Taşınan üç kişi
30 Aralık gecesi Naciye, okuldan ayrılmadan Yusuf’a döneceğini söylemişti. Neriman için bırakılan adresi de görevliye yeniden gösterdi. Cezaevi avlusuna geldiğinde bu kez kendisine başka bir kaybın sorulacağını bilmiyordu.
Okulda pencerelerin altındaki sıra gece iyice soğumuştu. Cam kenarlarından sızan ayaz taş duvarda donuk bir nem bırakıyor, nefesler havada beyazlaşıp dağılıyordu. Yusuf, Hamdi’nin büyük paltosunun içine iyice çekilmişti; çenesi kalın yün yakaya gömülüydü, yalnız gözleri dışarıda kalmıştı. Naciye diz çöküp paltosunun açık eteğini çocuğun dizlerine örttü. Ayaklarındaki koyu astar bezlerinden biri gevşeyip topuğa doğru kaymıştı; çocuğun ayağını oynatmadan bezi parmak uçlarıyla içeri soktu, battaniyenin ucunu bastırdı.
“Gidecek misin?” diye sordu Yusuf.
“Gidip geleceğim,” dedi Naciye. “Çok kalmam.”
“Anneme mi bakacaksın?”
Çocuğun eli paltodan çıkıp yanında katlı duran mavi mintana uzandı; parmakları düğmenin boş yerine gidip geliyordu.
“Cezaevi avlusuna uğrayacağım,” dedi Naciye. “Kâğıtlara yeni bir haber geldiyse öğreneceğim. Gelmediyse yine buraya döneceğim.”
“Uyursam?”
“Uyursan burada olacaksın. Ben gelince yanına otururum.”
Yusuf başını yakasının içinde belli belirsiz salladı, elini mintanın kolundan içeri çekti. Naciye sıranın ucundaki boş tası devrilmesin diye duvar dibine yanaştırdı. Doğrulduğunda dizlerinde soğuğun sertliği vardı. İki kanadı açık sokak kapısına yürüdü.
Kapı yanındaki masada bu gece daha yaşlı bir görevli oturuyordu; kasketini kulaklarına kadar indirmişti. Masadaki kâğıtlar rüzgâr savurmasın diye kırık bir taşın altına sıkıştırılmıştı.
“İçerideki Yusuf için bıraktığım kâğıt burada mı?” diye sordu Naciye.
Görevli başını kaldırmadan çizgili yaprağı parmağıyla izlemeyi sürdürdü. “Hangi Yusuf?”
“Pencerelerin altında yatan. Su sırasının gerisindeki. Soyadı yazılmamış olan.”
Adam taşı kenara çekip üstteki iki yaprağı kaldırdı. Altta kenarı yırtık küçük kâğıtlar duruyordu. Naciye üçüncü yaprağın köşesinde Neriman adını seçip parmağıyla gösterdi.
“Şu,” dedi. “Annesi gelirse yahut kuyulu evden, cezaevi avlusundan biri sorarsa çocuğun yeri burada yazılı. Benim adım da altında.”
Görevli kâğıdı islenmiş lambaya yaklaştırdı. “Kuyulu evin karşısı diye yazmışlar.”
“Kuyulu evin kapısında görmüşler. Adres orası değil, son görüldüğü yer,” dedi Naciye. “Bir kadın gelip Yusuf’u sorarsa önce adını sor. Neriman derse çocuğu göster, beni beklemesin. Beni soran olursa yine bu kâğıda bakarsın. Ben döneceğim.”
Adam kâğıdı en alta sürmeye yeltendi. Naciye elini masanın kenarından kaldırmadı.
“Üstte dursun,” dedi. “Altta kalırsa nöbet değişince bakan görmez.”
Görevli kısa bir an ona baktı, sonra küçük kâğıdı en üstteki listenin kenarına iliştirip taşı köşesine koydu. Naciye teşekkür edip sokağa çıktı.
Gece ayazı yüzüne ince bir bıçak gibi değdi. Gündüz ezilen kar akşam soğuğuyla sertleşmişti; her adımda kundurasının tabanı donmuş izlerin kenarından hafifçe kayıyordu. Yıkılmış bahçe duvarlarından sarkan kırık mertekler karanlıkta kara çubuklar gibi uzanıyordu. Naciye başörtüsünün ucunu çenesinin altına sıkıca doladı. Aklında Neriman’ın kuyulu evin önündeki başörtüsü iğnesi, bir de İhsan’ın bezirci avlusunda görüldüğü söylenen başlığı vardı. Cezaevi avlusuna yürürken Cemal’in bu ikisinden biri için yeni bir satır açmış olabileceğini düşündü.
