Gidenler ve Kalanlar Görseli
Gidenler ve Kalanlar

İsimsiz bohça

1. Sahne 24 dk okuma 21 okunma
Neriman Naciye ve Yusuf’un bol dikilmiş gömleği Sabri’ye ulaştırması
Neriman Naciye ve Yusuf’un bol dikilmiş gömleği Sabri’ye ulaştırması
Bu bölümdeki sahneler
1 2 3 4

6 Mayıs sabahı Naciye, bir gün önce tahliye edilen Sabri’ye gömleği ulaştırmak için hazırlandı. Sabri, Hamdi’ye bıraktığı notun teslimini sormak üzere cezaevi kapısına yeniden uğrayacaktı.

Naciye, Neriman’la Yusuf’u okul avlusunda yeniden buluşturdukları günü hatırlıyordu. Neriman, kuyulu evden kireççinin avlusuna götürülmüş; oradan ayrılınca oğlunu ilk kurtarıldığı sokakta aramıştı. Naciye onu ocağın yolunu sorarken görmüş, okulun tarifini yeniden anlatmak yerine yanında yürümüştü. Kapıdan girdiklerinde Yusuf annesinin eteğini tanımıştı. O gün Naciye kendi defterine yalnız nerede buluştuklarını ve tarihi yazmıştı. Şimdi aynı kadın gömleğin manşetini çeviriyordu.

Naciye, gömleği bohçaya koymadan önce bir kez daha açtı. Kumaşı dizlerinin üstünde düzledi. Dikiş yerlerinin birinde iplik, iki parmak kadar dışarıda kalmıştı. Makasın ucunu aradı, bulamayınca dişleriyle kopardı. Sonra manşeti çevirdi. Düğme deliği genişti; Sabri’nin bileğini sıkmayacaktı. Gömlek ona göre dikilmemişti. Neriman, ölçü almadan dikmişti; omuzlarını geniş, gövdesini bol bırakmıştı. Birini giyince kumaşın içinde kaybolmasından korkmuş, öte yandan dar gelmesinden daha çok çekinmişti.

Naciye, dikilmiş gömleği tekrar katladı. Bir ucunu öne, öteki kolunu üzerine aldı. Kumaşın boyu bohçaya sığdı. Gömleğin altına iki çift çorap koydu; bunlar Sabri’nin değildi, Yusuf’un ayağına büyük gelmişlerdi. Çocuk ayakkabısını giyerken çorapların topuğunu iki kere çekip yerine oturtuyordu. Bir çiftini Sabri’ye vermek istemiş, Neriman ise “Önce gömleği verelim,” demişti. “Çorabı sonra düşünürüz.” Naciye, gömleğin yanına bir parça sabun da koydu. Neriman bunu görünce elini uzatıp sabunu geri aldı.
Naciye, kutunun kapağını açtı. Orada, gömleği dikerken kullandığı ipliklerden kalan küçük makaralar vardı. Birinin ucuna İhsan’ın eldivenindeki yün ilmeği bağlamıştı. Bu, eldivenin ne zaman eline geçtiğini hatırlatıyordu; fakat kardeşinin nerede olduğunu göstermiyordu. Naciye, onun izi için gittiği her yerde bir ad, bir yer tarifi, bir saat not etmişti. Bazı satırlarda yalnızca “gören olmadı” yazıyordu. Bazılarında adı bilinmeyen bir adamın yürüyüşü, elindeki bohça veya kolundaki sarı bez tarif edilmişti. Bu ayrıntılar, İhsan’ın bulunduğunu söylemeye yetmiyordu.

Yine de defteri kapatmamıştı. Bir kâğıtta adı bulunmasa bile başka birinin onu hangi yerde aradığını gösterebilirdi. Naciye, yazının ölüleri geri getirmeyeceğini, kaybolanları da tek başına bulmayacağını biliyordu. Ama aynı sorunun üçüncü kez sorulduğu gün, cevabı ilk kez kimin verdiğini unutmamaya yarıyordu.

Neriman’ın gömleği de başka birinin ölçüsünü taşıyordu. Kimin giydiği bilinmeden dikilmiş, ama kimin elinde hazırlandığı belliydi. Naciye, dikilen kumaşın küçük bir fazlasını kesip atmadı. Manşet dar gelirse payı oradan çıkarılabilirdi. Sanki bu pay, gömleğin ileride değişebileceğini ve dikişin yeniden açılabileceğini söylüyordu.

İhsan’ın eldiveninde de bu paydan kalmıştı. Başparmağının yanında, bir zamanlar sökülüp yeniden dikilmiş bir bölüm vardı. Naciye onu onarmaya kalkmamıştı. Eldiveni kutuya kaldırırken, o yamayı başkasının elinden çıkmış bir iz gibi saklamıştı. Gömleğin dikişini düzeltirken de Neriman’ın elini silmemeye karar verdi. Sabri gömleği giyerse, kumaşın hangi yerinin yeni, hangi yerinin eski olduğunu belki anlamayacaktı. Ama Naciye bilirdi.

— Bohçanın içinde bir şeyi çok görürse adam kendini borçlu sayar, dedi. Gömlek yeter.

— Sabun da eksik değil.

— Eksik değil diye vermek gerekmez. Bırak o neye ihtiyacı olduğunu kendi söylesin.

Naciye bu cevaba bir şey demedi. Birkaç hafta önce, yardım yerinde eline verilen eski bir eldiveni cebinde taşımıştı. Eldiveni alırken kimse ona borçlu olduğunu söylememiş, ama onu geri bırakana dek her gün eline baktığında o yün parçasını hatırlamıştı. Sabri de bohçayı görünce aynı şeyi hissedebilirdi. Yine de gömlek, bir teşekkürden ibaret değildi. Yusuf’un annesi, onu dikmek için kumaş bulmuş, akşam vakti lambanın altında oturmuş, manşetleri iki kere söküp yeniden dikmişti.

