Arka Kapaktaki İsim Görseli
Arka Kapaktaki İsim

Arka Kapaktaki İsim

1. Sahne 23 dk okuma 9 okunma
Şirket-i Hayriye vapurunun yan güvertesinde Üsküdar’a bakan Saniye
Şirket-i Hayriye vapurunun yan güvertesinde Üsküdar’a bakan Saniye

Şirket-i Hayriye vapurunun yan güvertesinde Üsküdar’a bakan Saniye

Saniye o gece sabaha kadar gözünü kırpmadı.

Kasımpaşa’nın yukarı sokaklarından birindeki tek göz kiralık odasında, mavi karartma kâğıdı yapıştırılmış pencerenin kenarından ince bir Şubat ayazı sızıyordu. Yatağını açmamıştı; sırtına kalın yün şalını almış, tahta masanın başındaki hasır iskemlede saatlerdir kıpırdamadan oturuyordu. Odanın ortasındaki küçük sac soba gece yarısından önce sönmüştü, ama Saniye üşüdüğünü ancak parmak uçları uyuştuğunda fark ediyor, ellerini şalının kıvrımlarına sokup birkaç dakika bekledikten sonra yeniden masaya indiriyordu.

Masanın üstünde, kısık yanan gaz lambasının sarı halkası içinde iki şey yan yana duruyordu: en arka yaprağı kaldırılmış siyah muşamba defter ve çekmecenin dibindeki küçük bir teneke kutudan çıkardığı, kenarları sararmış eski bir fotoğraf.

Fotoğraf, 1923 baharında İstanbul’da, Galata Köprüsü’nün yakınındaki bir fotoğrafhanede çekilmişti. Beyaz karton çerçevesi yılların nemiyle dalgalanıp samana çalan bir sarıya dönmüştü. Ama görüntünün ortasındaki kadın hâlâ ilk günkü kadar netti: Münevver, üzerinde üsteğmen üniforması, belinde deri kemeri ve göğsünde İstiklal Madalyası’yla kameraya dimdik bakıyordu. Ne gülümsemiş ne de kaşlarını çatmıştı; sanki merceğin ardında bir fotoğrafçı değil de, kendisine sözünün hesabını soran bir yüzbaşı varmış gibi dosdoğru, sakınmadan bakıyordu. O bahar sabahı köprüden geçerlerken şehrin üstünde başka bir ışık, insanın omuzlarını hafifleten bir ferahlık vardı; bugünün karartılmış, buz gibi Kasımpaşa gecesiyle o günün arasında yalnızca yirmi bir yıl değil, sanki bütünüyle başka bir dünya duruyordu. Fotoğrafhaneden çıkarken Münevver, “Bu kâğıdı ne yapacağım ben Saniye, sende dursun, çocuklar büyüyünce belki bakarlar,” demiş, o günden sonra da bir daha adını bile anmamıştı.

Saniye yuvarlak çerçeveli gözlüğünü parmak uçlarıyla hafifçe yukarı itti, bakışlarını hemen yanındaki deftere çevirdi. Siyah muşambanın sağ alt köşesindeki eski yanık izi, lambanın ışığında kömür gibi parlıyordu. Hilal-i Ahmer çadırında alevlerin arasından çıplak avucuyla çekip aldığı o gecenin izi, defterin derisine nasıl sinmişse kendi hafızasına da öyle sinmişti. Ön sayfalarda kırk üç kadının dağılmış adları, yanlarında tarihler, şifrelenmiş köy adları ve bir tek boş bırakılmış satır uyuyordu. Şimdi yukarı kıvrılmış duran en arka yaprağın altında, kapağın iç kıvrımında ise kurşun kalemle yazılmış ve yirmi üç yılın tozuyla neredeyse silikleşmiş iki küçük kelime görünüyordu:

Zehra, Karamürsel.

İki gece önce Münevver’in Tophane’deki taş odasında duyduğu o hırıltılı, kuru çocuk öksürüğü hâlâ kulağındaydı. Dört yaşındaki Yusuf’un ince göğsü her öksürükte iki büklüm oluyor, on dört yaşındaki ablası kardeşinin sırtını ovalarken gözlerini yerden kaldırmıyordu. Saniye ne zaman gözlerini kapatsa, teneke sobanın başında şekersiz ıhlamur koyan Naciye’yi görüyordu: kırk yaşında ama ellisini geçmiş gibi çökmüş yüzüyle, sol elini hep önlüğünün kıvrımı içine saklayan o sessiz kadını. 7 Eylül 1921’de İznik’te, bir taş duvarın dibinde teyzesini siperin arkasına çekmeye çalışırken giden iki parmağın boşluğu, yirmi üç yıl sonra Tophane’nin rutubetli odasında hâlâ kanıyordu sanki.

Ve Münevver’in o akşamki sesi... “Bir arkadaşın namus sözünü bozarak alınacak lokma benim boğazımdan geçmez.”