Avlunun duvar açıklığından girdiğinde ateşin alçak yandığını gördü. Közün başında dört beş kişi omuzlarını kısarak oturuyor, biri ıslak bezini sopanın ucunda ısıtıyordu. Rıza ateşin gerisinde ayaktaydı; ağırlığını bir ayağından ötekine verdiğinde kemerindeki anahtarlık hafifçe şıngırdadı.
Naciye avluya geldiğinde Cemal kandili kapı kanadının ortasına çekmişti. Kâğıtların köşesindeki küçük taşı oynatmamaya dikkat ederek başını kaldırdı, kalemini bir an durdurdu.
“Yeni bir şey geldi mi?” diye sordu Naciye.
“Neriman için soruyorsan gelmedi,” dedi Cemal. “İhsan için de ses yok.”
Naciye ellerini ceketinin cebinden çıkarmadan kapı kanadının kenarında durdu. Cemal’in kâğıtları toplamadığını, alttan akşam sayımına ait kalın yaprağı öne çektiğini gördü. Rüzgâr açıklıktan sızınca kandilin alevi yana yattı; Cemal boş eliyle ışığa siper oldu.
“Sana başka bir şey göstereceğim,” dedi.
Kâğıtta birinin adını gösterirken ışığı da biraz daha yaklaştırdı. Tahtanın üstündeki kuru kum taneleri kandilin altına sürtünüp hafif bir ses çıkardı. Naciye öne eğildi. Cemal’in tırnağının ucunda duran ad Sabri idi. Naciye, Sabri’nin adıyla haber bekleniyor arasındaki uzun satırı kendi başına okudu. Satır sayfanın kenarına sığsın diye sonlara doğru sıkıştırılmıştı: Kırık oluk taşından üst yola, sedyeyle geçti. Hamdi gördü.
Naciye satırı bir kez daha, dudaklarını kıpırdatmadan okudu. İlk gece yıkıntının karanlığında Yusuf’u çağırırken taşların üstünde kendi elinin yanında duran eli hatırladı; Sabri’nin alçak, acele etmeyen sesini. Başını kaldırıp Cemal’e baktı.
“Akşam sayımına dönmedi mi?”
“İki kere okudum,” dedi Cemal. “İlkinde sustuk, belki ateşe yanaşıyordur dedim. İkincide kapıya baktık, gelen olmadı.”
“Hamdi yanında değil miymiş?”
“Öğleyin fırının önünde ayrılmışlar. Sonra ocakta yine karşılaşmışlar. Sabri, Şerife’nin adını bana iletsin diye kısa kurşun kalemini Hamdi’ye vermiş. Hemen ardından bir sedyenin geride kalan köşesini tutmuş. Alt taraf kapalıymış, yukarı çıkan yola dönmüşler.”
Cemal parmağını Hamdi gördü sözünün üstünden çekmedi. Naciye ateşin çevresine göz gezdirdi; Hamdi orada değildi.
“Hamdi nerede?”
“Rıza’yla arka sokağa bakmaya çıktılar, Rıza döndü; Hamdi ocağa bir daha uğrayacaktı,” dedi Cemal. “Kırık oluk taşını geçene kadar görmüş. Ötesini görmediği için söylemedi.”
Naciye kırık oluk taşını biliyordu. Depremden önce yaz akşamları taş oluğun ağzından ince bir su sızar, çocuklar oradan geçerken ellerini ıslatırdı. Yukarı giden yol, taşın ardında gözden kayboluyordu.
“Oraya giden oldu mu?” diye sordu.
“Ocaktan dönen biri, üç kişiyi yukarıdaki yardım yerine götürdüklerini duymuş. Sedyeleri kendisi görmemiş.”
Naciye durup cümleyi tarttı. “Kimden duymuş?”
“Ocağın başında su ısıtanlardan biri ‘yukarıya üç kişi çıkardılar’ demiş. Adam buraya gelip ateşte ısınırken anlattı. Gidip sordum, ‘Sedyeyi gözünle gördün mü?’ dedim. ‘Görmedim, ocaktan geçerken konuşuyorlardı,’ dedi.”
“Üçü de sedyede miymiş?”
Cemal kalemini bıraktı. Kalem tahtada hafifçe yuvarlanıp ıslak defterin kabarmış kapağına dayandı. “Onu da bilmiyor.”
Ateşin başında bir odun çatırdadı. Cemal ellerini kandilin sıcaklığına doğru tutup yeniden Naciye’ye baktı.
“Rıza kapıdan ayrılamaz, dışarıdan dönenleri karşılıyor. Ben kalksam kâğıtlar dağılır,” dedi. “Hamdi dönünce bir daha soracağız. Ama senin yolun yukarıya düşecekse… Yoksa sabah birini yollayana kadar bekleyeceğiz.”
