi çevirdin Münevver Hanım. Sirke işi kırk yıl düşünsem aklıma gelmezdi. Sen bağırmasan ben elimi belime atıyordum; hepimiz istasyonda kalırdık. Şimdi nereye çıkıyoruz? Bahçecik’te mi kalacağız, yoksa yukarı mı?”
“Bahçecik’te bir gece soluklanırız,” dedi Münevver, sırtların yukarısına, sisin içine gömülmüş orman çizgisine bakarak. “Orada güvendiğimiz iki hane var. Yarın Servetiye üstünden Oğulpaşa’ya geçeceğiz. Şehir el değiştirir, demiryolu tehlikelidir. Biz sırtlarda tutunacağız. Köylülerle konuşup sayıyı büyüteceğiz.”
Hüseyin Çavuş ağır ağır başını salladı. “Doğru hesap. Servetiye sırtı dardır, iki tüfekle yirmi kişiyi durdurursun.”
Naciye, çeşmenin yanındaki taşa oturmuş, iki eliyle ıslak çarıklarının çamurlu bağını çözüyordu. Genç yüzü yorgundu ama gözleri ışıl ışıldı.
Münevver etrafına baktı. On beş kişi —beşi kadın, onu erkek— ağaçların gölgesinde susmuş onu dinliyordu. Münevver elini Saniye’ye doğru uzattı.
“Defteri çıkar Saniye.”
Saniye şaşırmadı; bez çıkınını açıp siyah muşamba kaplı, henüz tertemiz duran cep defterini, kopya kalemini ve küçük çakıyı çıkardı. Defterin siyah kapağı dalların arasından sızan nisan güneşinde hafifçe parladı.
Hüseyin Çavuş kaşlarını çattı, bir adım öne çıktı. “Defter mi? Münevver Hanım, biz dağa çıkıyoruz, devlet dairesine değil. Adımızı kâğıda yazarsan, Allah korusun o defter düşmanın eline geçerse hepimizin evini yakarlar, çoluk çocuğumuzu toplarlar.”
Diğer erkeklerden ikisi başıyla Hüseyin Çavuş’u onayladı. Sakalına kır düşmüş olanı alçak sesle, “Evde iki kızım, ihtiyar anam var hanım,” diye mırıldandı. “İsimsiz yürüyelim, kimse bilmesin.”
Ormanın serinliği içinde bir an gergin bir sessizlik oldu; çeşmenin şırıltısı birden yükselmiş gibi duyuldu. Saniye elinde defterle kalakaldı.
Münevver yerinden kıpırdamadı. Omuzları dimdik, Hüseyin Çavuş’un gözlerinin içine doğrudan baktı. Sesi ne yükseldi ne yumuşadı:
“Biz eşkıya değiliz Hüseyin Çavuş. Biz çete de değiliz. Vatan için silah tutmaya çıktık. Yarın bu memleket kurtulursa —ki kurtulacak— kimin nereden geldiğini, kimin bu dağda kaldığını bilen biri olacak. Benim okumam yok, ama bu yola çıkanların adı rüzgârda kalmayacak.”
Durdu, gözlerini önce kadınların, sonra tek tek erkeklerin üzerinde gezdirdi.
“İlk kural budur. Bu birliğe giren herkes gerçek adını, köyünü ve babasının adını yazdıracak. Adını saklayan, yarın yüzünü de saklar. Ben karanlıkta adam yürütmem. İstemeyen varsa şehir aşağıda, tren hâlâ orada.”
Kimse kımıldamadı. Rüzgâr kestane dallarının arasından hafifçe esti; ıslak yapraklardan toprağa birkaç iri damla düştü. Sakallı köylü başını önüne eğip sustu.
Hüseyin Çavuş birkaç saniye Münevver’i süzdü. Çanakkale’de çok zabit görmüştü; ama bir dağ çeşmesinin başında, elinde tüfek bile olmadan on beş insanı tek sözle hizaya getirenine az rastlamıştı. Yavaş yavaş çenesindeki gerginlik çözüldü, kırlaşmış bıyığının altında belli belirsiz bir gülümseme belirdi. Başını eğip Saniye’ye döndü:
“Yaz bakalım muallime hanım. Hüseyin, İsmail oğlu, Kandıra.”
Saniye çeşmenin yanındaki kuru taşa oturup defteri dizine dayadı. Küçük sedef saplı çakısıyla kopya kaleminin ucunu iki kısa hareketle düzeltti; ince morumsu talaşlar ıslak toprağa düştü. Kalemin ucunu diline hafifçe değdirip ilk tertemiz sayfaya dokundurdu. İlk satıra, ince ve kararlı bir rika ile tarihi düştü: Nisan 1336. Sonra Münevver’in baş işaretiyle ilk isim olarak Hüseyin Çavuş’un adını yazdı, ardından Münevver’i, Naciye’yi ve kendi adını altına ekledi.
Münevver bir adım yaklaşıp Saniye’nin omzunun üzerinden kâğıda düşen harflere baktı. Harfleri okuyamıyordu ama o düzgün, yan yana dizilmiş çizgilerin ağırlığını göğsünde hissediyordu. İçinden bir ses, bu ince siyah defterin bir gün elindeki tüfekten bile daha ağır çekeceğini fısıldadı.
Saniye kalemi kâğıttan kaldırdı, başını kaldırıp bir sonraki kişiye baktı.
“Sıradaki?” dedi. “Adınız ve köyünüz?”
Önce sakallı köylü derin bir nefes alıp öne çıktı, ardından yazmasını çenesinin altında sıkıca bağlamış orta yaşlı kadınlardan biri yaklaştı; adı dudaklarından hafifçe titreyerek çıktı ama gözleri yere inmedi. Kestane ağaçlarının gölgesinde, soğuk dağ suyunun şırıltısı eşliğinde on beş isim tek tek siyah muşamba deftere düştü. Saniye son satırı tamamladığında, kopya kaleminin nemli mor izi karşı sayfaya bulaşmasın diye kâğıda hafifçe üfledi, sonra kapağı usulca kapattı.
Henüz bilmiyorlardı ki birkaç gün sonra, Oğulpaşa’nın karanlık bir gecesinde kapılarına gelecek genç bir kadın, bu sorunun karşısında susacak ve bütün o kuralı sarsacaktı.