Boş haneler
Ocak başında gönderilecek cetveller bir araya getirildiğinde Cemal, 31 Aralık dönüşünü yeniden defterden açtı. Yardım işlerinin ortasında, gaz lambasının altında ya da avlunun ayazında tuttuğu ilk notları şimdi başka birinin, buradaki soğuğu ve karışıklığı hiç görmemiş bir kâtibin okuyacağı satırlara dönüştürecekti. Masanın sol kenarında önceki gecelerden kalan yapraklar duruyordu; kimisinin köşesi kar suyuyla kabarmış, kimisinin kıyısına sobadan sıçrayan ince bir kül sinmişti. Cemal kolunun yeniyle kuru mürekkep kırıntılarını tahtadan süpürdü. Avluda yüz yüze dururken eksik kalan bir söz, başın bir hareketiyle yahut ertesi sabah kapıda yeniden konuşularak tamamlanabiliyordu. Ankara’ya gidecek kâğıtta ise insanın elinde yalnızca satıra sığan kelimeler kalacaktı.
Rıza kapıyı omzuyla aralayıp içeri girdi. Koltuğunun altında kalın bir bağ ipiyle sarılı evrak destesi vardı. Eldivenlerini çıkarıp cebine koydu, soğuktan kızarmış parmaklarıyla desteyi masaya bıraktı. Ankara’ya gidecek evrakın arasından bir yaprak çıkardı. Kâğıdın sol alt köşesi nemli bir rafta bekletilmiş gibi içeri doğru kıvrılmıştı. Onu masaya yatırıp tırnağının sırtıyla düzeltti. Kâğıt biraz durdu, sonra köşesinden yeniden kalktı.
— Bunun bir tane daha olması lazım, dedi.
Cemal, Rıza’nın önündeki evrakı karıştırmadan kâğıda doğru eğildi. Kâğıt cezaevinin sarı defter yapraklarından daha ince, dokununca gevrek ses veren bir baskı kâğıdıydı. Üst kenarda cezaevinin adı için uzun bir çizgi bırakılmıştı. Aşağısında, daha dar sütunlar halinde, sıra numarası, mahkûmun adı ve soyadı, baba adı, sicil numarası, ayrıldığı gün ve saat, döndüğü gün ve saat yazıyordu. Son sütunun başında İzah vardı. O sütunun eni, adamın adını yazacağı yerden biraz fazlaydı.
— Ne vakit istiyorlar?
— Akşama. Araca yetişirse bu akşam çıkar.
— Yol açık mıymış?
— Üst tarafı küremişler. Posta çuvalıyla beraber resmî evrakı da alacakmış. Yetişmezse yarını bekler.
Rıza evrakın geri kalanını kaldırdı. Emir yazılarının ve boş birkaç yaprağın altından ikinci bir cetvel çıktı. Basılırken kâğıt makinede kaymış olmalıydı. Sağdaki çerçeve yarısına kadar vardı, aşağı doğru inerken kesilip beyazlığa açılıyordu. Rıza bunu da masaya koydu.
— Biri sende kalır, dedi. Temiz olanı yukarı yollarız.
Cemal ilk cetveli alıp pencerenin önüne götürdü. Geceden kalan soğuk camın dört kenarını süt gibi beyazlatmıştı; yalnız ortada avuç içi kadar bir açıklık vardı. Parmağını cama sürmeden, buzun eriyip kâğıda damlamasına izin vermeden ışığın geldiği yeri aradı. Ayrıldığı gün ve saat sözünün altına ince, dik bir çizgi çekilmişti. Günü bir yana, saati öbür yana yazacaktı. Mürekkep o kadar soluk basılmıştı ki çizginin ne işe yaradığını anlamak için kâğıdı ışığa tutması gerekmişti. Bir zamanlar böyle bir cetvele baksa, saatin sığabileceği kadar yer bırakılmış olmasına memnun olurdu. Şimdi o ince çizgi, kapıdan her çıkanın başında saatini tutan biri varmış gibi duruyordu.
— Hepsini mi istiyorlar? dedi.
— Dışarı çıkanları. Dönmüş olanları da yazacağız.
— İşe gönderilenleri?
— Onları da.
Cemal kâğıdı masaya getirdi. Kıvrılan köşenin üstüne kurşunkalemini yatırdı; kâğıt kalemi hafifçe yana itip yeniden kabardı.
— Hamdi’yi de.
Rıza başını kaldırdı. Cemal, Hamdi’nin adını soru gibi söylemişti.