“Sabaha kalmasın,” dedi Naciye. “Yusuf uyuyordur. Okulda görevliye kâğıdı gösterdim. Yukarıdaki yardım yerine gidip bakayım. Kesin bir haber çıkarsa uğrarım, çıkmazsa okula dönerim.”
Cemal başını hafifçe eğdi. “Sabri sedyenin içinde değildi, ucunu tutuyordu. Bir de gündüz Hamdi birine tarif etmiş: bir ayağında bez sarılıymış, ıslak çorabını ateşin uzağındaki taşa bırakmış. İçeride ararken yalnız yatanlara bakma.”
“Biliyorum,” dedi Naciye. “Önce kimin gördüğünü sorarım.”
Naciye elini cebine soktu. İhsan’ın yün eldiveni oradaydı. Eldiven kururken parmakları avucuna doğru kıvrılmıştı. Başparmağını içeri uzatınca yazın açık renk iplikle onardığı dikişin sertleşmiş ucu tırnağına değdi. Birini ararken ötekinin eşyasını yanında taşımasına artık şaşırmıyordu. Yusuf’un mintanını okulda bırakmıştı; eldiven hâlâ cebindeydi; şimdi de Sabri’nin tuttuğu sedyenin izine çıkıyordu.
“Eski çeşmenin biraz üstünde, taş duvarlı büyük oda,” dedi Cemal. “Önünde su kazanı duruyormuş.”
Naciye başıyla onayladı. Kırık taşa kadar gitmek için Cemal’den başka bir tarif istemedi.
“Bir şey öğrenirsen yalnız gördüğün kadarını getir,” dedi Cemal. “Biri ‘buradaydı’ derse, ne zaman gördüğünü de sor.”
Naciye kapı kanadının önünden çekildi. Avludan çıkarken Rıza soğukta elini kaldırıp kısa bir işaret verdi.
Sokakta ayaz daha da keskinleşmişti. Naciye yıkılmış bir kerpiç duvarın sokağa taşan parçalarının çevresinden dolandı. Ayaklarının altında kar gıcırdıyor, donmuş bir su birikintisinin ince kabuğu kırılıp tok bir ses çıkarıyordu. Elini cebinden çıkarmadan yürüdü; avucunun içinde eldivenin kıvrılmış parmakları yavaşça ısınıyordu.
Yolun ikiye ayrıldığı yerde adımlarını yavaşlattı. Alt tarafa inen sokak, devrilmiş bir bahçe duvarıyla kırık kalasların altında kapanmıştı; bir sedyenin oradan geçmesine imkân yoktu. Köşedeki kırık oluk taşının ağzı karla dolmuştu. Kenarları donup taşla bir olmuştu. Dışarıdan bakınca suyun geçeceği bir yer olduğu anlaşılmıyordu.
Naciye bir an durup yukarı sapan dar yola baktı. Bu taraf daha meyilliydi; iki yandaki taş duvarlar rüzgârı kesiyor, karanlık koyulaşıyordu. Yukarı giden tarafta, ezilmiş karın içinde birbirine paralel iki çizgi gördü. Omuz genişliğinden biraz dar, kısa bir mesafe dümdüz uzanıp sonra dağılıyordu. Sedyeyi yere koyduklarında açılmış olabilirdi. Üstlerinden birçok kişi geçmişti; kalın çizmeler, bez sarılı ayaklar, sürtünen topuklar karı birbirine katmıştı. Naciye eğilip de kimin izi olduğunu ayırmaya çalışmadı. İzlerin nereye kadar gittiğine bakmadan yoluna devam etti.
Eski çeşmenin önünden geçerken buz tabakası ayağının altında kaydı; elini yan duvara dayayıp kendini tuttu. Avucuna soğuk kireç tozu bulaştı. Az ileride, sokağın genişlediği yerde, açık bir kapıdan karın üstüne vuran donuk sarı ışığı gördü. İçeriden boğuk sesler, arada bir teneke çarpışmaları duyuluyordu. Hava burada ıslak yün, kaynamış su buharı ve yakılmış çam odunu kokuyordu.
Yardım yerinin önünde bir kadın, boş kovasını kapının açık kanadına dayamış, içeriden geçebileceği kadar yer açılmasını bekliyordu. Etek ucu ıslanıp donmuş koyu bir hırka giymiş, başörtüsünün uçlarını boynuna dolamıştı. Kapı eşiğinde erimiş kar çamurla karışmış, dışarı doğru koyu bir şerit uzatmıştı. İçeriden katlı örtülerle çıkan bir adama yol vermek için kadın kovasını geri çekti, yine de eşiğe adım atamadı.
Naciye kapının rüzgâr almayan yanına geçip durdu. Kadının elleri soğuk sudan kızarmış, parmak boğumları şişmişti. Kovanın ağız kenarında ince buz damlaları vardı.