Saniye ince bileklerini masanın soğuk tahtasına yaslayıp derin bir nefes verdi. Bir rüştiye muallimesi, bir kâtip kızı olarak ömrü boyunca kelimelerin ve verilmiş sözlerin ağırlığını tartmayı öğrenmişti. 1921 yazında, İznik’e inmeden önceki gece, bir meşe ağacının gölgesinde Karaca’nın kulağına eğilip fısıldadığı o cümleyi bugünkü gibi hatırlıyordu: “Ölürsem anam bilsin, sağ kalırsam kimse bilmesin.” O gece kurşun kalemi arka kapağın kıvrımına değdirirken elleri titremiş, yirmi üç yıl boyunca tek bir harfini bile ağzından kaçırmamıştı.

Ama şimdi, elli bir yaşının bütün soğukkanlılığıyla kendine soruyordu: Bir sözü tutmak uğruna, aynı cephede parmaklarını bırakmış bir kadının altı çocuğunu açlığa ve zatürreye terk etmek de başka bir ihanet değil miydi?

Dışarıda, Kasımpaşa’nın ahşap evleri üzerinden keskin bir rüzgâr geçti; uzaklarda bir teneke oluk tıkırdadı. Karartma kâğıdının köşesinden belli belirsiz bir grilik sızarken, önce Piyale Paşa sırtlarından, ardından Büyük Cami’nin minaresinden sabah ezanı yükseldi. Soğuk kış havasında ezan sesi, sokağın taş duvarlarından sekip odanın içine doldu.

Saniye, sanki uzun bir mahkemenin hükmünü bekliyormuş gibi ezan bitene kadar kıpırdamadı. Son ses de Haliç’e doğru dağıldığında yavaşça öne eğildi. Defterin en arka yaprağını avucunun içiyle düzeltip yeniden kapattı; kapağın içindeki iki kelime yeniden karanlığa gömüldü. Çekmeceden tertemiz ütülenmiş beyaz bir mendil çıkardı, Münevver’in 1923 baharındaki fotoğrafını içine özenle yerleştirdi.

Bir an durup düşündü. Masanın köşesindeki küçük not defterinden yarım parmak eninde bir kâğıt şeridi kopardı. Kopya kalemiyle, düzgün kâtip elyazısıyla kâğıda Babıâli’deki Yardım ve Gazilik İşleri Komisyonu’nun adresini ve gelecek cuma saat onu yazdı. Kâğıdı fotoğrafın altına iliştirip mendili dört köşesinden katladı. Hem mendili hem de siyah muşamba defteri eski deri çantasına koydu; çantanın metal tokası sessiz odada bir mühür gibi kapandı.

İbrikteki buz gibi suyla yüzünü yıkayıp kırlaşmış saçlarını başörtüsünün altında topladı. Bir dilim kuru mısır ekmeği boğazından geçmedi; bez parçasına sarıp masada bıraktı. Siyah yün paltosunu giyip sokağa çıktığında, Kasımpaşa’nın yokuşunda sütçünün güğüm sesiyle birkaç tersane işçisinin ayak sesinden başka bir şey yoktu.


Saat sekizde, yokuşun altındaki küçük terzi atölyesinin kepengini açtı.

Kapı açılır açılmaz içeriden dün akşamın ütü buharı, kaba yünlü kumaş, tebeşir tozu ve soğumuş kömür kokusu yüzüne vurdu. Uzun kesim tezgâhının üstünde yarım kalmış bir tersane memuru paltosu —1944 kışında yeni kumaş bulunamadığı için astarı sökülüp yüzü tersine çevrilmiş eski bir lacivert palto— iğnelenmiş duruyordu. Duvar dibindeki raflarda müşterilerin bez çıkınlara sarıp bıraktığı yamalık bohçalar, ağır döküm ütüler ve köşede Saniye’nin yüksek hesap defteri vardı.

Saniye paltosunu çıkarmadan küçük sac sobayı tutuşturmak için diz çöktü. Kibriti çakıp gazete kâğıdını tutuşturmuştu ki, kapının üstündeki pirinç çıngırak kesik kesik çaldı.

Saat sekizi on dakika geçiyordu. Saniye doğrulup kapıya döndüğünde eşikte Refik’i gördü.

Genç memurun koyu lacivert paltosunun yakası kulaklarına kadar kalkıktı; soğuktan burnunun ucu kızarmıştı. Gözlerinin altında uykusuzluğun ince gölgesi vardı, ama bakışlarında önceki haftalardaki o çekingen kâtip hâlinden eser kalmamıştı; yüzü uykusuz ama kararlıydı.

“Günaydın Saniye Hanım,” dedi Refik, eşikte durarak. Sesi soğuk havada hafifçe buğulandı. “Daireye geçmeden önce uğradım. İki gecedir o odanın hâli gözümün önünden gitmiyor. Bugün sekiz gün kaldı. Dün akşam Sabri Efendi’yle yeniden konuştum; 408 sayılı kanunun dördüncü maddesini bir kez daha önüme sürdü. Encümene sevk listesi gelecek cuma öğleye doğru kapanıyor, ikinci şahidin imzalı ifadesi zapta geçmezse kırmızı kalemle ret düşecek. Eğer o ismin izini süreceksek, vilayet nüfus kayıtlarından bana bir ipucu verin, ben resmî yoldan adresini çıkarayım. Memleketini ve baba adını kabaca bilseniz bile nüfus müdürlüğünde tanıdığım bir kâtip var; nakil defterlerinden, muhtarlık kayıtlarından iki günde buluruz.”