— Hamdi’yi de, dedi Rıza. Birlikte gittiği adam belliyse onu yaz.
— Sabah çıkarken iki kişiyle yürümüşler. Peronda ayrılmışlar diye duydum.
— Biz kapıdan kiminle çıktığını biliyorsak onu koyarız. Peronda kimin nereye dağıldığını buradan yazamayız.
Avludan bir kürek sesi geliyordu. Birisi, duvar boyunca donmuş karı sökmeye çalışıyordu. Demir ağzın her vuruşundan sonra kısa bir bekleme oluyordu; ardından taşın yüzünde kısa bir sürtünme duyuluyordu. Cemal, küreği kullanan adamın o arada eğilip kopardığı parçayı eliyle duvardan ayırdığını düşündü. Pencereden eğilip buzsuz aralıktan baktığında adamın önünde yığılmış parça yoktu; adam yalnızca sapı göğsüne yaslayıp donmuş ellerini değiştiriyordu. Cemal başını çekti. Yalnız bir sesten görmediği hareketi ne çabuk kurduğunu fark etti.
Masaya döndü. Bez ciltli kalın sicil defterini çekmeceden çıkarıp sağ yanına koydu. Kapağın köşesindeki bez yıpranmış, altından gri mukavva görünmüştü; yapraklar kış neminden ağırdı, açıldığında soğuk dolapların eski kâğıt kokusu masaya vurdu. Defteri çevirince Sabri’nin adını ilk seferde bulamadı. Sayım defterinde yukarıdan aşağıya bildiği sıra, burada başka bir düzene bağlanıyordu; burada koğuşun yakınlığı değil, geliş tarihleri ve eski mahkeme kayıtları vardı. Sabri’nin önünde, yıllar önce başka yere gönderilmiş bir adamın satırı duruyordu. Adamın kaydının yanına kırmızı mürekkeple, cetvelle çekilmiş ince bir çizginin üstüne eski bir nakil tarihi düşülmüştü; mürekkep yıllar içinde hafifçe kahverengiye çalmıştı. Cemal kendi kendine o eski tarihi okudu. Sonra bir alt satırda Sabri’yi gördü.
Kalemini hokkaya batırdı. Kış soğuğunda koyulaşan mürekkebin fazlasını şişenin ağzına iki kez sıyırdı; ucunda damla kalmadığını anlamak için kenardaki eski bir müsvedde köşesine kısa bir çizgi çekti. Önce cetvelin üst çizgisine cezaevinin adını ve tarihi geçti. Ardından Sabri’nin adını, soyadını, baba adını ve sicil numarasını ayrı ayrı aldı. Soyadındaki bir harf, defterin ortasındaki dikiş kıvrımına girmişti. Kâğıdı parmak ucuyla bastırınca keten dikiş gerildi, sırtından ince bir çıtırtı geldi. Bir an, oradaki harfi zaten bildiğini, kaç akşam okuduğunu düşünüp elini çekti. Kalemi cetvele götürdü. Harfin başını atacakken durdu. Aklında kalan harfle dikişin içindeki harfin aynı olduğuna gözüyle bakmadan mürekkebi indirmek istemedi. Defteri yeniden açıp bu kez bütün sol avucunu sayfanın yukarısına koydu ve ağırlığını verdi. Harf olduğu yerden çıktı. Kendi yazacağından daha küçük, eski kâtibin dar el yazısıyla hemen yanındaki harfe yaslanmış bir harfti. Cemal deftere bir kez daha baktı, sonra onu cetvelde kendisine ayrılan yere kadar hiç sıkıştırmadan, açık ve seçik biçimde yazdı.
Baba adında eli daha çabuk gitti. Sabri’nin babasının adı, vaktiyle kalacak yerini soran bir adamın ağzından duyduğu adlardan biriydi. Adam, “Evin arka tarafına git. Ön kapıdan girersen onun evi sanırsın,” demişti. Cemal niçin o zaman bunu hatırladığını düşünmedi. Adı yazıp sicil numarasına geçti. Rakamları dudaklarını belli belirsiz oynatarak defterle iki kez karşılaştırdı.
Ayrıldığı günün hanesinde durdu.
Kalemin ucu kâğıdın hemen üstünde kaldı. Sol tarafındaki sayım defterine baktı. Sabri’nin evvelki akşam sayımında yerinde olduğu belliydi; adı okunmuş, sesi duyulmuştu. Ertesi akşamki sayımda adı iki kez okunmuş, avludan cevap gelmemişti. Arada onu sedyenin yanında görenler, hangi sokakta olduğunu ve elinde ne tuttuğunu söyleyebiliyorlardı. Kapıdan tam ne vakit çıktığını, eşiği hangi saatte geçtiğini gören kimdi?