“Kolay gelsin,” dedi Naciye. “Akşam buraya üç kişi getirmişler. Gördün mü?”
Naciye üç kişiyi sorunca kadın kovanın kulpunu tuttu. Başını önce içeri çevirdi, sonra yeniden Naciye’ye baktı.
“Üçü birden gelmedi,” dedi. “İlkini getirdiklerinde içeriye daha su bırakmamıştım. İkinci geldiğinde kovam doluydu. Üçüncüde kuyuya dönüyordum.”
Kadın saat söylemiyor, gecesini kuyuya gidiş gelişleriyle ölçüyordu.
“Hangileri sedyedeydi?” diye sordu Naciye.
Kadın, sanki cevap vermeden kovanın yerini değiştirmesi gerekiyormuş gibi onu kendine doğru çekti. Teneke, kapı tahtasına sürtünüp soğuk bir ses çıkardı. “İlki. Örtünün altından elini çıkarıp duruyordu. İkinci adam kapıda şapkasını kendi çıkardı. Son gelene sandalye istediler.”
“İlkinin sedyesini kaç kişi taşıyordu?”
Kadın gözlerini kısıp eşiğe baktı. “Üç müydü, dört müydü, saymadım. Kapı dar gelince yan döndüler. Örtü kaydı, içindeki elini çıkarınca öndeki yeniden örttü. Ben kovam devrilmesin diye duvara yapıştım, taşıyanların yüzünü seçmedim.”
“Taşıyanlar içeride kaldı mı?”
“Sedyeyi indirip çıktılar,” dedi kadın. “İkisi eşikte soluklanıp karanlığa karıştı. Biri içeride kaldı mı, görmedim.”
Naciye ilk adamla sonuncuyu zihninde ayrı yerlere koydu. Hamdi, Sabri’yi sedyenin köşesini tutarken görmüştü. Belki buraya geldiğinde de tutuyordu. İlk sedyeyi getirenlerden biri Sabri idiyse, belki içeri bırakır bırakmaz başka bir sokağa dönmüştü. Yaralıların arasında onu ararken, sedyeyi getiren adamın çoktan buradan ayrılmış olabileceği aklına geldi. Yine de ikinciyle üçüncüyü bırakıp gidemezdi.
“İkinci adam kendi mi yürüdü?”
“Kendi yürüdü,” dedi kadın. “Biraz aksıyordu ama kimseye tutunmadı. Eşikte şapkasını kendi çıkardı, karını silkti. Masada adını söylediğini duyar gibi oldum, kalabalıktı, seçemedim.”
“Son gelene ne olmuş?”
“Bilmiyorum,” dedi kadın. “İki adam koluna girmişti. Eşikte durup başını öne eğdi, sonra içeri aldılar. Oturunca bir elini ötekinin üstüne koydu. Bileği bezle sarılıydı.”
Naciye duraksadı. Hamdi’nin daha önce Sabri’nin ayağına sardığı bezden söz ettiğini hatırladı. Bilekteki bez başka bir şeydi. Ama insan sedye taşırken, buzda kayarken bileğini de incitebilirdi; ya da o adam bambaşka biriydi. Yine de içeride üç adamı tarif etmek için yalnız üç geliş sırasından daha iyi bir ayrıntı vardı artık.
“Ayağına baktın mı?” diye sordu. “Bez sarılı mıydı?”
Kadın elinin tersiyle burnunun ucunu sildi. “Kapının ağzı çamur gibiydi, ayaklar görünmüyordu. Ben yalnız koluna girdiklerini, bir de oturunca bileğindeki bezi gördüm. Bez yeni sarılmış gibiydi, ucu düzgün değildi.”
“Adını duydun mu?”
Kadın başını iki yana salladı. “Suyu soran oldu. Adını soran duymadım.”
Tam o sırada içeriden sırtında ince bir kilimle iki kişi dışarı çıktı. Kapı kanadı geriye itilince eşikte boşluk açıldı. Kadın kovasını yerden kaldırdı, Naciye’ye kısa bir bakış attı.
“İçeride soracaksan şimdi geç,” dedi. “Birazdan yine yığılırlar.”
Naciye başını sallayıp kadının ardından eşiği geçti. İçeriden gelen sıcak, ağır hava yüzüne vurduğunda elini cebindeki eldivenden çekti.
İçerisi dışarının ayazından sonra boğucu geliyordu. Taş duvarlı geniş odanın ortasından arkaya doğru uzanan dar bir geçit, onun sonunda da yaralıların bulunduğu iç odaya açılan ahşap bir kapı vardı. Eşiğin hemen içi çamurlu kar suyuyla ıslanmıştı; tahta döşeme girip çıkanların ayaklarıyla kararmıştı. Derinlerde bir yerde yanan sac sobanın sıcaklığı buraya ancak ıslak yün, kaynamış su buharı ve sirke kokusuna karışmış hâlde ulaşıyordu. Sağ duvarın dibindeki uzun tahta sıranın üstüne katlanmış battaniyeler, onun yanındaki alçak sandığa da iç içe geçirilmiş kalaylı taslar dizilmişti.
