Kapı Eşiğinde Yirmi Dört Yıl Görseli
Kapı Eşiğinde Yirmi Dört Yıl

Kapı Eşiğinde Yirmi Dört Yıl

1. Sahne 23 dk okuma 9 okunma
Üsküdar’daki dantel örtülü mutfak masasında soğuyan iki çay bardağı ve sararmış 1923 fotoğrafı
Üsküdar’daki dantel örtülü mutfak masasında soğuyan iki çay bardağı ve sararmış 1923 fotoğrafı

Üsküdar’daki dantel örtülü mutfak masasında soğuyan iki çay bardağı ve sararmış 1923 fotoğrafı

Kapı aralandığında Zehra’nın yüzünde önce sıradan bir komşu karşılamasının sakinliği vardı. Kırk dört yaşındaydı; şakaklarına tek tük ak düşmeye başlamış koyu saçları ince bir başörtüsünün altında düzenli toplanmış, üstünde yakası temiz, kol ağızları yıkanmaktan hafifçe incelmiş soluk lacivert bir ev hırkası vardı. Az önce mutfakta ocağa çaydanlığı koymuş, akşam yemeği için ıslattığı kuru fasulyenin suyunu süzmüş, elini önlüğüne kurularken kapının tokmağını duymuştu. Karşı sıradan yoğurt mayası isteyen Cemile Hanım ya da mahalle bakkalının çırağıdır diye düşünerek, aklında hiçbir telaş olmadan inmişti bahçe taşlarından.

Sonra gözleri Saniye’nin gözlerine değdi.

Zehra’nın yüzündeki bütün renk bir anda çekildi. Yanaklarındaki mutfak sıcaklığı söndü, dudaklarının çevresi soldu. Sağ eli kapı tokmağının soğuk demirinde taş gibi sertleşti; parmak eklemleri beyazlaşana dek sıktı demiri. Yirmi iki yıl geçmişti — Saniye’nin başörtüsünün kenarından görünen saçları kırlaşmış, gözlerinin çevresine ince çizgiler yerleşmiş, burnunun ucuna yuvarlak çerçeveli bir gözlük gelmişti — ama insan, ölümün eşiğinde yan yana yürüdüğü birinin bakışını ilk nefeste tanırdı. O sakin, ölçülü rüştiye muallimesi bakışı zerre değişmemişti.

Zehra’nın ilk yaptığı şey Saniye’ye sarılmak ya da adını anmak olmadı. Başını kapı aralığından hafifçe dışarı uzattı; gözleri sokağın yukarı ucunu, sonra aşağı kıvrımını taradı. Karşı evlerin bembeyaz dantel perdeli pencerelerine baktı. İkindi güneşi alçalmış, Arnavut kaldırımlı dar sokağa uzun gölgeler düşürmüştü. Az ilerideki köşeden elinde küçük bir kese kâğıdıyla yaşlı bir adam geçiyor, yokuşun dibinden bir sütçü arabasının tekerlek gıcırtısı duyuluyordu. Perdelerin gerisinde kıpırdayan bir gölge olup olmadığını bir saniye içinde yokladı.

“Sen…” dedi, sesi neredeyse duyulmayacak kadar kısık, boğazından zorla kopmuş gibi çıktı. “İçeri gir. Kapıda durma.”

Kapıyı ancak bir insanın sığabileceği kadar araladı, kendi bedenini hemen ahşap kanadın gerisine çekti. Saniye hiç konuşmadan, omuzlarını hafifçe büzerek eşikten sessizce geçti. Paltosunun eteğinden Boğaz’ın serin rüzgârı ile vapur dumanının hafif kokusu taşındı bahçeye.

Zehra kapıyı arkasından hızla kapattı, demir sürgüyü yuvasına oturttu. Sürgünün tok sesi sakin bahçede gereğinden yüksek yankılandı. Bir an elini demirin üstünde tuttu, sanki dışarıda biri daha varmış gibi nefesini dinledi. Sonra döndü, Saniye’nin yüzüne bakmadan bahçe taşlarından eve yürüdü. Adımları hızlı, kısa ve gergindi; yapraklarını dökmüş yaşlı erik ağacının altından, taşların kıyısındaki kurumuş kış otlarına basarak geçti.

İki basamaklı taş merdivenden çıkıp evin kapısını açtığında, içeriden sabun, temiz çamaşır ve soba sıcaklığının birbirine karıştığı duru bir ev kokusu vurdu yüzlerine. Saniye eşikte eğilip eski siyah potinlerinin bağcıklarını çözdü; Kasımpaşa’nın çamurundan ve Üsküdar yokuşundan kalma izler taşınmasın diye ayakkabılarını özenle kenara bıraktı. Arap sabunuyla ovulmaktan pırıl pırıl parlayan tahta döşemeye çoraplarıyla bastı.

Zehra onu taşlıkta bir saniye bırakıp sofaya doğru iki adım attı, ahşap merdivenin tırabzanına tutunup yukarı seslendi. Sesi o bir saniye içinde bir annenin yumuşak, düzenli tonuna büründü; ama Saniye o yumuşaklığın altındaki ince gerginliği hemen seçti.