— Sabri’nin çıkışını sen gördün mü? diye sordu.
Rıza elindeki bağın sıkışmış düğümünü tırnaklarıyla gevşetiyordu. İpin bir ucunu bıraktı.
— Sedyeye adam istediklerini duydum. O sıra ben arka taraftaydım.
— Kim istedi?
— Kapıdan iki kişi seslendi. Ben oraya varana kadar birkaç kişi çıkmıştı bile.
— Çıkanlardan birini hatırlıyor musun?
Rıza gözlerini kısarak masanın köşesine baktı.
— Birinin gömleğinin sırtı ıslaktı. Ceketini üstüne geçirmemişti, kolunun altında tutuyordu. Eşiğe kadar arkasından gittim. Sedyenin başını tutanları oradan göremedim; kalabalık önümü kesti.
— Saate baktın mı?
— Ne saati Cemal, dedi Rıza. Kimin aklına gelir? Üstelik Sabri o ilk sedyeyle mi gitti, sonra çıkanlarla mı, onu da görmedim.
Cemal, ayrılış gününün ve saatinin hanesini boş bırakıp dönüşe geçti. Dönüşün günü önündeydi. Saatin de hangi saati gösterdiğini biliyordu; ama kalemi indirirken içi rahat değildi. Duvardaki saate Sabri eşiği geçerken bakmamış, önce su vermiş, anlattıklarını dinlemiş, ancak kaydı deftere tutmak üzere kalemi eline aldığında bakmıştı. Akşam Sabri’nin karşısında bunun sözünü etmişti. Sabri, “Yazdığın saati koy,” demişti. O cümleyi duyduğunda saatle işi bitti sanmıştı. Şimdi o rakamı Ankara’ya gidecek sütuna yazarken, aradaki o yarım saatin kâğıtta hiçbir iz bırakmadığını görüyordu.
Cetvele 31 Aralık yazdı. Saat hanesine defterdeki rakamı geçirdi, rakamın yanına küçük bir işaret koydu. İşaretin ne demek olduğunu dar İzah sütununa sığdırmayı denedi. Dönüşün kayda alındığı saattir. Son iki kelimeyi birbirine yaklaştırmak zorunda kaldı; son nokta sağ çizgiye dayandı. Altına ancak Yardım yeri yazacak kadar yer vardı. Oraya da bunu yazsa Sabri’yi kimin gördüğünü, kayan sandalyeyi kimin tuttuğunu, bileğinin ne zaman sarıldığını ve kendi ağzından neleri hatırladığını hiçbir yere geçiremeyecekti.
Kalemi bıraktı. Rıza ipin düğümünü çözmüş, iki ucunu yan yana getirmiş, uzun olanı parmağına doluyordu.
— İki kâğıdı ekleyelim, dedi Cemal. Bir de kendi söylediğini.
— Asıllarını mı?
Cemal masanın çekmecesini açtı. Tahta rayı soğuktan hafifçe gıcırdadı. Sabri’nin imzaladığı yaprak en üstteydi. İmzanın ikinci harfinin yanında kalemin kâğıda takıldığı küçük, kara bir iz kalmıştı. Sabri o harfi yazarken bileği sızlayınca sol elini çekmiş, kâğıt dönmesin diye Cemal köşeyi iki parmağıyla tutmuştu. Parmaklarının durduğu köşede şimdi hiçbir iz görünmüyordu. Altında iki tanığın kâğıtları, en altta da yardım yerinden katlanarak gelen haber pusulası duruyordu.
— Suretini çıkarırım, dedi Cemal. Burada da lazım olur. Yolda ıslanır ya da kaybolursa aslı çekmecede kalsın.
Rıza ipi çözdü. Sağdaki çerçevesi yarım basılmış cetveli önüne çekti.
— Bununla da aynı suret gidecek, öyle mi?
— Biri bizde kalacak demedin mi?
— Onu düşündüm. Ankara’da cetveli bir yere, ekini bir yere koyarlarsa? Bir iğne, bir tel yoksa zarf açıldığı gibi ayrılır. Sonra adamın önünde yalnız o küçük işaret kalır.