İçeriye girdiklerinde kadın kovasını kapının yanına bıraktı. Kulpunu yavaşça indirdi, tenekenin tahtaya vurup ses çıkarmamasına dikkat etti. Sonra eşikten yarım adım içeri çekilip sırtını duvara yasladı.
Kapının sol tarafında, üstünde isli camlı bir gaz lambası duran genişçe bir masa vardı. Oradaki görevli, Naciye masaya yaklaşınca önündeki defteri kapattı. Defterin karton kapağı nemden kabarmış, köşeleri kıvrılmıştı. Görevli kalın yün ceketinin yakasını kulaklarına kadar kaldırmıştı; göz altları çökmüştü.
Tam Naciye ağzını açacakken içerideki kapının gerisinden biri seslendi. Birisi arkadan kaç boş tas kaldığını sordu. Adam dönüp sandığın üstündeki yığına göz attı, “Dört tane kaldı, ötekiler içeride,” diye cevap verdikten sonra yeniden masaya döndü ve eliyle defterin kapağını düzeltti. Avucunu kartonun üstünden çekmedi.
“Kimi arıyorsun?” dedi.
“Sabri’yi,” dedi Naciye. “Akşam sayımına dönmedi. Son gördüklerinde yukarı çıkan yolda bir sedyenin ucunu tutuyordu.”
Görevli başını hafifçe yana eğdi, lambanın titreyen ışığında Naciye’nin çamur sıçramış eteğine, sonra yüzüne baktı. “Cezaevinden misin?”
“Avludan geldim. Akşam sayımında adı açık kaldı.”
Adam kısa bir nefes verdi, avucunu kapağın üstünde hafifçe bastırdı. Sedyeyi taşıyanların hepsinin adını yazmadıklarını söyledi. Akşamdan beri kaç kişi sedye tutup eşikten içeri girmişti; çoğu nefesini bile toplamadan kolları bırakıp yeniden sokağa dönüyordu. Hangisinin adını sorsunlar, hangisini durdurup bekletsinler? Bazen içeri bırakılan kişinin adı da ancak sonradan öğreniliyordu. Kimi soğuktan konuşamıyor, kimi oturtulduğu yerde gözünü kapatıp kalıyordu.
“Avludaki sayımda bir kişi gelmezse yeri boş kalır,” dedi görevli, parmak uçlarıyla defterin sırtına hafifçe vurarak. “Burada bir kişi kapıdan içeri girdiğinde bile yeri boş kalabiliyor. Adını söylemezse ne yazayım? Yalnız gelenin saatini düşeriz, sabah uyanınca yahut bir yakını çıkınca tamamlarız.”
Bunu açıklarken defterin üstünden elini çekmedi. Masanın kenarında duran kurşun kalemin ucu körleşmişti; yanında kurumuş bir mürekkep şişesiyle birkaç küçük kâğıt parçası vardı. Naciye adamın eline baktı. Cemal’in kapı kanadının başında nasıl davrandığını biliyordu; elinin altında kâğıt duran insan, önüne gelen her soruya sayfayı açarsa düzenin dağılacağından korkardı. Sesini yükseltmeden, elini masanın kenarına bile koymadan konuştu.
“Taşıyanları yazmadığınızı biliyorum,” dedi. “Ben de senden bütün akşamın hesabını istemiyorum. Akşamüstü yahut hava karardıktan sonra buraya üç kişi getirilmiş. Onların satırına bakmanı istiyorum.”
Görevli kaşlarını çattı. “Üç kişi değil, akşamdan beri yedi sekiz kişi geldi. Kimi su içip ısındı gitti, kimi içeri alındı. Sokakta konuşulan sayıyla burada defter tutulmaz.”
“Sokaktan duyduğumla gelmedim,” dedi Naciye. Başını hafifçe kapıya doğru çevirmeden, yalnız cümlesini açık tutarak devam etti. “Bir kadından üç kişinin nasıl geldiğini öğrendim. Biri sedyedeymiş. İkincisi kendi yürüyüp şapkasını çıkarmış. Son geleni oturtmuşlar. Bileğinde bez varmış.”
Görevlinin bakışı bir an donuklaştı, sonra masanın üstündeki elini iki parmak kadar geri çekip yeniden kapağa koydu. “O tarifle adını nasıl vereyim?” dedi. “Bu gece şehrin yarısının elinde, ayağında, bileğinde bez sarılı. Taştan elini kesen bez bağlıyor, donan ayağına bez doluyor. Her bezli adama defter açsam sabaha kadar sıradan çıkamam.”