Naciye, kumaşın üstünde kalan iplikleri topladı. Eski dikiş masasının çekmecesi çalışmadığı için iğnelerini küçük bir teneke kutuda saklıyordu. Kapağı açılınca içinden bir düğme, iki çengelli iğne, üç farklı boyda makas ucu ve İhsan’ın eldiveninden kopan bir ilmek çıkardı. İlmek, kutunun bir köşesine dolanmıştı. Naciye onu çekmedi. Yün liflerini zorlayınca dağılıyordu; koparsa eldivenin nereden söküldüğünü bir daha bulamayabilirdi.

Neriman, gömleği dikerken iğneyi kendi parmaklarına batırmıştı. Kanın kumaşa bulaşmaması için parmağını ağzına götürmüş, sonra işi bırakmadan dikişe devam etmişti. Naciye bu ayrıntıyı söylemedi. Kadın, gömleği hazırlamak için akşamdan sabaha oturmuş; Yusuf uyuyunca omuz dikişlerini bir kez daha sökmüştü. Bir terzi için ölçüsüz kumaşı dikmek zor değildi. Asıl güç, giyecek kişinin bedenini görmeden ona uyan bir şey hazırlamaktı.

Naciye, gömleğin kolunu avucunun içine aldı. Kumaşın kenarını yokladı. Neriman dikiş payını geniş bırakmıştı; gerektiğinde kolu daraltabilir, manşeti kısaltabilirdi. Sabri gömleği giydiğinde omzu fazla düşerse, dikiş yerini sökmek kolay olacaktı. Ama kol dar gelirse kumaş yetmeyebilirdi. Naciye, bu ihtimali kadına söylemek yerine gömleği açıp ölçmek istedi. Sonra kendini durdurdu. Sabri’nin gömleğini ölçmeye kalkarsa, onun bedenini hatırladığını sanacaktı. Naciye yalnızca onu görmüştü; omuzlarının ne kadar geniş olduğunu, kolunun nasıl durduğunu bilmiyordu.

— Dikişi gevşek mi bıraktın? diye sordu.

— Gerekirse açabilelim diye.

— Ya gömlek bir yerde yırtılırsa?

— O zaman onarırız.

Naciye, bu cevabın kadının elinde değil, kumaşın içinde sakladığı bir umuda benzediğini düşündü. Neriman, Sabri’nin eline geçen şeyi uzun zaman kullanmasını istiyordu; ama ne kadar süre kullanabileceğini kimse bilmiyordu. Bir gömlek, bir insanı depremden korumazdı. Yine de dışarıdaki günlerinde ona temiz bir kumaş verebilir, omuzlarını saran eski ceketin altına bir kat daha koyabilirdi.

Naciye, elindeki sabunu tekrar masaya bıraktı. Neriman onu geri almıştı, fakat tezgâhın kenarında unutmuştu. Sabunun üzerine bir bez örtüldü. İkisi de onu bohçaya koymayacaklarını biliyordu. Bu küçük karara kimse alınganlık göstermedi. Yardım, her zaman daha çok eşya vermek değildi. Kimi zaman karşısındakine ihtiyacını kendisinin söylemesi için yer bırakmaktı.

Naciye, gömleğin yakasını düzeltti. Düğme deliği, Sabri’nin boğazını sıkmayacak kadar genişti. Manşetin ucunda iki küçük dikiş izi vardı. Neriman ilk denemede kumaşı ters çevirmiş, sonra söküp yeniden dikmişti. Naciye izleri saklamak için yeni bir kat atmayı önermedi. Gömleğin nereden geçtiğini yalnızca onu dikenler bilecekti.

Geçici dükkânın kapısı tam kapanmıyordu. Eşiğe taş koymuşlardı; taş yerinden oynadığında dışarıdaki rüzgâr içeri giriyor, makinenin altındaki kırpıntıları duvar dibine sürüyordu. Dükkânın duvarları eski bir avluya bakıyordu. Pencerenin altındaki sıva, yağmurla kabarıp yer yer dökülmüş; duvarın içinden çıkan taşların rengi belli olmuştu. Naciye, dikiş makinesini doğrudan pencerenin önüne koymamıştı. Işık omzunun üstünden düşer, kumaşın üstünde gölgesi uzardı. Makineyi biraz yana çekmiş, altına kalın bir tahta parçası koymuştu. Pedala bastığında masa kıpırdıyor, makinenin iğnesi bir çizgiyi tutturamıyordu. Şimdilik ayağıyla masayı bastırarak çalışıyordu.

Kapının yanında, müşterilerin getirdiği kumaşları asmak için bir ip gerilmişti. İp, kıştan kalan nemi tutmuş; üstündeki gömlek parçaları havalanmak yerine ağır ağır sallanıyordu. Naciye, bir kumaşı diğerinin üstüne koymamaya dikkat ediyordu. Her parçanın kimin için getirildiğini, hangi dikişin söküldüğünü karıştırmak istemiyordu. Birkaç parça, sahibini kaybetmişti. Onları ayrı bir sandığın içinde tutuyor, kimden geldiklerini bulana kadar üzerine ad yazmıyordu.