Cemal cetveldeki İzah hanesine baktı. O dar yere yazdığı cümlenin üstünde, saat rakamının yanında duran küçük işareti aradı. Cetveli ilk defa gören biri, o işareti baskı lekesi sanabilirdi. Mürekkep şişesini biraz yaklaştırdı. İlk işaretin üstünden geçmeden yanına bir rakam koyacak oldu. Sonra bundan da vazgeçti. Kâğıdın altındaki beyazlığa bir deneme yaptı. Kalemin ucu güzel yazıyordu. Mesele, kelimelere hangi sırayla yer açacağıydı.

Kapı vuruldu. Koridorun soğuğu dar bir aralıktan içeri sızdı; esinti sobanın dibindeki ince külü hafifçe kıpırdattı. Elinde bir somunun dibini tutan genç bir adam başını uzattı. Ceketinin yakası kalkıktı; kulakları ayazdan kızarmış, nefesi eşiğin soğuğunda ince bir buğu bırakmıştı. Islak çizmelerinin üstünde ağırlığını bir ayağından öbürüne vererek eşikte durdu.
— Hamdi burada mı?
Cemal başını iki yana salladı.
— İstasyonda olacak. Sabah erken çıktılar.
— Oradan geliyorum. Balyalar bittiğinde geri dönecekti.
Adam ekmeği sağ elinden sol eline geçirdi. Kabuğu koyu, koparıldığı yerden kurumuş bir somun dibiydi. Avucunda biriken kırıntıları yere düşürmeden, parmaklarını birbirine sürerek ekmeğin üstünde topladı.
— Bir asker onu arıyor, dedi. Yol üstündeki köylerden gelen olmuş. Hamdi köyün adını biliyormuş.
— Hangi köymüş, söyledi mi?
— Söylemedi. “Sabah yük taşıdığımız adamı gördün mü, beni bulsun,” dedi.
— Askere nerede bekleyeceğini söylemiş mi?
— Onu söylemedi. Rayların yanında bir arabanın başında konuşuyorlardı.
Adam çekilecek oldu. Eşiğin soğuğu hâlâ Cemal’in dizlerine vuruyordu. Cemal masadaki cetvele, Hamdi’ye ayırdıkları boş satıra baktı, sonra başını kaldırdı.
— Sen Hamdi’yi istasyonda gördün mü?
— Gördüm. Vagonun içindeydi. Yük alıyordu.
— Yanında buradan başka biri var mıydı?
— İçeride uzatıp alanlar vardı ama yüzlerini seçemedim. Ben basamağın yanından geçtim.
— Ne vakitti?
Adam ekmeğin bir kenarından kopmuş ince kabuğu dişlerinin arasından çekti, sabahın işlerini sıraya koyar gibi bir an koridorun tavanına baktı.
— Beni un çuvallarına göndermeden evvel. Hava aydınlıktı. Öğleye yakın olmalı, güneş bir ara bulutun arasından çıkıp raylara vurmuştu.
Cemal bir soru daha sormak üzereydi; vagonun hangi tarafta durduğunu, gencin adını da soracaktı. Adamın elindeki ekmeğe bakıp durdu. Parmakları somun dibinin etrafında sıkıca kapanmıştı. Ekmeği rüzgârsız bir köşede yiyecek bir yer arıyordu belki. Belki de ekmek kendi payı değil, dışarıda bekleyen bir başkasınındı. Adamı daha fazla tutmadı.
— Sağ ol, dedi. Gelirse söyleriz.
Kapı kapanınca Rıza cetvelde Hamdi’ye ayırdıkları yere baktı.
— Bunun da dönüşü boş kalacak şimdi.
— Dönünce yazarız.
— Araç önce kalkarsa?
Cemal cevap vermedi. Hamdi’nin vagonun içinde görüldüğünü bildiren söz, daha kapı kapanmadan eskimeye başlamıştı. Genç adam buraya yürüyene kadar Hamdi oradan inmiş, un çuvallarının yanından geçmiş, bir köyün adını öğrenen askeri aramaya çıkmış olabilirdi. Şu anda avluya yaklaşıyor da olabilirdi. Biraz bekleseler onun satırını tamamlayacaklardı. O vakit dönüşü beklenen bir başkasının haberi gelecek, sıra ona gelecekti. Masadaki kâğıt hiçbir zaman bütün günü içine alamıyordu; ancak kalemin durduğu saate kadar olanı tutabiliyordu.
Cemal cetveldeki tarihi gösterdi.
— Elimizde bu vakte kadar ne varsa onu göndeririz. Sonrası gelirse ayrıca gider.