Saniye başını iki yana salladı. Sesi her zamanki gibi ölçülüydü ama içinde tartışmaya kapalı bir kesinlik vardı:

“Hayır Refik Bey. Resmî kâğıda geçmeyecek. Nüfustan sorulursa, jandarma ya da muhtar kapısına giderse, o kadının yirmi yılda kurduğu ev bir günde yıkılır.”

Refik’in kaşları hafifçe çatıldı; bürokrasinin diline alışmış bir memurun pratik telaşıyla bir adım içeri girdi. “Saniye Hanım, gizli sorarız. Sebebini kimseye açmayız, sıradan bir ikametgâh yoklaması gibi—”

“Devlet kapısında gizli sorulan şey, iki gün sonra mahalle kahvesinde yüksek sesle konuşulur Refik Bey,” dedi Saniye, sesi hâlâ sakindi ama gözleri keskinleşmişti. “Kâğıt üstünde kolay görünen şeyler, yaşayan insanın omzunda öyle durmaz. Bir gün muhtarın kâtibi bir kadının kapısına gidip ‘Vilayetten sizi arıyorlar’ dese, o akşam o evin sofrasında ne konuşulur? Kocası ne sorar, komşusu ne fısıldar? Benim o kadına böyle bir hakkım yok; aksine verilmiş bir sözüm var.”

Refik yutkundu, şapkasını elinde çevirdi. “Peki siz nasıl bulacaksınız? Yirmi iki yıl geçmiş. İstanbul koca şehir; taşra deseniz daha zor. Sekiz gün göz açıp kapayıncaya kadar biter.”

Saniye askıdaki paltosunun yakasını düzeltti, çantasının kayışına dokundu. “Karamürsel’i biliyorum,” dedi. “Babasının adını biliyorum. Eğer biri o kapıyı çalacaksa, o benim. Üstelik onu bulsam bile, komisyona gelip gelmemek kendi kararı olacak. Kimseyi zorlamayacağım.”

Genç memur bir süre sessizce Saniye’ye baktı. Bu elli bir yaşındaki, kırlaşmış saçlı, yumuşak sesli kadının içinde, Tophane’deki o dik omuzlu Münevver’inki kadar sarsılmaz bir terazi olduğunu o an anladı.

Refik bir an tereddüt etti, sonra başıyla onayladı. “Haklısınız,” dedi, sesi yumuşamıştı. “Kusura bakmayın, ben hep dosya tarafından düşünüyorum. Ama ne olursa olsun haber verin. Cuma gününe kadar encümen listesini açık tutacağım.”

“Allah razı olsun Refik Bey. Akşamüstü ya da yarın sabah size bir haber bırakırım.”

Tam o sırada kapının çıngırağı bir kez daha öttü. İçeri atölyenin ustası Rıza Usta girdi. Elli beş yaşlarında, omuzları yıllarca kesim masasına eğilmekten hafifçe öne düşmüş, ince gözlüğünü burnunun ucunda taşıyan bir Kasımpaşa esnafıydı. Elinde fırından yeni alınmış, kâğıda sarılı iki sıcak mısır ekmeği vardı.

“Sabahı şerifler hayrolsun,” dedi Rıza Usta, Refik’i görünce şapkasını kaldırarak. “Buyurun beyefendi, bir ölçü mü alınacaktı?”

“Yok usta, sağ olun, ben çıkıyordum,” dedi Refik kenara çekilerek. Saniye’ye başıyla son bir selam verip soğuk sokağa karıştı.

Rıza Usta ekmek paketini tezgâhın kenarına bıraktı, paltosunu askıya asıp ellerini sobanın üstünde ovuşturdu. “Ayaz insanın iliğine işliyor muallime hanım,” dedi. On yıldır yanında çalışmasına rağmen Saniye’ye hâlâ saygıyla “muallime hanım” derdi. “Fırın kuyruğu köşeyi dönmüştü, iki karne fişiyle yarım saat dikildim. Üstelik Mahmutpaşa’da astarlık bez yine ateş pahası olmuş, tersane memurunun paltosuna eski şayaktan yama uyduracağız artık. Çırak Cemil de yine gecikti, çayı ben koyayım.”

Saniye çantasını koluna taktı, ölçülü bir nezaketle ustasına döndü. “Rıza Usta, ben senden bugün için yarım gün müsaade isteyecektim. Belki ikindiyi de bulabilir.”

Rıza Usta, elindeki çaydanlığı sobanın üstüne bırakırken gözlüğünün üzerinden Saniye’ye baktı. On yıldır Saniye’nin iş saatinde izin istediğini toplasanız iki ya da üç kez görmüştü; onlar da ya bir cenaze ya da ağır bir hastalık içindi.

“Hayrola muallime hanım? Rahatsız mısın? Yüzün solgun görünüyor, dün de pek dalgındın.”