Sandığın üst kapağı açılınca, kumaşların arasında bez parçaları, kopmuş düğmeler ve bir çift çorap görünürdü. Naciye, küçük şeyleri atmakta acele etmezdi. Bir düğme, başka bir giysiye dikilebilir; bir bez parçası, açık yarayı kapatabilirdi. Fakat her parçayı saklamak da mümkün değildi. Yer dar, ihtiyaç çoktu. Hangi şeyin bekleyebileceğini, hangisinin hemen işe yarayacağını seçmek gerekiyordu.

Makinenin altındaki talaşları eliyle topladı. Masanın çevresindeki zemine düştüklerinde talaşlar ince çizgiler hâlinde birikiyordu. Naciye, onları süpürgeyle topladıktan sonra masayı yeniden yerine koydu. Kısa ayağın altındaki tahta eğriydi. Üstüne dikiş dikmeyeceği gömleği bırakıp makineyi çalıştırdı. İğne iki kez kumaşı deldi; üçüncüde iplik kopup boşa döndü.

Neriman, “Düzeltecek misin?” diye sordu.

— Bugün değil, dedi Naciye. Önce bunu ulaştıracağız.

Naciye, bohçanın ağzını düğümledi. Eski bir gömleğin kolundan kestiği kumaş şeridini ip yerine kullandı. Şeridi iki kere doladı, düğümü yan tarafta bıraktı. Taşıyan kişinin eline vurmasın diye düğümün ucunu içeri kıvırdı.

— Üstüne adını yazmayacak mısın? diye sordu Neriman.

— İsimsiz götüreceğim.

Neriman’ın elinde küçük bir bez vardı. Yusuf’un ayağındaki eski sargıdan kalan kumaşı ikiye katlamıştı. Çocuğun ayağı artık iyileşmişti. Yine de bezin bir köşesini atmaya kıyamamıştı. Naciye onun eline baktı, sonra bohçaya.

— Sabri kimin getirdiğini sorarsa?

— Sen söyle. Benim adımı değil, Yusuf’un adını söyle.

Naciye, “O da çocuk,” demek üzereydi. Sonra bunu söylemedi. Yusuf bir süredir kendisini başkalarının anlattığı bir çocuğun yerine koymuyordu. Annesinin yanında, ne zaman soru sorsa kimin adını söylediğini hatırlıyor; Naciye’ye bir şey emanet ederken kâğıda ne yazılması gerektiğini soruyordu. Ayağına sarılan bez, onun için küçük bir sargıdan fazlası olmuştu. Bir gün biri, o gece kimlerin yanında kaldığını sorarsa, hatırlayacağı ilk şeylerden biri Naciye’nin elindeki bez olacaktı.

Neriman, bohçanın katını düzeltti.

— Sabri’nin ölçüsünü bilmiyorum, dedi. Omuzlarını çok mu geniş tuttum?

— Bilmek mümkün değildi. Bir gömleği uzaktan ölçemezsin.

— Sen görmüştün.

— Onu görmüş olmak ölçüsünü bilmek değil.

Naciye, kumaşın üstünde kalan kat izini açtı. Sabri’nin ceketinin omuzları, koğuş günlerinden kalan bir hırkanın omzuna benziyordu; fakat insanın içerde giydiğiyle dışarıda taşıdığı aynı değildi. Kilo kaybetmiş olabilir, kolunu kullanırken bileğini korumak için gömleği gevşek tutabilir, gömleğin altına başka bir kat giyebilirdi. Neriman ölçüsünü sormuştu; Naciye’nin verecek cevabı yoktu.

— Bol olması daha iyi, dedi.

Neriman, gömleğin yakasını başparmağıyla düzeltti.

— Bol olursa içine saklanır.

— Dar olursa kolunu kaldıramaz.

İkisi bir süre kumaşa baktı. Sonra Neriman, gömleği bir daha katlamadı. Naciye’nin bohçaya koyduğu biçimde bıraktı.

Neriman, bohçanın şeridini parmaklarının arasında evirip çevirdi. Düğümü sıkı bağlarsa Sabri açamayabilirdi; gevşek bırakırsa yolda çözülebilirdi. Naciye, düğümü iki parmakla çözülür biçimde atmayı gösterdi. Kadın denedi, kumaşın ucu ilk çekişte açıldı. Bir daha bağladı. Bu kez düğüm hem kapanmış hem de kolayca bulunabilir hâle geldi.

— Adımı söylemesini istemiyorum, dedi Neriman. Gömleğin kimden geldiğini bilsin yeter.

— Neden?

— Biri, kendisi için bir şey yapıldığını bilsin. Karşılığını nasıl vereceğini hemen düşünmesin.

Naciye bu cümleyi, dikilmiş dikişlerin üstünden geçer gibi ağır ağır dinledi. Neriman, yaptığı iyiliği saklamıyordu; yalnızca onu bir borcun başlangıcına çevirmek istemiyordu. Kendi diktiği gömleğin içine bir minnet sözü koysa, Sabri onu giyerken her manşete baktığında bu sözü hatırlayacaktı. Neriman, kumaşın tek başına konuşmasına izin veriyordu.

— Yine de soracak, dedi Naciye.

— O zaman Yusuf cevap verir.

— Senin adını söylemez mi?

— Söyleyebilir. Ama gömleği ben diktim diye özellikle anlatsın istemiyorum.

Naciye, kadının kararını düzeltmeye çalışmadı. Gömlek, onun elinden çıkmıştı; fakat Yusuf’un da bu teslimde kendi payı vardı. Çocuk, annesinin yanında oturmuş, düğmenin dikildiği sırada iğnenin ucunu izlemişti. Bir kez “çok sıkı dikme,” demiş, annesi dikişi gevşetince de içi rahatlamıştı. “Bileği geçerken sıkmasın,” demişti; Naciye bu sözü duymuştu.