“Meryem! Kızım, sen üst kata çık, okul ödevine bak. Eski bir tanıdığım geldi, biraz konuşacağız.”

Yukarıdan sekiz dokuz yaşlarında bir kız çocuğunun “Peki anne” diyen neşeli, kaygısız sesi geldi. Tahta döşemede hafif, koşar gibi birkaç ayak sesi duyuldu, ardından bir kapı usulca kapandı.

Zehra o kapının kapandığını duyana kadar başını merdivenden çevirmedi. Sonra derin, sessiz bir nefes alıp Saniye’ye döndü. Sofanın sağında kapısı aralık duran misafir odasının önünden geçtiler; Saniye göz ucuyla örtülü sedirleri, ceviz büfeyi, kolalı dantel perdeleri seçti. Orası bayram günlerinin, komşu hanımların, kocasının hısım akrabasının odasıydı. Zehra misafirini oraya değil, dar koridorun sonundaki, arka bahçeye bakan küçük, sade mutfağa aldı.

Mutfak tertemizdi. Ocak başındaki rafta kalayları parlayan üç bakır cezve boy boy dizilmişti; yanlarında emaye bir şekerlik ve ince belli birkaç çay bardağı duruyordu. Pencerenin iç pervazında, kış soğuğundan korunmak için içeri alınmış üç saksı sardunya vardı; yaprakları koyu yeşil, toprağı nemliydi, kurumuş sapları tek tek ayıklanmıştı. Kuzinenin üstünde bakır çaydanlık hafifçe tıslıyor, tencereden ıslak fasulyenin ve temiz mutfak bezinin kokusu yükseliyordu. Masanın üstünde el örgüsü beyaz bir dantel örtü seriliydi; pencereden arka bahçedeki yüksek taş duvar ve çıplak dallı erik ağacı görünüyordu. Bu odada ne rutubet vardı ne is; on sekiz yılın sabrıyla, sessizlikle ve her sabah silinen tahtalarla kurulmuş korunaklı bir barıştı bu.

Saniye mantosunun düğmelerini bile çözmeden bir an durdu. Zehra eliyle pencere tarafındaki sandalyeyi gösterdi, kendisi ocağa döndü. Çaydanlığın kulpunu bezle tutup iki ince belli bardağa dem koydu, üstünü kaynar suyla tamamladı. Küçük porselen tabakların kenarına birer kaşık bıraktı ama şekerliğe uzanmadı — savaş yıllarında şeker kıttı, pek çok evde çay şekersiz ya da iki kuru üzümle içilirdi; yine de Zehra’nın unutması kıtlıktan değil, kafasının içindeki uğultudandı.

Bardakları masaya bırakırken parmaklarının ucunda hafif ama inkâr edilmez bir titreme belirdi. Çay bardağı tabağına değince kaşık ince bir çınlama çıkardı. Zehra o sesi duyar duymaz elini hızla geri çekti, iki avucunu hırkasının eteklerine bastırdı.

Sonra Saniye’nin karşısındaki sandalyeye geçti. Ama tam oturmadı; tahtanın en kenarına ilişti, dizlerini bitiştirdi. Sırtını kireç badanalı duvara yakın tuttu, sol omzu pencereden biraz beride kaldı. Gözleri bir Saniye’nin yüzüne, bir aralık mutfak kapısına, bir de kapının üstündeki duvarda tıkırdayan eski kurmalı saate gidip geliyordu.

İki kadın birkaç saniye konuşmadan birbirine baktı; geçen yirmi iki yılın bıraktığı izleri sessizce tarttılar. Saniye, Zehra’nın bir zamanlar Samanlı rüzgârından ve güneşten yanık, keskin elmacık kemikli yüzünün artık gölgede, ev duvarları arasında durulup soluklaştığını gördü; yine de çenesinin hattında, göz bebeklerinin koyu sabitliğinde o eski çelik duruş hâlâ yerli yerindeydi. Zehra ise Saniye’nin parmak uçlarında artık kopya mürekkebi değil ince iğne izleri olduğunu, şakaklarının iyice ağardığını, ama omuzlarında hâlâ o eski kâtip vakarının bozulmadan durduğunu seçti.

Saniye o oturuşu görür görmez yirmi dört yıl geriye gitti. 1920’nin soğuk bir bahar akşamında, Oğulpaşa’daki o dar samanlıkta, gaz lambasının titrek ışığı altında yirmi yaşındaki Karaca da tıpkı böyle otururdu: sırtını taş duvara verir, kapıyı gözünün ucundan ayırmaz, her an fırlayıp çıkacakmış gibi dizlerinin üstünde tetikte dururdu. Yirmi iki yıl, evlilik ve dantel perdeli bir Üsküdar evi bile bedenin eski nöbetini silememişti.

“Nereden buldun beni?” diye sordu Zehra. Sesi sert, kesik ve savunmacıydı; alçak tuttuğu için kelimeler daha da keskin çıkıyordu. “Söz vermiştin Saniye.”