Rıza ayağa kalkıp pencereye yürüdü. Sandalyenin ayakları soğuk tahtada hafifçe sürtündü. Dışarıdan gelen kürek sesi kesilmişti. Rıza camın buzsuz açıklığına biraz eğildi; nefesi camın alt kıyısında ince bir buğu bıraktı. Duvar dibinden donmuş karı söken adam, kopardığı parçaları avlunun ortasına yığmış, birinin üzerine oturmuştu. Küreği çizmelerinin yanına bırakmış, kollarını dizlerine dayamıştı. Rıza onu bir süre seyretti, sonra yüzünü tam çevirmeden konuştu.
— Sabri’nin çıkışı için ne yapacaksın? dedi.
— Görmediğimiz saati yazamam. Günü yazıp saatin yanına “tespit edilemedi” koyacağım.
— Günü biliyor musun?
Cemal, az önce kalemi masaya bırakırken Rıza’ya bakmıştı; bu kısa soru elini olduğu yerde durdurdu. Bir daha sayım defterini açtı. Sayfanın üst yarısında Sabri’nin sesine en son cevap alındığı akşam, hemen altında ertesi akşam adının okunup karşısına Haber bekleniyor yazıldığı satır duruyordu. O iki kayıt arasındaki yer, gözünün önünde bir satır aralığı kadar görünüyordu. İçine buz gibi bir gece, bir sabah ve akşama varan saatler sığıyordu. Sedye, kimin elinden tam nerede alınmış olursa olsun, Sabri o aralıkta bir yerden çıkmıştı.
— Son görüldüğü sayımı biliyoruz, dedi. Yokluğunun kaydedildiği günü de. Çıkışın günüyle saatini ayrı ayrı çıkaramıyoruz.
— Çoğu kişi ertesi gün öğleden sonra çıktı, dedi Rıza. Otuz Aralık desen kim itiraz eder?
— Kimse itiraz etmez. Ama kâğıdı açan adam Sabri’nin otuz Aralık sabahı burada durduğunu sanır. Bilmediğimiz günü kesin yazarsak altındaki bütün satırlar ona göre okunur.
Rıza pencerenin önünden ayrılıp masaya geldi. Sağ işaretparmağını ayrılış sütununda günle saati ayıran o ince dik çizginin üstüne koydu. Parmağını bir süre orada tuttu. Sonra elini çekip sobanın kapağını açtı. İçeriden soğumuş külün kuru kokusu yayıldı. Kömür iyice ufalmış, koru külün altına çekilmişti. Maşayla dokununca kenardaki bir parça kıvılcım atmadan dağıldı. Rıza, yan tarafta tutuşturmak için duran kâğıtlardan birine uzandı. Tam alacakken Cemal’in gözünü kendi eline diktiğini gördü.
— Seninkilerden değil, dedi.
Cemal omuzlarını indirdi. Her kâğıt parçasında bir adın ya da bir saatin yazılı olduğu bu odada, sobaya uzanan bir el görünce gözü istemeden oraya kayıyordu. Rıza kâğıdı ikiye katlayıp ufalanmış kömürün yanına soktu. Kat yerinin ucu alev alıncaya kadar maşayla tuttu; sonra yanındaki yığından iki ince çıra alıp alevin üstüne çapraz bıraktı. Çıralar hafifçe tüttü, ardından kuru bir çıtırtı başlayıp dumanı boruya çekti.
Cemal çekmeceden çizgisiz, temiz bir yaprak çıkardı. Basılı cetvelden daha dar, tok bir kâğıttı. Avucunun yanıyla köşelerini düzeltip önüne aldı. Cetvelde Sabri’nin başına koyduğu sıra numarasını üst köşeye yazdı. Hemen altına Sabri’nin adıyla cezaevi sicil numarasını bir daha geçirdi. Soyadını buraya yeniden yazmadı; iki kâğıdı birbirine bağlayacak olan numaraydı. Sonra yaprağı yana kaydırıp ilk tanığın söylediklerini önüne açtı.
Kâğıdı getiren adam, bir gün önce kapalı sobanın yanında ellerini ovuştururken, arabanın tekerleği taşın yanında kalınca arabacının onu eliyle kaldırıp geçirdiğini söylemişti. Cemal bu ayrıntıyı ilk kayda geçirmemişti. Adamı dinlerken önemli olan, kimlerin Sabri’yi arabadan indirip oturttuğuydu. Şimdi sureti çıkarırken yine sandalyeden başladı.