“Yok usta, şükür iyiyim,” dedi Saniye, elini çantasının kayışına bastırarak. “Eski bir emanet meselesi var; yıllardır bekleyen bir dostluk işi, bugün halletmezsem vakti geçecek. Müşteri defterini dün akşam kapattım, tersane başçavuşunun paltosuyla eczacı beyin yeleği soldaki sayfada ayrı ayrı yazılı. Akşam geç de olsa uğrar, yarına tek satır eksik bırakmam.”

Rıza Usta bir an Saniye’nin kararlı yüzüne baktı, sonra elini hafifçe salladı. “Bırak şimdi defteri hesabı muallime hanım. Senin şu dükkânda bir kuruşu şaşırttığın, bir günü aksattığın mı görüldü? Ne zaman istersen git, gerekirse bugün hiç dönme. Yalnız hava bıçak gibi, boğazını iyi sar.”

“Sağ olasın usta, hakkın geçiyor.”

Saniye başörtüsünün ucunu çenesinin altından sıkılaştırıp atkısını doladı. Atölyeden çıkarken arkasından Rıza Usta’nın “Allah kolaylık versin!” diyen sıcak sesi yetişti.


Kasımpaşa’dan aşağı inerken rüzgâr yüzüne doğrudan vurdu.

Tersane duvarlarının kıyısından yürürken, Haliç’in kurşuni suları üzerindeki ince sis henüz dağılmamıştı. Kıyıya bağlı eski mavnalar suyun çalkantısıyla inip kalkıyor, demir halatlar babalara sürtündükçe boğuk bir inilti çıkarıyordu. Sokaklarda 1944 kışının sessiz telaşı vardı: yakalarını kulaklarına kadar kaldırmış memurlar, filelerinde birkaç kök pırasa ya da bir kalıp kara sabun taşıyan kadınlar, omuzları büzüşük çıraklar... Savaş sınırın hemen ötesinde sürerken İstanbul kendi kıtlığının ve ayazının içinde büzülüp kalmıştı.

Saniye Azapkapı’dan geçip Karaköy’e yürüdü, oradan Galata Köprüsü’ne çıktı. Üzerinden çan çalarak geçen kırmızı tramvaylar tahta ve demir döşemeyi titreterek iki yakayı birbirine bağlıyordu. Köprünün dubaları Haliç’in soğuk sularına vurdukça ayaklarının altında hafif bir sallantı hissediliyordu. Parmaklıkların dibinde, eski bir şapka giymiş yaşlı bir simitçi, camekânlı tablasının üstüne rüzgâr girmesin diye kalın bir bez örtmüş, ayaklarını birbirine vurarak ısınmaya çalışıyordu. Köprünün altından yavaşça süzülen küçük bir şilebin bacasından yükselen siyah duman bir an yolcuların yüzüne vurup dağıldı. Sağında Eminönü’nün dumanlı kubbeleri ve Yemiş İskelesi’nin sıkışık direkleri, solunda ise Tophane’nin gri çatıları ve o dar sokakların içine gizlenmiş tek göz oda duruyordu.

Köprüyü yürüyerek geçip Eminönü meydanının uğultusundan sıyrıldı, Balıkpazarı’nı geçerek Yemiş İskelesi’ne saptı.

Şubat ayazında iskele kalabalık ve gürültülüydü. İzmit Körfezi’nin güney kıyılarından —Karamürsel’den, Yalova’dan, Değirmendere’den— sabah karanlığında kalkıp gelmiş küçük ahşap motorlar iskeleye borda bordaya yanaşmıştı. Mazot kokusuyla ıslak çuval, tuzlu deniz suyu ve lahana yaprağı kokusu birbirine karışıyordu. Motorlardan ağır siyah zeytin çuvalları, meşe odunu denkleri, elma ve sebze kasaları indiriliyor; sırtlarında semer taşıyan hamallar “Varda! Açılın! Destur!” diye bağırarak kalabalığı yarıyordu. Kıyıdaki çay ocağının önünde birkaç kayıkçı, yün berelerinin altından ince belli bardakları üfleyerek içiyordu.

Saniye, paltosunun eteklerini çamurdan sakınarak, Karamürsel ve Yalova’dan mal getiren tüccarların bulunduğu dar arastaya girdi.

Burası rıhtımın rüzgârından daha korunaklı ama daha loştu. İki yanda kepenkleri yarı açık depolar, üst üste yığılmış zeytinyağı tenekeleri, kantarlar, tahta fıçılar ve çuvalların üzerine oturup hesabını yapan kalın gocuklu tüccarlar vardı. Bu erkek kalabalığının arasında siyah paltolu, gözlüklü bir kadının yürüyüşü birkaç meraklı bakışı çekti; Saniye hiç istifini bozmadan, eski muallime dikliğiyle ilk depoya yöneldi.

Kapının üstünde soluk boyayla “Yalova ve Karamürsel Yağ ve Zeytin Deposu” yazıyordu. İçeride kantarın başında bıyığı yeni terlemiş, kurşun kalemini kulağının arkasına sıkıştırmış genç bir kâtip vardı.

“Kolay gelsin evladım,” dedi Saniye eşikte durarak. “Karamürsel’den eski bir tanıdığı soracaktım. Balıkçı İsmail’i tanıyanınız var mıdır? Kızları vardı.”