“Adını hemen vermeni istemiyorum,” dedi Naciye. Sesinde ne öfke ne de yalvarma vardı; yalnız acele etmeden yerini bulan bir açıklık vardı. “Sabri bu üç kişiden biri mi, taşımaya gelenlerden mi, onu da bilmiyorum. Belki sedyeyi bırakıp aşağıya döndü, belki üçüncü gelen odur. Sen defteri oku. Sandalye istendiği yazılmışsa ilk onu soralım.”
Odanın içinde kısa bir sessizlik oldu. İç kapının ardında biri boğuk boğuk öksürdü, ardından bir tasın tahtaya konma sesi duyuldu. Eşiğin dışından içeri ince bir ayaz sızdı, lambanın alevi uzayıp yeniden toplandı. Görevli, Naciye’nin geri adım atmayacağını görmüş gibi dudaklarını sıktı; yine de bir yabancının aktardığı sözle kapağı kaldırmak istemediği belliydi.
Görevlinin gözü kapının yanındaki kadına gitti. Kadın boş kovayı kaldırıp masanın köşesine yaklaştı. “Sandalyeyi kendi gözümle gördüm,” dedi. “Çocuğun biri kaptığı gibi getirdi. Adam oturunca kolunu kucağına aldı.”

Kadın kovayı masaya değdirmeden dizinin hizasında tutuyordu. Soğuk tenekenin dışından süzülen tek bir damla, döşemenin ıslak tahtasına düştü. Görevli önce kovaya, sonra kadının soğuktan şişmiş parmak boğumlarına baktı.
“Ne vakit oldu bu?” diye sordu görevli.
“İkinci suyu bırakıp kuyuya dönecektim,” dedi kadın. “Şapkasını çıkaran adam içeri gireli çok olmamıştı. İki kişi koluna girmiş, eşikte bir soluklandılar. Bileğindeki bezi o zaman gördüm.”
“Taşıyan iki adamı tanıdın mı?”
“Yüzlerini seçmedim,” dedi kadın. “İçeri bırakıp gittiler mi, kapıda mı durdular, bakmadım.”
Görevli bir an daha durdu, sonra başını hafifçe sallayıp elini karton kapaktan kaldırdı. Kadın başka bir şey eklemeden geri çekildi, kovasını yeniden kapının dibine bıraktı.
Görevli defteri açtı. Sayfalar nemden birbirine hafifçe yapışıyordu. Elini her sayfanın altında bir an tutup yeniden kaldırıyordu; parmak uçları soğuktan ağırdı, kâğıdı yırtmamak için köşeden dikkatle ayırıyordu. Naciye masanın köşesine yarım adım yaklaştı, ışığın önüne geçmemeye özen göstererek eğildi.
Defterdeki satırlar Cemal’in kâğıtları gibi düzenli değildi. Kimi satır kalın kurşun kalemle aceleyle yazılmış, kimi ince uçlu soluk bir mürekkeple sıkıştırılmıştı. Sol kenarda geliş saatleri, yanlarında kimi zaman tam bir ad, kimi zaman yalnız bir mahalle adı ya da battaniye, ateş, ayak gibi tek kelimelik işaretler vardı. İlk iki sayfa gündüzden kalanlarla doluydu. Görevli üçüncü sayfayı çevirdiğinde mürekkep daha taze görünüyordu.
Naciye satırları yukarıdan aşağıya hızla tararken bir satırın başında sedye sözünü gördü. Yanında okunması güç bir saat, ardından da bir erkeğin adı yazılıydı; Sabri değildi. Adam sayfayı çevirecekken Naciye elini kaldırmadan konuştu.
“Orada dur,” dedi.
Görevlinin parmakları sayfanın alt köşesinde kaldı. Kâğıdı yavaşça masaya geri bıraktı. Naciye gözünü sedye satırından aşağıya indirdi. Hemen altında başka bir ad ve yanında yürüyerek gibi kısa bir çizgi vardı; şapkasını çıkaran adam olmalıydı. Onun da birkaç satır aşağısında küçük bir not vardı. Sol tarafta getirildiği vakit yazılmış, ardından sandalye diye eklenmişti. İkisinin arasında, adın bulunması gereken yer boştu. Yalnız kalemin orada bir an durduğunu gösteren ufak bir nokta kalmıştı.
Naciye eğilip yazının biçimine baktı. Sandalye kelimesindeki harfler hafifçe sola yatıktı; sayfanın en altındaki yeni satırlardaki dik, köşeli yazıya benzemiyordu.
“Bu satırı sen mi yazdın?” diye sordu Naciye.