— Yusuf’un da adı geçsin mi? diye sordu Naciye.

— Kendisi ne isterse.

Neriman, bu kez çocuğun kararını onun yerine vermedi. Naciye, bu sessizliğe saygı duydu. Depremden sonra çocuğun her hareketine yetişmek, onu tehlikeden korumanın tek yolu gibi görünüyordu. Oysa Yusuf’un da kendi söyleyeceği, kendi vereceği bir şey olmalıydı. Naciye, gömleğin şeridini bohçanın çevresinden geçirdi ve düğümü dışarıdan bulunacak yere bıraktı.

Kapıda bir gölge göründü. Yusuf içeri girmeden önce durdu. Elinde iki ince tahta parçası vardı. Birinin ucu çatlamıştı; öteki düz, fakat üzerinde çivi deliği bulunuyordu.

— Bunlar nereye gidecek? diye sordu.

Naciye, tahta parçalarını masanın kenarına bıraktırdı.

— Bohçaya değil.

— Sabri’ye götürecektim.

Neriman başını kaldırdı.

— Tahta değil, gömlek götürüyoruz.

Yusuf omzunu düşürdü. Naciye, ona elini uzatıp masanın karşısındaki sandalyeyi gösterdi.

— Bohçayı sen taşımayacaksın. Ama gömleği onun eliyle vermek istersen, bizimle gelirsin.

Çocuk, tahta parçalarına baktı.

— Annem verdi mi?

— Daha vermedik.

— Ben taşıyayım.

— Taşımakla vermek aynı şey değil. Önce kime götürdüğümüzü bilelim.

Yusuf, Naciye’nin yüzünü inceledi. Sanki bu cevabı annesinin de ona vereceğini tahmin etmişti. Tahtaların yanına gidip elini çatlak ucun üstüne koydu.

— Ben Sabri’yi bulurum.

— Bulursun. Ama bohçayı ona hangi sözle vereceğini de düşün.

Yusuf cevap vermedi. Kapıya doğru baktı. Oradan dışarıdaki avlunun bir köşesi görünüyordu; yıkılan evlerin arasında, aynı taşların çevresinde insanların gidip geldiği bir yol vardı. Naciye, çocuğun eski sokağına bakıp bakmadığını anlamadı. Neriman’ın elindeki bez, bir kez daha katlandı.

Bohçayı birlikte kaldırdılar. Naciye altından tuttu, Neriman diğer yanını aldı. Yusuf önce kapıyı açtı, sonra bir eliyle kenarındaki taşın yerini düzeltti. Taş yerinde durmayınca çömeldi, düz tarafını dışa çevirdi. Eşik biraz yükseldi. Naciye, bohçayı dışarı çıkarırken kumaş şeridinin düğümünü avucunda tuttu.

Geçici dükkânın önü, kışın yığılan taşlarla daralmıştı. Neriman bohçanın bir ucunu tuttu; Naciye öbür ucuna geçti. Yusuf önden yürüyüp iki tahta parçasını aldı. Sokağın başında, yolun hangi yanından geçeceklerini kestiremediler. Bir araba çamura saplanmış, tekerleğin çevresine iki adam taş diziyordu. Naciye, Yusuf’u yanına çekti. Çocuk, yardım etmek için bir adım attı; annesi elini omzuna koyunca durdu.

— Oradan geçemeyiz, dedi Neriman.

Naciye, yan sokağı gösterdi. O sokak daha dar, ama taşları sağlamdı. Bohçayı aralarında taşıdılar. Şeridin düğümü açılmadı. Bir evin önünden geçerken, kapının üstündeki ahşap pervazın yarısı yere sarkmıştı. Yusuf başını kaldırıp baktı. Naciye onun gözünü aşağıya indirdi; yukarıdaki parça birden düşebilirdi.

Cezaevinin dış duvarına yaklaştıklarında sokak genişledi. Kapının önünde bekleyenler, birkaç kişilik küçük kümeler hâlinde durmuştu. Kimisi elindeki kâğıdı okuyup kapatıyor, kimisi başkasının anlattığı hesabı dinliyordu. Neriman bohçayı Naciye’ye bıraktı ve parmaklarını çözdü. Yusuf, taşların arasındaki suyu geçmek için ayağını kaldırdı.

Sabri, avlunun öte yanında değildi. Cemal’in masasından da dönmemişti. Naciye, onu nerede bulacağını biliyordu: dış kapının yakınındaki küçük duvarın dibinde, birinin yol sormasını bekler gibi dururdu. Fakat şimdi orada da yoktu. Rıza’dan, Sabri’nin bir gün önce bıraktığı notun teslim kaydını sormak için içeri alındığını öğrendi.

— Daha gelmedi, dedi Rıza.

— Çıkacak mı?

Rıza, elindeki sayım kâğıdını çevirdi.

— Müddeti bugün tamamlanıyor.

Naciye, Rıza’nın sözüyle bohçayı biraz daha sıkı tuttu.

— Kanundan mı? diye sordu.

Rıza başını iki yana salladı.

— Kendi müddeti tamamlandı.

Neriman, Naciye’ye baktı. Kadın da aynı soruyu düşünmüştü. Gazete cezaevine ulaştığından beri herkes, kapıdan çıkacakların sayısını ve adını soruyordu. Bir yanda ek listedeki kişiler, öte yanda yılları dolanlar vardı. Dışarıdan bakan biri için iki haber birbirine eklenebilirdi. Naciye, Sabri’nin adının hangi satırda bulunduğunu bilmiyordu; fakat Rıza’nın yüzündeki kararsızlık yoktu. Bu, onun tahliyesinin kanuna bağlı olmadığını söylüyordu.