Arabanın gelişini görmüş olanla, kapının içinde bileği tutmuş olan adamın sözlerini iki ayrı paragrafta yazdı. İlkinde arabanın gelişi, Sabri’nin sandalyeye oturtuluşu, buzun üstünde kayan sandalyenin tutulması ve ertesi sabah adının öğrenilmesi vardı. İkincisinde kapının iç tarafında lambanın altında bileğin kaldırılması, bezin sarılması ve düğümün gevşek atılması duruyordu. Saati her ikisinde de kendi ağızlarından duyduğu gibi bıraktı; “gece yarısına doğru” ile “gece yarısını geçmişti” sözlerini tek bir rakamda birleştirmedi. Ardından, gece yarısına ilişkin bu iki tahminin hangi bekleyişe dayandığını ekledi. Birinde gece yarısından evvel geleceği söylenen ekmek arabası bekleniyordu; araba sesi duyulunca herkes ekmek geldi sanıp kalkmış, gelen arabadan Sabri indirilmişti. Öbüründe duvar dibindeki çocuklara gece yarısı içeride yer açılacaktı; küçüğünün ayakları ıslandığı için onu önce içeri almışlar, ötekiler de peşinden girmişti. Her iki adam da saate bakmamıştı.
İlk paragrafın sonuna geldiğinde satırın yarısı boş kaldı. Bir zamanlar yazdığı dilekçelerde o boşluğu hiç açık bırakmaz, sonradan bir söz sıkıştırılmasın diye elini kaldırmadan çizgiyi kenara kadar götürürdü. Bileği yine o çizgiye davrandı, sonra durdu. Bu defa kalemini olduğu yerde kaldırdı. Bir alt satıra geçip Sabri’nin ifadesinin başlangıcını yazdı.
Sedyenin bir başını tuttuğunu, bir evin dışarı doğru yatmış kapısının yanından geçtiklerini söylediği yer kolaydı. Arkadan yetişip “Aldım” diyen adamın sözüne gelince kalemin ucu yavaşladı. Cemal bir önceki gün, kâğıdı okurken Sabri’nin kendisini tam burada durdurduğunu hatırlıyordu. “Sedyeyi bir başkasına bıraktım,” diye okumuş, Sabri, “O tutmadan bırakmadım,” deyip ardından “‘Aldım’ dedi. Ben öyle duydum,” diye eklemişti. Şimdi surette de aynı kelime aynı yerde duracaktı. Önce kendi yazdığı asla baktı, sonra kelimeyi tırnak içinde geçirdi.
Hemen ardından kalemi bir an havada kaldı. Sabri’nin bir duvar dibine çömeldiğini, yukarıdan bir bezin sarktığını sandığı yer, asli kâğıtta yoktu. Sabri daha mürekkep değmeden, “Duvarı yazmasan. Beni orada aramaya kalkarlar. O duvarı ben de bulamam,” demişti. Cemal o yere geldiğini yalnızca bir an duraklamasından anladı. Devamında sandalye vardı. Sabri gözünü açtığında sandalyedeydi, bileği sarılmıştı ve ayağını yere indirirken biri ona biraz daha durmasını söylemişti.
Rıza sobanın kapağını kapattı; mandal tok bir sesle yerine oturdu. Parmağındaki kömür tozunu silkeleyip masaya döndüğünde Cemal, suretin sonuna, ifadenin Sabri tarafından okunup imzalandığını yazıyordu.
— Kendin okudun ona, dedi Rıza.
Cemal kalemi durdurdu. Doğruydu. Kâğıdı Sabri’ye çevirmeden önce baştan sona kendi sesiyle okumuştu. Sabri o sıra karşı sandalyede, sarılı sol kolunu göğsüne yakın tutarak kalemin sesini dinler gibi oturmuş, sonra bir cümleyi tekrarlatmıştı. İmza atarken de sol avucunu bastıramadığı için Cemal’den kâğıdın köşesini tutmasını istemişti. Cemal son satırı ince bir çizgiyle çizdi. Yenisinde ifadenin Sabri’ye okunduğunu ve imzalandığını açıkça yazdı.
Mürekkebin parlaklığı solarken kâğıdı Rıza’ya sürdü. Rıza sureti ilk satırdan başlayarak okudu. Tanıkların bekleyişinden söz edilen yerde kaşları kıpırdadı; “Aldım” kelimesinde başını kaldırıp bir şey söyleyecek gibi oldu, sonra vazgeçip okumaya devam etti. Bitirince kâğıdı cetvelin yanına koydu. İkisinde de aynı sicil numarası başta görünüyordu.