Görevli eğilip yazıya baktı. Lambayı birkaç parmak yaklaştırınca boş bırakılan yerin üstünde kendi elinin gölgesi oynadı.
“Hayır,” dedi. “Kazanı sobanın yanına taşırken masaya başkası bakmıştı. Herhâlde o vakit geldiler.”
Görevli doğruldu, sandalyesini hafifçe geri itip içerideki kapıya doğru bir isim seslendi. Sabri’nin adı değildi. Sesi dar geçitte yankılanıp iç odanın uğultusuna karıştı.
Naciye kapıdan kimin çıkacağını görmek için bekledi. Odanın içinde zaman birden ağırlaşmış gibiydi. Kapının yanındaki kadın gözünü iç geçide dikmişti; sanki kendi gördüğünü az önce masaya bırakmış, şimdi o sözün içeriden karşılık bulmasını bekliyordu. Dışarıdan bir ayak sesi yaklaşıp geçti, kimse kapıya uğramadı. Naciye’nin eli yeniden ceketinin cebine gitti, İhsan’ın eldiveninin kıvrılmış parmaklarına dokundu. Son gelen adamın kim olduğunu hâlâ bilmiyordu. Ama akşamdan beri ilk kez karanlıkta bir sokağa değil, kapalı bir kapının ardına bakıyordu; artık onu kime soracağını öğrenebilirdi.
İçerideki ahşap kapı aralandı. Aralık boyunca içeriden daha koyu bir sıcaklık, ıslak bez ve kaynamış ot kokusu sızdı. Dışarı, ceketinin kollarını bileklerine kadar sıvamış, omuzlarına kireç tozu sinmiş orta yaşlı bir adam çıktı. Soğuk rüzgâr içeri dolmasın diye kapıyı hemen arkasından çekti, mandalı ses çıkarmadan yerine oturttu. Elleri nemliydi; pantolonunun yanına silerek masaya yaklaştı.
“Ne oldu?” dedi alçak sesle.
Görevli kurşun kalemin arkasıyla defterdeki boş satırı gösterdi. “Şu sandalye konan kişi. Sen yazmışsın. Adı yok.”
İçeriden gelen adam eğilip satıra baktı, sonra başını kaldırıp Naciye’ye döndü. Göz altları koyulaşmıştı ama bakışı uyanıktı.
“Gördüm onu,” dedi adam. “İki kişi koluna girip getirdi. Eşikte ayakta zor duruyordu, hemen bir sandalye çektik. Duvarın dibine oturttuk, dizlerinin üstüne örtü verdik.”
“Adını sordun mu?” diye sordu Naciye.
Adam başını iki yana salladı. “Sordum, doğru dürüst ses vermedi. Oturur oturmaz başını duvara yasladı, gözleri kapandı. Zaten soğuktan donmuş, yorgunluktan bitmişti. Üstüne varmadım. Biraz ısınıp gözünü açınca öğrenirim diye vaktiyle sandalyeyi yazıp bıraktım.”
“Bileğindeki bezi siz mi sardınız?”
“Yok,” dedi adam. “Geldiğinde sarılıydı. Ucu çözülmek üzereydi, biz yalnız o ucu içeri kıvırdık. Şiş mi, kırık mı, bakamadık; elini kucağından kaldırmadı. Az önce yanındaki boş sandalyeye bir tas su bıraktım, hâlâ uyukluyordu.”
Naciye bir an nefesini tuttu. “Ayağına baktın mı? Bir ayağında bez sarılı mıydı?”
Adam kaşlarını kaldırıp hatırlamaya çalıştı. “Örtüyü dizlerinden aşağıya çabucak örttüm,” dedi. “İçerisi kalabalık, lamba da kapı tarafında kalıyor. Ayaklarının ikisinde de çorap mı vardı, bez mi dolanmıştı, seçmedim. Yalnız ayakkabısı yoktu ya da bir ayağı şiş gibiydi, tam diyemem.”
Naciye’nin aklına Hamdi’nin ateşin uzağındaki taşta bırakılan ıslak çoraptan söz edişi geldi. Adamın tam diyemem demesi, görmediğini uydurmaması Naciye’yi rahatlatmadı ama yanıltmadı da. Bir adım daha masaya yaklaştı.
“Yüzünü bir kere görsem tanırım,” dedi Naciye. “Kapıdan şöyle bir göz atsam yeter. Ses etmem, uyandırmam.”
İçeriden gelen adam elini hafifçe kaldırdı; sözü sert değildi ama geri adımı yoktu. “İçeriye kimseyi almıyoruz, hanım,” dedi. “Akşamüstü biri akrabasını arıyorum diye lamba tutup dolaştı, yeni uyuyan iki yaralı birden sıçradı, biri sargısını söktü. Gece vakti kapıdan öteye yabancı geçemez. Sabaha kadar dinlenecekler.”