— O hâlde günü önceden belliydi, dedi Naciye.

— Dosyasına göre bugün, dedi Rıza.

Naciye, kendi defterinde de birinin ne zaman görüldüğünü, ne zaman bir başka yere götürüldüğünü ayrı yazmıştı. Bir defterdeki tarih, insanın yolculuğunu başlatmıyordu; yalnızca onun hangi gün görüldüğünü gösteriyordu. Sabri bugün çıkacaktı, ama dışarıda kimin kapısına gideceği belli değildi. Gömlek, onun yolunu bulmasını kolaylaştırmayacak; yalnızca yola çıktığında üstünde temiz bir kumaş olmasını sağlayacaktı.

— Çıktığında ona söyler misin? dedi Neriman. Bizimki, kendi cezası bittiği için çıkıyor. Gazeteye bağlamasınlar.

Rıza başını salladı.

— Söylerim. Belge de bunu yazıyor.

Yusuf, annesinin elindeki gömlek bohçasına baktı.

— O zaman bugün dışarıda mı yatacak?

Naciye cevap vermedi. Bu soru Sabri’nin işiydi. Nereye gideceğini, hangi kapıyı çalacağını, geceyi nerede geçireceğini kendisi bulacaktı. Naciye yalnızca gömleği ulaştırabilir, Neriman’ın ne kadarını söylemek istediğini koruyabilirdi.

Naciye, bu cümlenin içinde ne kanun ne de af adı bulunduğunu fark etti. Sabri’nin çıkış günü, onun yaptığı yardımın karşılığı olarak yazılmamıştı. Gün, daha önce başlamış başka bir hesabın sonuydu. Rıza’nın elindeki sayım listesinde de adı yeni bir yere konmuştu.

— Bekleyelim, dedi Neriman.

Yusuf bohçayı almak için uzandı. Naciye vermedi.

— Sen kapının yanında dur. Sabri gelince kendin konuşursun.

— Ne diyeceğim?

— Önce adını söyle.

— Beni tanıyor.

— Bu kez kendi ağzından söyle.

Yusuf, “Yusuf,” dedi. Adını söyleyince yüzü ciddileşti. Naciye, onun adını tekrar etmesini istemedi. O söz, çocuğun kendisine yeterince yakın durmuştu.

Bir süre sonra dış kapı açıldı. Sabri, elinde bohçasıyla göründü. Naciye onu önce giyiminden tanıdı; omuzlarında aylar önceki ceketi, sol kolunda çok kullanılan bir kumaşın kıvrımı vardı. Sonra yüzünü gördü. Adam, dışarıdaki havayı ölçer gibi bir an eşiğin içinde kaldı. Ayağını yere basarken sağlam taşı seçti.

Naciye bohçayı ona uzatmadı. Önce Yusuf’un yanına geçti.

Naciye onu dışarıdan görünce önce tanımadı. Bir insanın yüzü aynı kalabilir; ama giydiği ceket, taşıdığı bohça ve adımlarının aralığı değişince eski tanıdıkların yeri şaşar. Sabri’nin bir kolu gövdesine yakın duruyor, öteki eli iç cebini yokluyordu. Yüzü sakalsızdı; çenesinde, sabah tıraşından kalmış küçük bir kesik vardı. Kapıdan çıkınca etrafına bakmış, kimseye yönelmeden bir süre beklemişti.

Naciye, onu gördüğünde merhaba demeye hazırlanmadı. Neriman’ın isteğini hatırladı: Gömleği kimin diktiğini hemen açıklamamak, Sabri’nin bunu bir borç saymasına yol açmamak. Yusuf’un adını kendi ağzından duyması gerekiyordu. Naciye, çocuğun omzuna dokunmadı; onun öne çıkıp çıkmamayı kendisinin seçmesini bekledi.

Sabri, üçüne baktı. Sonra Naciye’nin kolundaki bohçaya, Neriman’ın parmaklarında kalan ip izlerine ve Yusuf’un elindeki tahtalara göz gezdirdi. Onları neden birlikte gördüğünü sormadı. Naciye, Sabri’nin sorusunu hemen cevaplamasına gerek olmadığını düşündü. Bir gömleğin gelişi, bazı zamanlarda haberden önce karşılaşma demekti.

— Bu sana bir şey getirdi, dedi.

Yusuf, annesine baktı. Neriman başıyla izin verdi.

— Ben getirmedim. Annem dikti.

Sabri, çocuğun elini değil, bohçayı tuttuğu yeri izledi.

— Ne var içinde?

Yusuf omzunu kaldırdı.

— Gömlek.

— Kim için?

— Senin için.

Sabri, bohçanın düğümüne baktı. Elini hemen uzatmadı.

— Ölçüm alındı mı?

Naciye cevap verdi:

— Hayır. Neriman bol dikti. Dar olmasın diye.

Sabri bohçayı aldı. Bir eliyle altını tuttu, ötekiyle gömlek şeridinin düğümünü yokladı. Açmaya kalkmadı.

Neriman Naciye ve Yusuf’un bol dikilmiş gömleği Sabri’ye ulaştırması

— Kendisine teşekkür edeyim mi? dedi.

— İstersen, dedi Neriman. Ama gömleği giydikten sonra söyle. Önce omuzları nereye düşecek, onu görelim.

Sabri ilk kez gülümsedi. Gömleği bohçanın içinden çıkarıp hemen denemedi. Düğümü yeniden kontrol etti.

— Benim ölçümüm değişti, dedi.