— Hamdi’nin satırı için haber gelirse bu kâğıdı baştan mı yazacaksın?
— Hamdi’nin satırı ayrı. Bunun başında Sabri’nin numarası var.
Rıza iki yaprağın üst kenarlarını birbirine denk getirdi. Kâğıtları pencerenin gri ışığına doğru hafifçe eğip mürekkebin kuruduğundan emin oldu. Basılı cetvel daha genişti. Ekini altına koyunca köşedeki sıra ve sicil numarası görünmez oldu. Kâğıtları bu defa öbür türlü, dar yaprağı üste alarak tuttu. Üstte ek durduğunda cetvelin başlığı ve cezaevinin adı kapandı. İkisini bir arada tutacak bir şey arar gibi elini ceketinin cebine götürdü; parmakları boş astara değip de bağ ipinin masada kıvrılı durduğunu görünce elini çıkardı.
— Zarfı bekleyelim, dedi. Bir arada koyarız. Ayrı masalara düşmesinler.
Cemal, daha önce ilk cetvelin dar İzah hanesine sıkıştırdığı yazıya baktı. Saat rakamının yanındaki küçük işaret şimdi gerçekten baskı lekesine benziyordu. Saatin neyi gösterdiğini ek yaprakta açıkça belirtmişti; o dar kutuya artık yarım cümle sıkıştırmanın gereği kalmamıştı. Rıza’nın getirdiği evrak destesini şöyle bir kaldırdı. Emir yazısının altında, üst kenarı kış neminden kapak kâğıdına hafifçe yapışmış üçüncü bir basılı cetvelin ucu göründü. Cemal yaprağı yırtmadan usulca ayırıp önüne aldı. Çerçevesi tam, yüzeyi temizdi.
— Bir tane daha varmış, dedi. Üstünden yapışmış, görmemişiz.
Rıza başını uzatıp baktı.
— İyi. İlkini yırtma, müsvedde diye çekmecede dursun. Temizini baştan geçir.
Cemal temiz cetveli önüne yaydı. Cezaevinin adını ve tarihi yeniden yazdı. Sabri’nin adını, soyadını, baba adını ve sicil numarasını geçirirken sicil defterine bir kez daha baktı; kıvrımdan çıkardığı o küçük harfi yeni cetvelde de hiç daraltmadan soyadı hanesinin ortasına açıkça koydu. Dönüş hanesine 31 Aralık ve defterdeki saati yanına anlaşılmaz bir işaret bırakmadan yazdı. İzah hanesine, sıra numarasıyla birlikte Tanık ve dönüş kaydı ektedir sözünü koydu; kelimeler sıkışmadı, son harf sağ çizgiye dayanmadı. Alttaki satıra Hamdi’nin adını, baba adını, sicil numarasını ve sabah çıktığı günü geçirdi; dönüş hanesini şimdilik boş bıraktı.
Sonra gözü yeniden Sabri’nin satırında, ayrılış için bırakılan iki dar göze döndü. İki haneyi tek bir yatay çizgiyle geçmek kolaydı; kâtipler boş kutuları çoğu zaman öyle kapatırdı. Kalemini çizginin başlayacağı sol kenara kadar götürdü, ucu kâğıdın üstünde bir an bekledi. Tek bir çizgi, oraya bakacak birine “yok” ya da “atlandı” gibi görünebilirdi. Elini geri çekti. İnce dik çizgiyi taşırmadan, son iki harfte soluğunu tutup kalemi yavaşlatarak her ikisine de ayrı ayrı Belirlenemedi yazdı. İki kelime, aralarında o soluk çizgiyle yan yana durduğunda satır ilk defa doğru bir ağırlık kazandı.
Dışarıda hava kararmaya yüz tutmuştu. Buzlu camın ortasındaki açıklık soluk bir kurşuni renge döndü. Cemal masanın köşesindeki gaz lambasının şişesini kaldırdı, kibriti çakıp fitili yaktı; şişeyi oturtunca hokkanın ve kâğıtların üstüne sarı, sakin bir ışık halkası yayıldı. Pencerenin dışındaki avlu bir anda daha karanlık göründü.
Kararmaya doğru avludan birinin adı seslenildi. Cemal kalemi elinde başını kaldırdı, kulağını dışarı verdi. Hamdi’nin adı değildi. Duvarın öte yanından başka bir ses karşılık verdi, ardından sertleşmiş karda uzaklaşan ayak sesleri duyuldu.