“Aramadım yıllarca,” dedi Saniye, sesi yumuşak ama bütünüyle dürüsttü. “Yirmi iki yıl boyunca ne adını andım ne izini sürdüm. Kasımpaşa’da kendi hâlimde yaşadım. Bugün gelmemin sebebi başka.”

Zehra’nın gözleri kısıldı. “Salih’e mi sordun? Çarşıya mı indin?”

“Hayır,” dedi Saniye hemen, ellerini hafifçe kaldırıp tekrar masaya bıraktı. “Dükkânına girmedim. Kocanla tek kelime konuşmadım. Yemiş İskelesi’nde Karamürselli yaşlı bir esnaftan Üsküdar’a yerleştiğini öğrendim, o kadar. Burada da karşı bakkalın çırağına sıradan bir komşu gibi evi sordum. Adını kimseye vermedim Zehra.”

Zehra’nın omuzlarındaki gerilim belki bir parmak gevşedi ama bakışlarındaki tetikte bekleyiş gitmedi. Başörtüsünün ucunu çenesinin altında yokladı.

“Ne sebebi?” dedi kısaca. Gözü yeniden duvardaki saate kaydı; yelkovan dörde yaklaşıyordu. “Salih akşam beşte dükkândan döner. Büyük oğlan da mektepten çıkıp yanına uğrar, birlikte gelirler. Çabuk söyle.”

Saniye paltosunun üst düğmesini açtı, yıpranmış deri çantasını dizlerinin üstüne koydu. İnce bilekli, iğne ve mürekkep görmüş elleri dantel örtünün üstünde kavuştu. Hiç süslemeden, acındırmaya sapmadan, tıpkı bir zamanlar rüştiye sınıfında ders anlatır ya da siyah deftere tarih düşer gibi yalnızca olanı anlattı.

“Geçen ayın ortasındaydı,” diye başladı. “Ocak sabahı, buz gibi yağmur yağıyordu. Münevver Abla’yı gördüm. Elli sekiz yaşına girmiş Zehra. Üstünde o yıpranmış siyah yün palto, boynunda soluk lacivert atkı… Tophane’den çıkıp Galata Köprüsü’nü geçmiş, Babıâli yokuşunu tek başına yürüyüp Vilayet’e gitmiş.”

Zehra’nın yüzünde hiçbir kas oynamadı ama bakışları Saniye’nin dudaklarına sabitlendi.

“Kendisi için gitmemiş,” diye sürdürdü Saniye. “Bilirsin, kendisi için kimseden bir lokma istemez. Tophane’de eski bir manastırdan kalma, rutubetli, tek göz bir taş odada kalıyorlar. Duvarlardan kış boyu nem sızıyor, yer tahtaları çürümüş. Teneke bir soba var ama çoğu akşam yakacak odun yok, kömür yok. Yanında Naciye oturuyor.”

Naciye’nin adını duyduğunda, Zehra’nın göz kapakları bir saniyeliğine kapandı, sonra yeniden açıldı. Başka hiçbir kıpırtı olmadı yüzünde; ama Saniye o bir saniyeyi gördü.

“Naciye’nin kocası iki yıl önce zatürreden vefat etmiş,” dedi Saniye ağır ağır. “Altı çocukla tek başına kalmış. En büyüğü on dördünde, en küçüğü Yusuf daha dört yaşında. Naciye temizliğe gitmek istiyor ama İznik’te giden o iki parmak yüzünden ne çamaşır sıkabiliyor ne doğru dürüst dikiş tutabiliyor. Sol elini hâlâ önlüğünün altına saklıyor. Ekmek karneleri yetmiyor Zehra. Fırından çıkan ekmek yarı mısır yarı arpa, taş gibi; altı çocuğa bölününce akşamı görmüyor. İki gece önce oradaydım. Pencereye mavi karartma kâğıdı yapıştırmışlar, soğuk camın dibinden buz gibi esiyor. Altı çocuk eski paltolardan bozma hırkalarla tek yer yatağına sokulmuş yatıyordu. Dört yaşındaki Yusuf’un göğsünden gitmeyen bir öksürük var; çocuk sabaha kadar hırıltıyla uyuyor. Münevver Abla da sedirin ucunda, sol elini göğsündeki eski yaranın üstünde tutmuş dimdik oturuyordu; bu soğukta yarası iyice azmış, belli etmemeye çalışıyor ama nefesi daralıyor.”

Mutfakta yalnızca çaydanlığın kısık tıslaması duyuluyordu. Pencere camına hafif bir kış rüzgârı sürtündü, erik ağacının ince dalları eğilip doğruldu.

Zehra hâlâ çayına dokunmamıştı. Gözleri dantel örtünün bir noktasına takılı kalmıştı. “Devlet maaş vermiyor mu ona?” diye sordu, sesi kuru ve kısaydı. “Üsteğmen yapmamışlar mıydı? Madalyası yok muydu?”

“Var,” dedi Saniye. “İstiklal Madalyası sandığın dibinde, mendile sarılı duruyor. 1923’te maaş bağlamışlardı ama Münevver Abla tek kuruşuna dokunmadan Kızılay’a bağışladı, hatırlarsın. ‘Ben para için dağa çıkmadım, yetimlere gitsin’ demişti. Şimdi elli sekiz yaşında, sırtında altı yetimin yükü var. Geçen ay yardım ve gazilik komisyonuna istida verdi.”