— Biz de öyle düşündük, dedi Neriman.

Yusuf, annesinin yanında bir adım öne çıktı.

— Gömleğin manşeti uzun. Elin sarılıydı ya.

Sabri, sol bileğine baktı. Sargı yoktu; fakat kolunu kaldırınca yüzünde kısa bir gölge belirdi. Yusuf bunu görmüş, gömleğin manşetini bileğe rahat geçsin diye uzun bırakmıştı.

— Artık sargı yok, dedi Sabri.

— Ama iz kaldı.

Sabri, gömlek bohçasını diğer kolunun altına aldı.

— İz kalır. Kumaş onu kapatmaz.

— O zaman manşeti katlarsın.

Sabri bu cevabı tarttı. Yusuf’un ayağında da bir zamanlar bez vardı. Çocuk, sargının ne zaman çıkacağını kendi başına kararlaştıramamıştı. Şimdi başkasının kolu için neyin yeterli olacağını söylüyordu.

— Katlarım, dedi Sabri.

Yusuf başını salladı. Naciye, gömleğin bohçanın içinde kalmasının daha iyi olacağını düşünmüştü; Sabri onu hemen açmamıştı. Bu, teslimin bitmediği anlamına gelmiyordu. Bohçanın içinde kumaştan başka bir şey de vardı: Neriman’ın dikmek için ayırdığı vakit, Yusuf’un getirdiği tahta parçaları kadar küçük bir katkı, Naciye’nin bunu tek başına taşımamış olması.

Sabri, bohçayı elinde tarttı. İçindeki gömlek, iki çift çorap ve sabun olmayan boşluk, yükü ağırlaştırmıyordu. Yine de onu hemen kendi bohçasına bağlamadı. Neriman’ın elini, manşet dikerken tuttuğu yere baktı; kadının parmak uçlarında iğne izleri vardı.

— Kumaşı nereden buldun? diye sordu.

— Yusuf’un küçük gelen gömleğinden, dedi Neriman. Kolunu uzatınca kumaş yetti.

— Yusuf’un gömleğini mi söktün?

— Eskimişti. Sana verdiğim bu değil.

Neriman, sözünü açıklamak için fazla konuşmamıştı. Sabri de daha fazla sormadı. Bir parçanın kimden çıktığını bilmek, onu borç hâline getirmiyordu. Bir gömleğin içinde başkasının eski kumaşı bulunabilir, yine de yeni bir gün için dikilmiş olabilirdi.

— Bana bunu giy diye mi veriyorsun? dedi Sabri.

— Önce dene. Olmazsa söküp yeniden dikerim.

— Ölçü almadan dikmişsin.

— Ölçünü bilmiyorum.

Sabri, gömleği bohçadan çıkarıp açtı. Kumaşın rengi, fırın dumanından solmuş gibi kahverengiye çalıyordu. Omuz dikişleri geniş, gövdesi boldu. Kolunu içine geçirmedi; yalnızca kumaşı kendi ceketinin üstüne tuttu. Manşet bileğinin altına kadar uzanıyordu.

— Kolum artık böyle değil, dedi.

— O zaman kısaltırız.

— Belki sonra.

Neriman, “Sonra” sözcüğünü düzeltmedi. Sabri gömleği katlayıp yeniden bohçaya koydu. Kumaş, daha giyilmeden ona ait olmuştu; ama tam olarak ona uyması için hâlâ prova ve emek gerekecekti. Naciye, bu gömleğin iyiliğinin yalnızca teslim edildiği anla bitmediğini düşündü. Sabri geri dönerse, Neriman dikişi yeniden açacaktı.

— Ne zaman gidiyorsun? diye sordu Naciye.

Sabri dış kapıya baktı.

Sabri, soruyu işitince omzundaki bohçayı yere indirdi. Kâğıdın üstündeki adresi çıkarıp Naciye’ye gösterdi. İlk durak, fırının yanı olarak yazılmıştı; ama mektupta Emine’nin adının yanında başka bir mahalle tarif ediliyordu. Babası, fırının çevresinde onu bulamazsa, çeşmeden istasyona giden yolu soracaktı. Birkaç kez katlanmış kâğıdın kenarları incelmişti.

— Burada mı kalıyor? diye sordu Naciye.

— En son böyle yazmıştı. Evlerinin yeri değişmiş olabilir.

— Adresi mi değiştirmişler?

— Depremden sonra onu geçici bir yere götürmüşler. Fırının yanındaki ev, nerede olduğunu öğrenmek için ilk soracağım yer.

Naciye, mektubu istemedi. Sabri kendi eliyle yazılmış adresi gösterdikten sonra kâğıdı yeniden katladı. Gömlek bohçasını taşırken bu kâğıdın bükülmemesine dikkat ediyordu.

— Yola çıkmadan önce burada kalacak mısın? diye sordu Neriman.

— Önce nerede olduğumu anlayacağım. Sonra ne kadar yol kaldığını.

Yusuf, fırının ne kadar uzakta olduğunu sordu. Sabri, yürüyerek gidilebileceğini söyledi. Çocuk, orada Emine’yi bulup bulamayacağını soracak gibi oldu; ama Sabri’nin cevabı beklediğini görünce sustu. Sabri de ona kesin bir haber vermedi.

— Önce evin yolunu bulacağım.

— Fırının yanındaki mi?

— Evet.

— Sonra?

— Emine’yi almaya gideceğim. Hangi gün çıkacağımı yeni öğrendim. Bugün yetişemem.