Genç kâtip başını defterden kaldırdı, gülecek oldu ama karşısındaki kadının ağırbaşlı yüzünü görünce kendini toparlayıp omuz silkti. “Balıkçı İsmail mi? Karamürsel’de her üç kişiden biri İsmail, her beşi balıkçı abla. Lakabı, mahallesi yoksa biz nasıl çıkaralım?”

“Sağ olasın yine de evladım.”

Saniye birkaç adım ilerideki ikinci zeytinyağı deposuna girdi. İçeride iki genç hamal teneke istifliyor, kasanın başındaki orta yaşlı adam da tespih çeviriyordu. Aynı soruyu duyunca adam başını iki yana salladı: “Hanım, ben aslen Orhangaziliyim, Karamürsel’in eski balıkçılarını ne bileyim? İki dükkân ötede eski zeytinci var, ihtiyar adamdır, kırk yıldır Körfez’le çalışır. Bir de ona sor.”

Saniye teşekkür edip çıktı. Arastanın nemli taşlarında yürürken göğsünde soğuk bir sıkışma başlamıştı. Ya yirmi iki yılın içinde bütün izler, Samanlı ormanlarındaki eski patikalar gibi sisle örtülüp kaybolmuşsa?

Tarif edilen üçüncü dükkân daha küçüktü. Kapısının önünde üç büyük zeytin fıçısı duruyordu; içerisi küflü tahta, salamura zeytin ve kömür kokuyordu. Dükkânın dip köşesinde, bakır bir mangalın başında oturmuş, kalın kahverengi yün hırkalı, kasketli, yetmiş yaşlarında beyaz bıyıklı bir Karamürselli esnaf ellerini közün sıcaklığına tutuyordu.

“Selamünaleyküm, kolay gelsin efendim,” dedi Saniye, eşikten bir adım içeri girerek.

Yaşlı adam başını ağır ağır kaldırdı. Yüzü rüzgârla ve yıllarla derin çizgilerle oyulmuştu ama gözleri hâlâ diriydi. “Aleykümselam hanım. Buyur, soğukta durma.”

Saniye çantasını iki eliyle önünde tuttu. “Rahatsız ettim kusura bakmayın. Karamürsel’den eski bir balıkçıyı soruyorum, İsmail derlerdi. Aşağı dükkândan sizi salık verdiler. İstanbul’da yaşayan bir kızı olduğunu duymuştum.”

Yaşlı adamın eli mangalın kenarındaki pirinç maşada bir saniye durdu. Gözlerini kısarak Saniye’ye, sonra da kırk yıl öncesinin bir kıyısına bakıyormuş gibi boşluğa baktı.

“Eski balıkçı İsmail’i soruyorsun,” dedi adam, sesi yumuşamıştı. “Kıyı mahallesindeki İsmail Reis mi? Kayığı mavi boyalıydı, az konuşur çok iş görürdü. İki kızı vardı: Zehra ile Emine.”

Saniye’nin kalbi göğsünde bir an hızlandı; soğuktan uyuşmuş damarlarına birden sıcak bir kan yürüdü. Yüzüne en ufak bir heyecan düşürmemeye çalışarak sesini düz tuttu:

“Evet,” dedi sakin kalmaya çalışarak. “İsmail Reis. Ben büyük kızı Zehra’nın eski bir tanıdığıyım. İstanbul’a taşındığını duymuştum, hâlâ buralarda mı?”

Yaşlı adam mangaldaki maşayla közü düzeltti; küllerin altından kızıl bir kor parladı. “İsmail Reis’i on yıl önce kaybettik, Allah rahmet eylesin. İyi adamdı, kimseye zararı dokunmazdı; mütareke günlerinin o dar vaktinde bile kızlarının üstüne titrerdi. Büyük kızı Zehra da zaten o karışık yıllarda İstanbul’da teyzesinin yanında kalmıştı bir iki yıl, sonra sağ salim döndü. Küçük kızı Emine Karamürsel’de evlendi kaldı, kocası marangozdur. Büyük kızı Zehra ise… dur bakayım, Cumhuriyet’in ilk yıllarıydı, yirmi dört mü yirmi beş mi neydi, İstanbul’dan dürüst, ağırbaşlı bir manifaturacıyla evlendi. Salih Efendi derler. Üsküdar’a yerleştiler.”

Saniye kirpiğini bile oynatmadan dinledi. “İstanbul’da teyzesinin yanında kalmıştı...” Karamürsel’in kıyı mahallesinde herkesin bildiği hikâye buydu demek; dağdaki iki yıl, Samanlı sisleri, İznik’in taş duvarları ve yüz yirmi adımdan atılan o tek kurşun, tek bir evin içine sığan masum bir cümlenin altına gömülmüştü. Saniye’nin zihninde bir an, 1920 kışında Oğulpaşa sırtlarında söylenen eski bir cümle çınladı: “Kardeşim evlenecek, benim adım duyulursa kimse kapısını çalmaz.” Emine evlenip kalmıştı; Zehra’nın bütün o saklanışı boşa gitmemişti demek ki.