“Eee?” dedi Zehra, sesi sabırsız ama kırılgandı.

“408 sayılı yasa yüzünden reddediyorlar,” diye devam etti Saniye. “Kanunun dördüncü maddesi, milislere maaş bağlanması için savaşta malul kalmayı şart koşuyormuş. Münevver Abla’nın 1923’te maaşını Kızılay’a bağışladığını, milis listesinde ilk sırada olduğunu biliyorlar ama resmî kâğıt istiyorlar. Mülga birlik kaydı, hastane raporu, mühürlü zabıt… O günlerde hangi hastanede kâğıt tutulmuş ki? Defteri götürdük.”

Zehra’nın gözleri bir anda Saniye’nin yüzüne kalktı; bakışlarında keskin bir ürperti parladı. “Hangi defteri?”

“Benim tuttuğum siyah muşamba defteri,” dedi Saniye, sesini değiştirmeden. “Hilal-i Ahmer çadırında kenarı yanmıştı hani. Naciye’nin 7 Eylül 1337’de İznik’te sol elinden iki parmağını kaybettiğini yazdığım satır da orada. Komisyonda Refik Bey adında genç, vicdanlı bir kâtip var; defteri okudu, Tophane’ye gidip hâllerini gözüyle gördü, özel encümen için uğraşıyor. Ama komisyon başkanı Sabri Efendi mevzuattan şaşmıyor. Defteri kabul etmediler. Benim şahitliğim tek başına yetmiyor.”

Saniye bir an sustu, nefesini topladı ve doğrudan Zehra’nın gözlerinin içine baktı.

“İznik’te 7 Eylül günü Naciye’nin yaralandığı çatışmada yanımızda bulunan ikinci bir canlı şahit istiyorlar. Hüseyin Çavuş’u sordum, Kandıra’da yirmi dokuz senesinde vefat etmiş. Diğerlerinden kimse kalmamış ya da izi yok. Bir tek sen varsın Zehra. Gelecek cuma son gün. Saat onda dosya kapanacak, bir daha da açılmayacak.”

Mutfakta uzun, ağır bir sessizlik oldu. Duvardaki saat tok bir ritimle tıkırdıyor, çay bardaklarından yükselen ince buhar serin havada kıvrılıp kayboluyordu. Üst kattan çok hafif bir ses geldi — Meryem’in sandalyesi yerinden biraz kaymış, küçük bir kalem masaya tık diye düşmüştü. O küçücük, sıradan ev sesi, mutfaktaki iki kadının arasına kurşundan bir duvar gibi indi.

Zehra yukarıdaki sesi dinledi. Omuzlarını dikleştirdi, sırtını duvara biraz daha yaklaştırdı. Sonra başını iki yana salladı. Sesi buz gibi, keskin çıktı:

“Olmaz.”

Saniye tek kelime etmedi. Sustu, bekledi.

“Duydun mu beni Saniye? Olmaz,” dedi Zehra. Sesi bu kez biraz daha sertleşti ama hâlâ fısıltı düzeyindeydi; kapının dışına, yukarıdaki çocuğun kulağına tek hece taşmasın diye kelimeleri dişlerinin arasından süzüyordu. “Beni o deftere yazmayın demiştim. O gün Oğulpaşa’da da söyledim, Mudanya’da da söyledim. Ben o kadını Mudanya yolunda bıraktım Saniye. Şimdi geri çağırırsan, bu evin kapısı bir daha eskisi gibi kapanmaz.”

“Zehra…”

“Sus, adımı bile öyle yüksek söyleme!” Zehra mutfak kapısına doğru huzursuzca baktı, kulak kesildi. Merdivenden gelen bir ses yoktu. Yeniden Saniye’ye döndüğünde gözlerinde hem korku hem yıllardır bastırılmış bir öfke parlıyordu. “Salih hiçbir şey bilmiyor. Beni Karamürselli balıkçının sessiz kızı diye aldı. Babam da ölmeden önce tek kelime etmedi, Emine de etmedi. On sekiz yıldır bu evde tek bir gün sesimiz yükselmedi. İki çocuğum var. Oğlan on beşine girdi, yakında babasının tezgâhına geçecek; Meryem daha dokuzunda. Şimdi ben kalkıp Vilayet’e gitsem, ‘Ben 1920’de dağda erkeklerle mavzer attım, bana Karaca derlerdi’ diye imza atsam… zabıt tutsalar, yarın muhtardan kâğıt sorsalar… yarın bu mahallede kocamın yüzüne kim bakar? Çarşıda esnafın içinde başını nasıl kaldırır Salih? Kızımın okulda arkasından ne derler?”