Naciye, ona yol tarifi vermeye başladı. Fırının önünden sola dönülecek, bir çeşmenin yanından geçilecek, kapısı yeni onarılmış ev sorulacaktı. Sabri dinledi. Sonra cebinden küçük kâğıdı çıkardı. Naciye’nin tarifini yazdı. Kâğıdın arkasında başka bir not vardı. Naciye, oradaki adları okumaya çalışmadı.

— Çocuğun adı da yazılsın mı? dedi Sabri.

Yusuf, ona baktı.

— Ben buradayım.

— Biliyorum. Yine de soruyorum.

— Yusuf yaz.

Sabri kâğıdın altına çocuğun adını ekledi. Harflerin üstüne bastırmadı; kalem, nemli kâğıtta hafifçe iz bıraktı. Naciye, isimlerin bazen birinin ağzından, bazen de birinin elinden çıktığını düşündü. Birini yazan kişi, onun hangi satıra gireceğine de karar veriyordu. Bu kez Yusuf, kendi adının nereye konacağını kendi söylemişti.

Naciye, masanın üstündeki küçük defteri çıkardı. Sayfalarında kumaş ölçüleri, hangi dikişin kime ait olduğu ve nereden iplik bulunduğu yazılıydı. Bu kayıtların bir kısmı yardım yerinde tutulmuş, bir kısmını da kendi eliyle eklemişti. Her satıra tarih koymuyordu; bazen yalnızca bir işaret, aradığını bulmasına yetiyordu.

— Bunu da yazacak mısın? diye sordu Sabri.

— İstersen.

— Ne yazacaksın?

— Gömleği kimin diktiğini ve kimin getirdiğini.

Neriman, defterin açık sayfasına baktı.

— Ben borç yazılmasını istemiyorum, dedi.

— Borç yazmam, dedi Naciye. Ne olduğunu yazarım.

— Gömlek benim. Ama karşılığı yok.

— Karşılık arayan bir satır tutmuyorum.

Naciye, kalemi eline aldı ama yazmadı. Sabri’nin yüzüne baktı.

— Senin adını da yazmamı ister misin?

Sabri, bohçanın düğümünü tuttu.

— Yalnızca aldığımı. Ne için aldığımı değil.

— Neden?

— Çünkü daha bilmiyorum. Giyer miyim, saklar mıyım, getirip düzeltir miyim; hepsini sonra göreceğim.

Naciye bu cevabı defterine olduğu gibi geçirmedi. Bir eşyanın kime ait olduğu değişebilirdi; onu verdiği günün kaydı ise aynı kalırdı. Sayfanın kenarına “gömlek teslim edildi” yazdı. Yanına günün tarihini koydu. Neriman’ın adını eklemedi. Yusuf’un adını da yalnızca onun isteğiyle, alt satırda gösterdi.

Sabri, bu kez defterdeki yazıya yakından baktı. Adı doğru yazılmıştı. Naciye, harfleri ağır ağır atmış, son heceyi tamamlamadan kalemi kaldırmıştı.

— Böyle kalsın, dedi Sabri.

Naciye defteri kapattı. Gömleği kimin diktiğini ve kimin taşıdığını herkes biliyordu; fakat satır, gömleği bir borç gibi göstermiyordu. Sabri onu giyerse kumaş onun olacaktı. Neriman, gerekirse dikişi açıp yeniden yapacaktı. Naciye ise günün kaydını saklayacaktı.

Sabri bohçayı kolunun altına aldı. Neriman, ona “Gömlek bol gelirse getir, yeniden alırım,” dedi.

— Bol gelirse giyerim. Dar gelirse getiririm.

— Ya tam gelirse?

— O zaman da teşekkür ederim.

Neriman gülümsedi. Sabri kapıya doğru yürüdü. Yusuf, onunla birlikte dışarı çıkmak üzere ayağa kalktı.

— Ben de geleyim.

— Nereye? dedi Naciye.

— Evini bulmaya.

Sabri çocuğun yüzüne baktı.

— Bugün değil. Önce ben gideyim. Yarın, evin yerini görmeye birlikte bakarız.

— Evin yerinde duvar yok.

— Taş olur. Eşik olur. Bir yerden başlanır.

Yusuf’un yüzünde, bu sözün bir vaat olup olmadığını anlamaya çalışan bir ifade vardı.

— Yeniden ev yapılır mı?

Sabri, cevabı hemen vermedi. Bohçanın düğümünü elinde tuttu. Bir evin yeniden yapılması, birkaç taşın üst üste konmasından ibaret değildi. Fakat çocuğa bunu söylemek de onun sorusunu cevapsız bırakmaktı.

— Yapılır, dedi sonunda. Ama önce nereden başlayacağını buluruz. Sana yarın söz vermiyorum; yarın gelip bakacağım.

Yusuf, bu kez başını daha yavaş salladı.

Naciye, Sabri’nin arkasından bakarken bohçanın üstündeki gömlek kumaşını düşündü. Ölçü alınmadan dikilmişti; dikişler yine de yerli yerindeydi. Bedenin değişmesi, kumaşın işe yaramayacağı anlamına gelmiyordu. Bazen insan, kendisine uymayan bir şeyi katlayıp yeniden giyebilirdi.

Sabri sokağın başında gözden kaybolunca Neriman bohçanın boşaldığı koluna baktı. Yusuf, tahtaları yeniden eline almıştı. Çocuk, birinin işine yaraması için yanında getirdiği tahta parçalarını şimdi eşiğin dibine koydu. Naciye ona doğru uzanıp çatlak olanı aldı.

— Bunu atmayacak mısın? diye sordu Yusuf.

— Henüz değil. Çatlağı başka yere bakacak şekilde çeviririz.

— Eşiğin altında olur mu?