Çok geçmeden koridorda aceleci adımlar yaklaştı. Kalın paltolu bir adam kapıya gelip aracın yük almaya başladığını, Ankara’ya gidecek kâğıtların hazır olup olmadığını sordu.
— Hazır sayılır, dedi Rıza yerinden kalkarken. Büyük zarfı yukarıdan istedik, gelmek üzere. Şoför hemen mi çıkıyor?
— Çuvalları bağlıyorlar. Hava iyice donmadan yokuşu çıkmak istiyor.
— Ben geliyorum şimdi, dedi Rıza. Zarfı alıp ineceğim.
Rıza dışarı çıktı. Kapıyı ardından tam kapatmadığı için mandal oturmadı, koridorun soğuğu dar aralıktan masaya kadar geldi. İlk cetvelin kenara bıraktığı kıvrık köşesi o esintiyle yeniden kalktı.
Cemal, burada kalacak cetveli, sağdaki çerçevesi yarıda kesilmiş olanı önüne aldı. Üstüne tarihi ve cezaevinin adını attı. Sabri’nin sıra numarasını, adını, sicil numarasını ve ayrılış hanelerindeki Belirlenemedi sözlerini aynı özenle geçirdi. Sonra çekmeceden çıkardığı asıl kâğıtları, yani Sabri’nin ikinci harfinde küçük kara lekenin durduğu imzalı yaprağını, iki tanığın imzalarını ve yardım yerinden gelen katlı pusulayı düzenli bir sıra halinde bu yerel cetvelin altına sürdü.
Esinti yarım basılmış cetvelin köşesini de yoklayınca kâğıt hafifçe kabardı. Cemal, ıslak mürekkep bulaşmasın diye kâğıdın köşesini elindeki tahta cetvelle bastırdı. Mürekkep kuruyana kadar avucunu çekmedi. Ayak bileklerinde aralık kapıdan süzülen soğuğu, sol omzunda sobanın hafif sıcaklığını hissederek öylece durdu; lambanın sarı ışığı masanın yıpranmış tahtasıyla parmaklarının arasındaki düz kenarı aydınlatıyordu. Dışarıda yükü bağlayan adamlar, karanlığın çöktüğü yolda ipin bir ucunu birbirlerine seslenerek arıyorlardı. Biri “Arabanın öbür yanında kaldı,” diye bağırdı, bir başkası ayaklarıyla karı eşeler gibi hışırtılı bir sesle karşılık verdi.
Son satırdaki mürekkep parlaklığını yitirip koyu bir matlığa dönünce Cemal avucunu kaldırdı, tahta cetveli hokkanın yanına bıraktı. Yeni cetvelin altına geçmeden önce, masanın sol kıyısında duran, köşeleri çokça tutulmaktan yumuşamış açık arama kâğıtlarını önüne çekti.
Üsttekinde Salih’in adı yazılıydı. Bekir dönüp fırının arka sokağındaki taş su teknesini tarif ettiğinde açılmış satır, hâlâ orada duruyordu. Ardından bakmaya giden iki adamın taş tekneyi devrik bulduklarını, sokakta kimseye rastlamadıklarını bildiren kısa not hemen altındaydı; Salih için taş teknesinden sonraki yer henüz doğrulanmamıştı. Bir sonraki yaprakta ise dar geçitteki adsız kişi için açılmış kayıt vardı; ad hanesinin yeri boştu, oradan çıkıp çıkmadığı, nereye götürüldüğü bilinmiyordu; dar geçitteki adsız kişinin son durumu da avluya bildirilmemişti.
Cemal bunları tamamlanmış kurtarma listesine eklemedi, Ankara’ya gidecek temiz cetvelin arasına da karıştırmadı. İkisini de özenle ayırdı; istasyondan döneceklerin, yardım yerlerine gidip gelenlerin ve mahalle aralarından haber getirebilecek tanıdıkların adlarıyla tuttuğu sorulacak kişiler pusulasının yanına koyup ayrı bir göze, sabah elinin hemen altında duracak yere sakladı. Dışarıda yükü bağlayanlardan biri “Buldum, ver ucunu,” diye seslendi; arabanın arkasında kalın bir ipin gerilme sesi işitildi. Masanın üstünde lambanın ışığı, gitmeye hazır temiz cetvelle burada kalacak yarım çerçeveli cetvelin üzerine aynı sakinlikle vuruyordu. Bir belgenin doldurulup Ankara’ya gönderilmesi, avluda başlayan her aramanın sonuçlandığı anlamına gelmiyordu.