Zehra’nın göğsü lacivert hırkanın altında hızlı hızlı inip kalkıyordu. Yirmi iki yıl boyunca kendi kendine bile ancak karanlıkta fısıldayabildiği bütün korku masanın ortasına dökülmüştü. O korkuda bencillik değil, tırnaklarıyla kurduğu bir sığınağın yıkılma dehşeti vardı. Salih kötü bir adam değildi; ne sesi yükselirdi ne elinden bir hoyratlık çıkardı. Akşamları dükkândan dönerken cebinde çocuklara iki simit ya da bir kese kâğıdı kuru üzümle gelen, kimsenin hakkını yemeyen, sessiz ve dürüst bir esnaftı. Zehra’nın ödünü koparan şey bir öfke ya da kavga değildi; on sekiz yıl sonra o sakin adamın gözlerinde göreceği yabancılık, bir akşam sofrasında ikisinin arasına çökecek o adı konmaz soğukluktu. “Ben bunca yıl kiminle aynı çatı altında yaşadım?” diye sormasa bile bakışlarında o sorunun kalmasıydı.

Saniye başını hafifçe eğdi. Zehra’nın korkusu boş bir kuruntu değildi; bunu 1920’de de biliyordu, 1944’te de biliyordu. Bu şehir, cephede silah tutan kadına uzaktan alkış tutardı ama aynı kadın kendi sokağının komşusu olunca perdelerin arkasından fısıldaşmaktan geri durmazdı. Salih Efendi gibi dürüst, kendi hâlinde bir manifaturacının karısının geçmişini on sekiz yıl sonra bir devlet evrakından öğrenmesi, bu sessiz ahşap evin çatısını bir gecede çatlatabilirdi.

“Seni anlıyorum,” dedi Saniye ağır ağır. Sesinde en ufak bir yargılama yoktu. “Zorlamaya gelmedim. Zaten Münevver Abla buraya geldiğimi bilmiyor. Bilse bırakmazdı, kapıdan çevirirdi beni. Dün akşam bana, ‘O kızın adını cephede korumuşuz, şimdi altı çocuğun ekmeği için sırrını mı satacağız? Dosya kapanırsa kapansın’ dedi.”

Mutfak bir anda daha da sessizleşti.

Zehra’nın çenesi hafifçe titredi. O keskin, savunmacı bakışı bir anlığına dağıldı; dudaklarını birbirine bastırdı ama alt dudağındaki ince seğirmeyi durduramadı. Münevver’in bu sözü, Saniye’nin kurabileceği bütün sitemlerden daha ağır inmişti masaya. Saniye onu suçlasaydı kendini koruyabilir, öfkelenip kapıyı gösterebilirdi; ama Münevver’in o rutubetli odada, omzundaki kurşun yarası sızlarken bile kendi sırrını koruması, elindeki bütün zırhı düşürmüştü.

Bir süre konuşamadı. Gözlerini çay bardağına dikti; koyu çayın yüzeyinde pencerenin soluk ışığı yansıyordu.

“Münevver Abla’nın canı sağ olsun,” dedi Zehra, sesi çatallı ve çok alçaktı. “Unutmadım Saniye. İznik’i de unutmadım, Naciye’nin o gün nasıl ağladığını da. Ama elim kolum bağlı.”

Başını hafifçe kaldırıp ocağın yanındaki erzak dolabına baktı.

“Param olsaydı, buradan iki çuval un, biraz kömür gönderirdim,” dedi çabuk çabuk, bir çıkış yolu arayan insanın telaşıyla. “Ev masrafından az az kenara koyduğum var. İstersen şimdi vereyim, götür. Kömürlükten de bir çuval ayırıp hamalla Tophane’ye yollatayım, kimse nereden geldiğini bilmez. Çocuklara da küçülen yün hırkalardan çıkarayım. Ama o komisyon odasına giremem. Adımı kâğıda yazdıramam.”

Saniye yavaşça ayağa kalktı. Sandalyenin ayakları tahta zeminde hafifçe gıcırdadı. Yüzünde acı ama dingin bir tebessüm belirdi.

“Para için gelmedim Zehra,” dedi Saniye, paltosunun düğmesini iliklerken. “Münevver Abla sadaka almaz, onu sen de benim kadar iyi bilirsin. Tophane’ye hamalla kömür yollasan kapıdan geri çevirir. O kadın lütuf istemiyor; yalnız bir zamanlar hak ettiği ekmeği, altı yetimi bu kıştan çıkarmak için devletin önünden istiyor. Vermezlerse de boynunu eğmez.”

Zehra başını eğdi, hiçbir şey diyemedi.

Saniye eski deri çantasının pirinç tokasını açtı. Siyah muşamba kaplı yoklama defteri çantanın dibinde sert sırtıyla duruyordu ama elini ona uzatmadı. Arka kapağın altına yirmi dört yıl önce sakladığı o isme dokunmadı. Defteri bu temiz dantel örtünün üstüne koyup Zehra’yı köşeye sıkıştırmayacak, ona bir borç senedi uzatmayacaktı.

Çantanın yan gözünden yalnızca katlı beyaz mendile sarılı sararmış fotoğrafı çıkardı. Mendili özenle açıp fotoğrafı dantel örtünün ortasına, iki çay bardağının biraz ötesine bıraktı. Altına da, kenarı düzgün kesilmiş küçük bir kâğıt parçasına mor kopya kalemiyle yazdığı komisyon adresini ve gelecek cuma saat onu gösteren notu iliştirdi.