— Önce deneriz.

Neriman, “Gömlek yerine ulaştı,” dedi. Bunu, sanki işin sonunu anlatır gibi söyledi. Naciye, bohçanın teslim edilmesinin gömleğin bedenine uyacağı anlamına gelmediğini düşündü. Sabri onu giydikten sonra manşetini katlayacak, belki omuzlarını dar bulacak, belki bir gün dükkâna geri gelip yeniden ölçü alınmasını isteyecekti. O vakit Neriman’ın dikişi açılacak, kumaş yeniden kullanılacaktı. Bir işin bitmesi, bazen bir sonraki işin nereden başlayacağını göstermesiydi.

Naciye, defterini yeniden açtı. Az önce yazdığı satırda, “gömlek teslim edildi” ibaresi vardı. Yanına “Yusuf’un eliyle” ekledi. Sonra Sabri’nin söylediğini hatırlayıp bir satır daha açtı: “Ölçü uymazsa geri getirecek.” Bu cümleyi, borç veya karşılık gibi değil, dikişin sürmesi için yazdı.

— Ne yazıyorsun? diye sordu Neriman.

— Ne olduğunu.

— Ne olduğunu biliyoruz.

— Bugün biliyoruz. Yarın yalnızca bu defter hatırlayabilir.

Neriman, defterdeki satıra eğildi. Adının yazılmadığını gördü. Buna itiraz etmedi. Yusuf’un adı vardı; çocuk, kendi adının yanında duran küçük cümleyi okudu ve başını salladı. Naciye, defteri kapattı.

Bohçanın kumaş şeridi artık masanın kenarında duruyordu. Neriman, ucunu kesmedi. Sabri bir gün manşet düzeltmeye gelirse, şeridi yeniden bağlamakta kullanabilirdi.

Naciye, defterin kapağını kapatmadan önce satırın yanına küçük bir dikiş işareti çizdi. Bu işaret, ölçü alınmamış bir giysiyi gösteriyordu. Neriman, işareti tanıyordu; gerektiğinde manşeti açıp yeniden dikerlerdi. Sabri gömleği kullanamazsa, başka birine verilecek ölçüye çevirmeyeceklerdi. Önce ona uyup uymadığına bakacaklardı.

— Adını yazmadın, dedi Neriman.

— Sen istemedin.

— Yusuf’un adını yazdın.

— O kendi söyledi.

Yusuf, defterdeki harfleri tekrar okudu. Adının bir satırda durması, ona hediye edilen bir gömleğin sahibi olmaktan başka bir şey gibi geldi. Naciye, çocuğun yüzündeki bu yeni ciddiyeti fark etti. Bir gün deftere yeniden bakarsa, yalnız gömleği değil, onu kime verdiğini de hatırlayacaktı.

— Sabri geri gelirse, diye sordu Yusuf, gömleği değiştirebilir miyiz?

— Gerekirse, dedi Neriman.

— Ya gelmezse?

Naciye, “Gelir,” demedi.

— O zaman gömleğin onunla gider, dedi. Ama bugünkü kaydı burada kalır.

Yusuf başını eğdi. Elindeki tahtanın çatlak ucuna baktı. Naciye, defteri kapattı ve dikiş kutusunu masanın çekmecesine koydu. İhsan’ın eldiveninden kalan ilmek yine kutunun içinde kaldı; kimse ona dokunmadı.

Yusuf, çatlak tahtayı eşiğin önüne koyup üzerine bastı. Tahta, ağırlığın altında esnedi ama kırılmadı. Naciye onu çevirmesini istedi; çatlak tarafı taşın altına gelecek, sağlam ucu dışarıda kalacaktı. Yusuf parçayı yeniden yerleştirdi. Bu kez kapı açılırken daha az oynadı.

— Böyle kalır mı? diye sordu.

— Bir süre, dedi Naciye. Sonra daha sağlamını buluruz.

Yusuf, “Sabri bakınca bilir,” dedi.

— Belki. Ama önce neye ihtiyaç olduğunu kendimiz görmeliyiz.

Neriman, eşikteki taşı ayağıyla yokladı. Kapı kapanınca taş yerinden kıpırdamadı. Naciye, defterinin arka sayfasına kapının ölçüsünü değil, taşın hangi yönde durduğunu çizdi. Birinin eliyle konan şey, ertesi gün başka türlü görünebilirdi. Çizgi, ona hangi yanın içeri baktığını hatırlatacaktı.

Yusuf, Sabri’nin bıraktığı yöne baktı. Adam gözden çıkmıştı. Çocuk bir süre annesine bir şey söylemeden eşiğe baktı. Sonra çömelip taşın kenarını eliyle yokladı.

Naciye defteri cebine koydu. Sayfanın köşesi, kumaş şeridinin bıraktığı kıvrımla aynı yönde katlandı. Gömlek artık Sabri’nin elindeydi; ona nasıl uyacağını kimse henüz bilmiyordu. Naciye, bunu da bir sonraki görüşmeye kadar açık bırakacaktı.

Kapının eşiğindeki taş yeniden oynadı. Yusuf çömeldi, iki eliyle onu yerine itti. Taş düz durmayınca altına ince bir tahta parçası koydu. Bu kez kapı açılıp kapanırken yerinden oynamadı.


🍪 Sitemizde, size daha iyi bir deneyim sunabilmek ve içerikleri kişiselleştirmek için çerezler (cookies) kullanılmaktadır. Sitemizi kullanarak çerez kullanımını kabul etmiş sayılırsınız. Daha fazla bilgi için Gizlilik Politikamızı inceleyebilirsiniz.