Görevli de başıyla onayladı. “Usul böyle,” dedi. “Dışarıdan giren olursa içerisi durulmuyor.”
Naciye ısrar etmedi. Kapalı kapının arkasında kaç kişinin sarsıntı korkusuyla tetikte uyuduğunu Yusuf’tan biliyordu. Gözünü yeniden defterdeki boş satıra indirdi. Kalemin ucu orada bir kez durmuş, adın yerine yalnız küçük bir nokta bırakmıştı.
“Adını şimdiden yazma,” dedi Naciye görevliye. “Kendisi söylemeden Sabri diye yazılmasın. Belki başka biridir.”
Görevli kalemi elinden bırakmadan başını salladı. “Zaten duyduğumla yazmam.”
Naciye bu kez içeriden gelen adama döndü. “Gözünü açtığında adını soracaksın, değil mi?”
“Sorarım,” dedi adam. “Suyu içmek için kıpırdadığında muhakkak uyanır.”
“Sabri derse cezaevi avlusuna haber gitsin,” dedi Naciye. Kelimeleri tane tane, akılda kalacak biçimde söyledi. “Akşam sayımında satırı boş kaldı, onu bekliyorlar. Kırık oluk taşından yukarı sedyeyle geçtiğini yazmışlar. Eğer o adamsa, burada olduğunu bilsinler.”
İçeriden gelen adam başını salladı. “Sabri. Cezaevi avlusu. Aklımda.”
“Ben de okula dönüyorum,” dedi Naciye. Görevliye baktı. “Pencerelerin altında Yusuf’un yanındayım. Biri beni sorarsa oradayım.”
Görevli defterin en alt kenarına, boş satıra dokunmadan ince bir çizgiyle okul ve Naciye sözlerini yazdı. “Sabah haber çıkarsa biriyle iletiriz. Ama gece yarısı kimseyi çıkaramam.”
“Biliyorum,” dedi Naciye. “Yalnız uyandığında adını sormayı unutmayın.”
Adam elini kapının mandalına götürürken durup baktı. “Sedyeyle ilk gelenin adını yazdık,” dedi. “O başka biri. Sandalyedeki adam kendi söylerse gerisini öğreniriz.”
Kapıyı yeniden hafifçe aralayıp içeri süzüldü. Mandalın sessizce yerine oturuşu duyuldu. Görevli, açık duran sayfaya bir an daha baktı, sonra üstüne kurşun kalemi koyup defteri bu kez kapatmadı.
Naciye masanın önünden ayrıldı. Kapının yanına geldiğinde su taşıyan kadın boş kovasını yeniden yerden kaldırmıştı; kuyu donmadan bir sefer daha su çekeceğini mırıldanıyordu. Eşikte yan yana durdular.
“Sağ olasın,” dedi Naciye kadına. “Sen kovanı alıp masaya gelmesen defteri açmazdı.”
Kadın omzunu hafifçe oynattı. “Gördüğümü söyledim,” dedi. “İçerideki senin aradığın mı çıkar, bilmem. Ama o adam kapıdan girdi, kimse yok diyemez.”
Eşiği birlikte geçtiler. Dışarının soğuğu sıcak odadan sonra Naciye’nin ciğerlerine keskin bir nefes gibi doldu. Kapıdan vuran donuk sarı ışık çamurlu karın üstünde dar bir dikdörtgen çiziyordu. Kadın kovanın kulpunu öbür eline alıp kuyuya inen yan yola saptı; birkaç adım sonra karanlıkta yalnız kovanın bacağına değen hafif sesi duyuldu, ardından o da kesildi.
Naciye bir an kapının dışında durup başörtüsünü düzeltti. Yokuştan aşağıya, kırık oluk taşının bulunduğu dönemece doğru baktı. Doğrulanmamış bir sözle cezaevi avlusuna uğrayıp Cemal’in satırına yeni bir belirsizlik eklemeyecekti; Yusuf okulda pencerelerin altında bekliyordu.
Elini ceketinin cebine soktu; kuruyup kıvrılmış eldiven hâlâ oradaydı. Yokuştan aşağı ilk adımını attığında, biraz önce yukarı çıkarken aklını dağıtan o belirsiz üç kişi sözü artık dağılmıştı. İlk gelen sedyedeydi, adı başkaydı; ikinci gelen kendi yürüyüp şapkasını çıkarmıştı; üçüncü gelen ise kapalı kapının ardında, dizlerinde örtü ve bileğinde bezle bir sandalyede oturuyordu. Yardım yerinden ayrıldığında elinde henüz doğrulanmış bir isim yoktu; yalnız o soruyu kime bıraktığını biliyordu.