“Bu bende yirmi bir yıldır duruyordu,” dedi Saniye. “1923 baharında, Galata Köprüsü’nden geçtiğimiz gün çekilmişti. Gelmek zorunda değilsin. Bir daha da kapını çalmayacağım, sözüm söz. Ne seni arayacağım ne Refik Bey’e adını vereceğim. Yalnızca… arada bir bak diye bıraktım.”

Zehra’nın gözleri fotoğrafın durduğu yere kaymadı. Başını hafifçe yan çevirmiş, pencere önündeki sardunyalara bakıyordu. Fotoğrafa dokunmadı. Yavaşça ayağa kalktı.

“Gel,” dedi kısaca. “Geçireyim.”

Dar koridordan tekrar taşlığa yürüdüler. Misafir odasının kapısı hâlâ aynı aralıkta, sessizdi; yukarı kattan tek ses gelmiyordu. Saniye eğilip siyah potinlerini giydi, bağcıklarını acele etmeden bağladı. Doğrulduğunda iki kadın, dar taşlıkta, aralarında üç adım mesafe ve yirmi dört yıllık bir ömürle birbirine baktı.

Bahçe taşlarından yeşil ahşap kapıya kadar sessizce yürüdüler. İkindi güneşi karşı damların ardına iyice çekilmiş, bahçeye gri bir Şubat serinliği çökmüştü. Yapraklarını dökmüş yaşlı erik ağacının altından geçerlerken, Zehra’nın aklından bir saniyeliğine yaz öğlenleri geçti: bu ağacın gölgesinde kilim serip fasulye ayıkladığı, Meryem’in eteklerine düşen erikleri topladığı, hiçbir adımın tehlike taşımadığı o sakin yaz günleri… Yirmi iki yıl önce, Samanlı sırtlarında ıslak çarıklarla sisin içine yürürken böyle bir bahçeyi hayal bile edemezdi. Şimdi o bahçenin tam ortasında, geçmişi yanında yürüyordu.

Zehra sürgüyü çekip kapıyı daracık araladı, boş sokağı bir kez daha göz ucuyla yokladı.

Saniye eşikte bir an durdu, Zehra’nın yüzüne baktı. Gözlerinin içinde eski, yumuşak bir merhamet vardı.

“Kardeşin Emine iyi mi?”

Zehra’nın kasılmış yüzü bir anlığına çözüldü, gözleri yumuşadı. 1920’de Karamürsel’den kaçarken en çok küçük kardeşinin nikâhı bozulmasın diye saklamıştı adını; Saniye’nin bunu hâlâ hatırlıyor olması içine ılık bir su gibi aktı.

“İyi,” dedi kısaca, sesi ilk kez kavgasız çıktı. “Üç çocuğu var, Karamürsel’de. Geçen yaz geldilerdi, bir hafta kaldılar.”

“Ne güzel,” dedi Saniye. “Babanın toprağı bol olsun. Allah huzurunu daim etsin Zehra.”

Döndü, paltosunun yakasını rüzgâra karşı kaldırıp Arnavut kaldırımlı yokuştan aşağı yürümeye başladı.

Yeşil bahçe kapısı Saniye’nin arkasından yavaşça kapandı.

Zehra sürgüyü yerine itti ama kapıdan ayrılmadı. Sırtını soğuk, koyu yeşil boyalı ahşaba yaslayıp kaldı. Başını arkaya verdi, gözlerini kapattı.

Dışarıda, taş sokağın üzerinde Saniye’nin uzaklaşan ayak sesleri duyuluyordu. Eski potinlerin kaldırıma değen düzenli, ağır, acele etmeyen tıkırtısı… Köşeyi dönene kadar o ses kulağında çınladı; sonra yokuşun altındaki sokak gürültüsüne, uzak bir vapur düdüğünün boğuk uğultusuna karıştı ve kesildi.

Üsküdar sokağı yeniden eski sessizliğine bürünmüştü. Karşı damların bacalarından ince kömür dumanları tütüyor, komşu bahçeden duvar üstünde yürüyen bir kedinin hafif tıkırtısı geliyordu. Her şey yarım saat önceki gibiydi; ama Zehra, o demir tokmağın iki vuruşuyla evin duvarlarından içeri sızan soğuğun bir daha kolay kolay çıkmayacağını biliyordu. Bir an, 1922’nin o tozlu sonbahar sabahında Mudanya yolunda, eğri gövdeli bir zeytin ağacının dibine mavzerini ve fişekliğini bırakıp arkasını dönerek yürüdüğü anı hatırladı. O gün de arkasından kimse seslenmemiş, kimse kolundan tutup geri çevirmemişti. Şimdi de Saniye kapıdan çıkmış, tek bir sitem bırakmadan yokuştan aşağı yürüyüp gitmişti. İnsanı en çok bağlayan şey, zorlanmak değil, serbest bırakılmaktı.