“Üsküdar’da nerede bilir misiniz?” diye sordu Saniye, sesinin titrememesine dikkat ederek.

Yaşlı adam kasketini geriye itti. “Evlerini tam bilmem hanım, ama ara sıra dükkânına uğrar memleketten haber götürürüm. Çarşı içinde, caminin biraz yukarısında küçük bir kumaşçı dükkânı vardır Salih Efendi’nin. Kime sorsan gösterir. Temiz adamdır, harama el uzatmaz. Ama hayırdır hanım, bir emanet mi var? Haftaya benim oğlan geçecek karşıya, istersen haber uçuralım.”

Saniye telaşını belli etmeden başını salladı. “Yok, zahmet etmeyin. Eski bir dostluk,” dedi kısaca. “Yolum karşıya düşecekti, bir hatır sorayım dedim. Allah razı olsun.”

“Cümlemizden hanım. Karamürselli Nuri Emmi selam etti dersin.”

“Baş üstüne, hayırlı işler.”

Dükkândan çıkıp yeniden rıhtımın rüzgârına çıktığında elleri soğuktan değil, yaklaştığı yüzleşmenin ağırlığından titriyordu. Az önceye kadar yalnızca siyah bir muşambanın arka kıvrımında solgun bir kurşun kalem izi olan o isim, beş dakika içinde bir kocaya, bir manifatura dükkânına ve bir Üsküdar mahallesine dönüşmüştü.

Geri dönmek için hâlâ vakti vardı. Köprüyü geçip Kasımpaşa’ya dönebilir, Refik’e “Bulamadım, iz kalmamış” diyebilirdi. Kimse bilmezdi. Ama Saniye başını önüne eğdi, ellerini paltosunun ceplerinde yumruk yapıp adımlarını Karaköy İskelesi’ne çevirdi.


Karaköy İskelesi’ne döndüğünde saat ikindiye yaklaşıyordu.

Gökyüzü öğleye göre daha da alçalmış, Boğaz’ın üstüne kurşuni bir örtü gibi çökmüştü. İskele bekleme salonu işten erken çıkmış memurlar, fileli kadınlar, kalın paltolu subaylar ve “Akşam! Son cephe haberleri!” diye bağıran ince sesli bir gazete satıcısıyla doluydu. Saniye gişeden Üsküdar biletini aldı, bakır paraları sayarken parmaklarının hâlâ buz gibi olduğunu hissetti.

Şirket-i Hayriye’nin beyaz boyalı, sarı bacalı vapuru iskeleye yanaşmış, kara kömür dumanını Boğaz’ın gri göğüne savuruyordu. Yolcular aceleyle buğulu camların ardındaki sıcak alt salona doluştu. Saniye alt güverteye değil, rüzgârlı yan güvertedeki ahşap sıralardan birinin ucuna oturdu. Kasketli bir adam önce yanındaki sıraya oturacak oldu ama poyrazın keskinliğini görünce paltosunun yakasını tutup aceleyle içeri kaçtı. Saniye rüzgârda tek başına kaldı; kapalı salonda ıslak yün kokusu ve fısıltılar arasında nefes alamayacağını biliyordu, soğuk havanın zihnini berraklaştırmasına ihtiyacı vardı.

İskele memurunun düdüğü öttü. Kalın halatlar suya çarpıp çekildi, çarklar ağır ağır dönmeye başladı ve vapur köpüklü bir iz bırakarak iskeleden ayrıldı.

Vapur açıldıkça arkada kalan Avrupa yakası yavaş yavaş küçüldü. Tophane’nin taş duvarları, Kasımpaşa’nın yokuşlu ahşap evleri, Galata Kulesi’nin kurşuni gölgesi ve Galata Köprüsü’nün üstünden geçen ince tramvaylar sisli bir tablonun içinde birbirine karıştı. Martılar vapurun kıç tarafında rüzgâra tutunarak çığlık çığlığa süzülüyor, Boğaz’ın koyu yeşil-gri suları çarkların iki yanında beyaz köpüklerle yarılıyordu.

Saniye paltosunun yakasını çenesine kadar çekti. Kucağındaki çantanın tokasını açmadan, dışından elini gezdirip siyah muşamba defterin sert kenarına dokundu. Derinin altındaki o dikdörtgen sertlik, yıllardır taşıdığı bir taş gibi avucuna bastırıyordu.

Boğaz’ın ortasında, iki yakanın da uzaklaştığı o gri suyun üstünde zihni yirmi iki yıl geriye gitti.

1922’nin sonbaharıydı. Mudanya’ya inen tozlu yolun kenarında, yaşlı zeytin ağaçlarının gölgesinde durmuşlardı. Silahlar susmuş, herkes köyüne ve yarım bıraktığı toprağına dönmenin hesabına düşmüştü. Ama Karaca’nın yüzünde zafer sevinci değil, her zamanki o tetikte suskunluk vardı. Omzundaki mavzeri indirip zeytin ağacının dibindeki düz taşın üstüne bırakmış, namlusunun tozunu elinin tersiyle silip geri çekilmişti. Sonra Münevver’le vedalaşıp bir kenarda bekleyen Saniye’nin yanına gelmişti. Sesi bir kapıyı içeriden sürgüler gibi kesin ve soğuktu:

“Bugünden sonra Karaca öldü,” demişti. “Ne ararsın ne sorarsın. O defterde adım yok, benim için böyle kalacak.”