Kollarını hırkasının üstünden göğsüne doladı, yavaş adımlarla mutfağa döndü. İkindi ışığı iyice çekilmiş, oda kurşuni bir gölgeye bürünmüştü.

İki çay bardağı soğumuş, koyu yüzeylerinde ince bir tabaka bağlamıştı. Masanın ortasında, dantel örtünün üstünde o küçük, sararmış fotoğraf ile altındaki ufak kâğıt parçası duruyordu.

Zehra önce bakmamaya çalıştı; yıllardır onu ayakta tutan gündelik işlerin sığınağına döndü. Gözünü masadan kaçırarak iki soğuk çay bardağını tabaklarıyla birlikte topladı, tezgâhtaki emaye leğene koydu. Musluğu açtı, buz gibi su parmaklarına değince irkilip kapattı. Kuzinenin kapağını aralayıp sönmeye yüz tutmuş korları maşayla karıştırdı, ıslattığı fasulyenin tenceresini ocağın kenarına çekti.

Ama ne yapsa, gözü hep o masanın köşesine kayıyordu. Sanki mutfakta yalnız değildi; masanın başında biri oturmuş, hiç konuşmadan onu seyrediyordu.

Sonunda elindeki mutfak bezini tezgâha bıraktı. İki adım atıp masanın başında durdu. Bir saniye tereddüt etti; sonra dayanamayıp fotoğrafı iki parmağının ucuyla, elini yakacak bir közü tutar gibi kenarından aldı ve pencereye doğru döndü.

Alacakaranlığa inen kış ışığında, sararmış kâğıdın üstündeki yüz bütün berraklığıyla karşısına çıktı.

Fotoğrafta Münevver, 1923 baharında, Galata Köprüsü’nün korkulukları önünde üsteğmen üniforması ve göğsünde İstiklal Madalyası’yla dimdik duruyordu. Geride İstanbul’un puslu silueti ve bir vapurun ince dumanı seçiliyordu. Omuzları dik, başı hafifçe kalkıktı; ne gülümsüyordu ne de poz verir gibi kasılmıştı. Gözleri tam kameranın içine, sanki yirmi bir yıl öteden doğrudan Zehra’nın gözlerinin içine bakıyordu. O bakışta ne sitem vardı ne yalvarış; yalnızca o eski, sarsılmaz dürüstlük vardı.

Zehra’nın parmaklarının arasındaki ince karton hafifçe titredi.

Ve yirmi üç yıl boyunca kilitli tuttuğu kapı bir anda içeriden açıldı; 7 Eylül 1921’in o dumanlı zeytinliği bütün kokusu, bütün sesi ve bütün ağırlığıyla mutfağın ortasına hücum etti.

İznik’in doğu sırtlarında, gölün buğusuyla barut dumanının birbirine karıştığı o boğucu öğle sonrasını yeniden gördü. Kuru toprağın kokusu, ezilmiş zeytin yapraklarının acımsı rayihası, tüfek namlusundan yükselen yanık yağ ve barut kokusu burnunun ucuna kadar geldi. Alçak taş duvarın üstünden vızıldayarak geçen kurşunların kireç taşından kopardığı beyaz tozlar havada uçuşuyordu. Tepedeki düşman mitralyözü zeytin ağaçlarının gövdelerini kıymık kıymık biçiyordu.

Taş duvarın dibinde, kuru otların arasında Münevver yatıyordu. Sol omzundan ve göğsünün altından koyu, sıcak bir kan sızıyor, soluk yün hırkasını karartıyordu. Yine de bir tek inilti çıkmamıştı ağzından; dişlerini kenetlemiş, sağlam eliyle tabancasını duvarın üstüne doğru tutmuş, “Geri çekilin, yolu açık tutun!” diye kısık bir sesle emir veriyordu.

Hemen iki adım yanında on yedi yaşındaki Naciye vardı. Teyzesini duvarın kuytusuna çekmeye çalışırken gelen şarapnel parçası sol elinin iki parmağını koparmıştı. Genç yüzü kireç gibi bembeyazdı; kopmuş parmaklarından sızan kanlı elini göğsüne bastırmış, sesi düşmana gitmesin diye hıçkırıklarını dişlerinin arasında yuta yuta ağlıyordu. “Teyze, kalk teyze, bırakmam seni…” diye fısıldıyordu.

O gün Hüseyin Çavuş sol kanadı tutuyor, Saniye gerideki dere yatağında sargı bezleriyle yaralıları bekliyordu. Ateşin ortasına yalnız Zehra süzülebilmişti. Yirmi bir yaşındaydı; dizlerinin üstünde taşların arasından sürünerek duvara varmış, mavzerini sırtına çapraz asmıştı. Önce Münevver’i kollarının altından kavrayıp çukurun gerisine çekmiş, Münevver “Beni bırak, kızı al Karaca!” diye hırladığında ilk ve son kez komutanının sözünü dinlememişti. “Sus abla, sus!” demişti dişlerini sıkıp. Naciye’nin titreyen kolunu boynuna dolamış, Münevver’i de sağlam kolunun altına almıştı; zeytin gövdelerinden siper ala ala, taşların üstünde kayıp düşe kalka ikisini birden yukarıdaki sık ormana kadar sırtlayıp çıkarmıştı.

Avuçlarında kuruyan kanı dere suyunda saatlerce yıkamış ama tırnaklarının dibinden iki gün boyunca çıkaramamıştı. O gece Samanlı’nın ayazında, Naciye’nin sargılı eli titrerken başına kendi yün şalını örtmüştü.

Şimdi, yirmi üç yıl sonra, Üsküdar’daki tertemiz mutfağın ortasında, bakır cezvelerin ve sardunya saksılarının arasında dururken Zehra’nın omuzlarına yeniden o günün ağırlığı çöktü. Elleri boştu ama sanki sol omzunda Münevver’in kanlı hırkasının ıslaklığı, sağ yanında Naciye’nin titreyen ince bileği vardı.

Zehra gözlerini fotoğraftan indirip masanın üstündeki küçük adres kâğıdına baktı. Kopya kaleminin mor mürekkebiyle yazılmış satırları okudu. Karamürsel’de çocukken mektebe ancak iki kış gidebilmişti, sonradan Salih’in gazetelerinden ve çocuklarının okul kitaplarından geliştirmişti okumasını; ama Saniye’nin temiz harflerini ilk bakışta seçti.

Vilayet Ek Binası, Yardım ve Gazilik Komisyonu — Cuma, saat 10.00.

Başka hiçbir şey yazmıyordu. Ne bir sitem, ne bir rica, ne de kendi adı.

Yukarı katta bir kapı açıldı. Meryem’in hafif, aceleci ayak sesleri ahşap sofada duyuldu.

“Anne!” diye seslendi ince sesiyle. “Bitti ödevim, ineyim mi?”

O sırada, dışarıda moraran kış göğünün altında, Üsküdar minarelerinden akşam ezanı yükseldi. İlk ses yakın camiden geldi, hemen ardından karşı tepelerden başka müezzinlerin sesleri Boğaz’ın serin havasında ağır ağır yayıldı.

Saat beşi geçiyordu. Salih Efendi dükkânın kepenklerini indirmiş, büyük oğlanla birlikte çarşıdan yokuşu tırmanmaya başlamış olmalıydı. Birazdan sokak kapısının kilidinde kocasının anahtarı dönecek, taşlığa paltolarının soğuğu, temiz kumaş tozu ve akşam yemeği telaşı dolacaktı. Sofra kurulacak, fasulye tenceresi ocağa sürülecek, Salih günün satışından, Avrupa’daki harbin radyoda okunan haberlerinden söz edecekti. On sekiz yıldır her akşam olduğu gibi.

“İn kızım, in,” diye seslendi Zehra; sesi kendi kulağına bile biraz uzak ama sakin geldi. “Babanlar gelmek üzeredir, sofrayı kuralım.”

Meryem’in merdivenden inen neşeli ayak sesleri yaklaşıyordu. Zehra birazdan kızının mutfak kapısından başını uzatıp meraklı gözlerle “Kim geldi anne, niye bu kadar çabuk gitti?” diye soracağını biliyordu. Ve kendisinin, on sekiz yıldır bu evde her soruyu geçiştirdiği gibi yine tek cümlelik, yalansız ama eksik bir cevap vereceğini de biliyordu: “Eski bir tanıdık kızım, Kasımpaşa’dan. Hatır sormaya uğramış.” Sonra masaya çorba kâseleri dizilecek, Salih paltosunu askıya asıp elini yıkayacak, büyük oğlan dükkândaki kumaş toplarından söz edecek, ev her zamanki dingin düzenine dönecekti.

Ama Zehra’nın parmakları titremiyordu artık; yalnızca garip bir ağırlık çökmüştü avuçlarına. Fotoğrafı ve altındaki küçük adres kâğıdını hızla, özenle ikiye katladı. Kâğıtların köşesi ezilmesin diye parmak uçlarıyla yokladı, sonra soluk lacivert hırkasının sol tarafındaki iç cebine, en dibine sakladı. Eli cebinden çıkarken hırkasının önünü düzeltti.

Duvardaki düğmeyi çevirdi; tavandan mutfağın sade sarı ışığı düştü. Pencerenin kenarına gidip akşam karartması için hazırladığı koyu mavi kâğıt perdeyi yavaşça aşağı indirdi; karanlık bahçe ve erik ağacı gözden kayboldu.

Kumaşın üzerinden sol göğsüne, tam kalbinin üstüne değen o küçük kâğıt parçası, nefes alıp verdikçe orada olduğunu hatırlatıyordu; incecikti, parmak kadar küçüktü ama yirmi iki yıl önce Mudanya yolunda bir zeytin ağacının dibinde bıraktığı mavzer kadar ağırdı.


🍪 Sitemizde, size daha iyi bir deneyim sunabilmek ve içerikleri kişiselleştirmek için çerezler (cookies) kullanılmaktadır. Sitemizi kullanarak çerez kullanımını kabul etmiş sayılırsınız. Daha fazla bilgi için Gizlilik Politikamızı inceleyebilirsiniz.