Sonra sırtındaki küçük çıkını düzeltip zeytinliklerin arasından kıyı yoluna doğru yürümüş, yokuşun dönemecine gelene kadar arkasına bir kez bile dönmemişti. Saniye o gün başını eğip “Peki” demiş, yirmi iki yıl boyunca da o söze sadık kalmıştı.

Başını karanlık, çalkantılı denize çevirdi. Kendi kendine soruyordu: Bir insanın bin bir korkuyla ve suskunlukla ördüğü huzuru bozmaya hakkı var mıydı? Zehra dağda üzerine düşeni fazlasıyla yapmıştı. İznik’te Münevver’i de Naciye’yi de ateşin içinden sırtında çıkarmış, karşılığında ne madalya, ne maaş, ne de bir teşekkür beklemeden sessizce çekip gitmişti. İstediği tek şey unutulmaktı.

Ama hemen ardından Tophane’deki o tek göz oda, pencereye bantlanmış mavi karartma kâğıdı, Naciye’nin iki parmağı eksik sol eli ve Yusuf’un kesilmeyen öksürüğü gözünün önüne geldi.

Haklı olmak ile vicdanlı olmak, bu dünyada neredeyse hiçbir zaman aynı kapıdan geçmiyordu. Zehra kendi korkusunda haklıydı; Münevver kendi gururunda haklıydı; hatta Sabri Efendi bile kendi mevzuat defterinin başında kendine göre haklıydı. Herkesin haklı olduğu bir yerde, altı çocuk soğuktan eriyip gidiyordu.

Vapur Boğaz’ın ortasındaki akıntıyı keserken, Saniye bir an kendini iki kıyının tam ortasında asılı kalmış gibi hissetti. Arkada bıraktığı yakada kömür tozu, karne kuyrukları, rutubetli taş duvarlar ve bir çocuğun kesilmeyen öksürüğü vardı; yaklaşmakta olduğu yakada ise yirmi iki yıldır dokunulmamış, sessiz bir mahalle düzeni. Aralarında yalnızca on beş dakikalık bir vapur yolu, ama aşılması bir ömür süren bir suskunluk duvarı duruyordu.

Vapur Kız Kulesi açıklarından dönerken yüzüne ince bir deniz serpintisi vurdu. Saniye cebindeki mendille gözlüğünün camını sildi. İleride Üsküdar’ın ahşap yalıları, cami kubbeleri ve sırtlara tırmanan kiremit çatılı mahalleleri seçilmeye başlamıştı. Çarklar geri vurdu, su köpürdü; vapur Üsküdar İskelesi’ne yanaştı.


Üsküdar, karşı yakadan bambaşka bir şehirdi.

Tophane’nin kömür tozu, ıslak halatları ve rıhtım telaşı burada yerini daha yavaş, daha içine kapalı bir mahalle sükûnetine bırakmıştı. Meydandaki camilerin taş avlularında güvercinler ayaklarının dibine kadar sokulup dağılıyor, yaşlı adamlar paltolarına sarınmış ağır adımlarla çarşıya yürüyordu. Burası insanı yutan bir liman semti değildi; herkesin birbirini yüzünden tanıdığı, perdelerin arkasından sokağın nabzını tutan eski bir mahalle dünyasıydı.

Saniye çarşının içine girdi. Dükkânlar daha alçak, kepenkler daha düzenli, sesler daha yumuşaktı. Bir aktara ve hemen ilerisindeki kunduracıya “Salih Efendi’nin manifatura dükkânı buralarda mıydı?” diye sordu. İkisi de aynı sakin saygıyla caminin biraz yukarısını, daralan sokağın sol köşesini gösterdi.

Elli adım ileride küçük ama tertemiz bir dükkân gördü. Koyu kahverengi ahşap camekânın üstünde sade harflerle “Salih Efendi — Manifatura” yazılıydı. İçeride raflara ip gibi hizalanmış basma, pazen ve yünlü kumaş topları duruyordu.

Saniye karşı kaldırımda, bir duvar gölgesinde durdu; dükkâna girmedi. Camekânın ardından içerisi net seçiliyordu: tezgâhın arkasında elli yaşlarına yakın, kırlaşmış bıyıklı, koyu yelekli, ağırbaşlı bir adam, karşısındaki yaşlı bir kadına tahta arşınla açık renk bir pazen ölçüyordu. Kumaşı pirinç makasla tek hamlede düzgünce kesti, kahverengi ambalaj kâğıdına sarıp ince bir sicimle bağladıktan sonra iki eliyle müşteriye uzattı. Yüzünde telaşsız, güven veren bir esnaf vekarı vardı. Saniye kocasının karşısına çıkıp karısının geçmişini kurcalamak, bu adamın tezgâhının üstüne eski bir gölge düşürmek istemiyordu. Eğer bir şey konuşulacaksa, o konuşma yalnızca iki kadının arasında kalmalıydı.

Karşıdaki küçük bakkala yöneldi. Bakkalın önünde zeytin fıçıları, kuru soğan çuvalları ve camında ekmek karnesi saatlerini gösteren elle yazılmış bir kâğıt vardı. Kapıda tahta kasaları üst üste dizen genç çırağa sıradan bir komşu sorusu gibi sordu:

“Kolay gelsin evladım. Salih Efendi’nin evi şu yukarı sokakta mıydı? Bir vakittir gelmedim, karıştırmayayım.”

Çırak kasayı yere bırakıp hiç şüphelenmeden gülümsedi, iki sokak yukarıdaki dik, Arnavut kaldırımlı sokağı tarif etti:

“Çeşmenin yanından yukarı çık teyze. Köşeden dönünce üçüncü ev teyze. Yeşil ahşap kapılı, bahçesinde erik ağacı var.”

“Sağ olasın evladım.”

Saniye yokuşu ağır ağır çıktı.

Köşedeki taş çeşmenin lülesinden ip gibi ince, buz gibi bir su akıyor, yalağın kenarında şimdiden ince bir don tabakası parlıyordu. Arnavut kaldırımları soğuktan kuru ve sertti; topuklarının taşlara vurdukça çıkardığı ses, dar sokağın ahşap duvarlarında yankılanıyordu. İkindi güneşi alçalmış, çatıların ucuna soluk sarı bir ışık bırakmış, sokağın dibine ise şimdiden serin bir gölge inmişti. Yirmi iki yıl önce Oğulpaşa’nın çamurlu bayırlarını, Avdan Yaylası’nın rüzgârlı sırtlarını yürümüş bacakları, şimdi Üsküdar’ın şu yüz adımlık yokuşunda durup soluklanmak istiyordu.

Köşeyi dönüp üçüncü evin önünde durduğunda ikindi güneşi karşı damların arkasına çekilmek üzereydi.

İki katlı, bakımlı, temiz boyalı bir ahşap evdi. Pencerelerinin pervazları düzgün, camlarının arkasında kolalanıp özenle asılmış bembeyaz dantel perdeler çekiliydi. Alçak bahçe duvarının ardında, küçük taş avlunun köşesinde yapraklarını dökmüş, dalları kış için budanmış yaşlı bir erik ağacı duruyordu; ince bir serçe kuru dallardan birine konup birkaç saniye durduktan sonra damın üstüne havalandı. Kışın ortasında, savaş yıllarının bütün yokluğuna rağmen bu evin üstünde düzenli, korunaklı bir barışın sessizliği vardı.

Tam o sırada, yan cephede buhar çıksın diye bir parmak aralık bırakılmış mutfak penceresinden hafif bir çaydanlık sesi, ardından da içeriden yükselen bir çocuğun berrak, tasasız gülüşü duyuldu.

O gülüş Saniye’nin göğsüne ince bir bıçak gibi değdi. Aynı şehrin bir yakasında dört yaşındaki bir çocuk soba başında hırıltıyla öksürüyor, öteki yakasında adını bile bilmediği bir çocuk dantel perdelerin ardında gülüyordu.

Saniye koyu yeşil ahşap bahçe kapısının önünde birkaç saniye kımıldamadan durdu. İçinden güçlü bir ses geri dönmesini, vapura binip Kasımpaşa’ya gitmesini, Münevver’in dediği gibi o sırrı mezara kadar saklamasını söyledi. Şimdi dönüp gitse bu evin perdeleri hiç kıpırdamaz, o çocuğun gülüşü hiç bölünmezdi.

Çantasının kayışını omzunda düzeltti; parmakları derinin dışından yine defterin sert kenarına değdi. Gözünün önüne Münevver’in 1923’teki dimdik bakışı değil, iki gece önce sedirin ucunda otururken Yusuf öksürünce sesini kısıp sustuğu o an geldi.

Elini soğuk demir tokmağa uzattı. Parmakları buz gibi demire değdiğinde bir an duraksadı. Bu tokmağa vurduğu anda, yirmi iki yıldır kapalı duran bir kapıyı zorla aralamış olacaktı; ne o kapı bir daha eskisi gibi kapanacak, ne de söylenen sözler geri alınabilecekti.

Derin bir nefes aldı ve tokmağı iki kez, yavaşça vurdu.

Demirin ahşaba çarpan boğuk sesi sokağın sessizliğinde dağıldı.

İçerideki çocuk sesi bir anda kesildi. Kısa bir sessizlik oldu, ardından bahçe taşlarında yaklaşan hafif, hızlı ayak sesleri duyuldu. Kapının sürgüsü metalik bir tıkırtıyla çekildi.

Kapı aralandı ve Saniye, yirmi iki yıl sonra ilk kez Zehra ile göz göze geldi.


🍪 Sitemizde, size daha iyi bir deneyim sunabilmek ve içerikleri kişiselleştirmek için çerezler (cookies) kullanılmaktadır. Sitemizi kullanarak çerez kullanımını kabul etmiş sayılırsınız. Daha fazla bilgi için Gizlilik Politikamızı inceleyebilirsiniz.