Bir dilim
29 Aralık sabahı ayaz, güneş henüz dağların sırtını aşmadan düzlüğün üstüne çökmüştü. Yukarıdaki ocağın etrafında yakılan yaş çam dallarıyla yıkıntılardan sökülmüş kırık kapı tahtalarının dumanı, rüzgâr çıkmadığı için yerden fazla yükselemiyor, insanların diz boyunda kırılıp taşların arasına yayılıyordu. Hamdi, ekmek dağıtılan sandığın önünden ayrılıp ateşin uzağındaki alçak taşlara doğru yürürken soluğu ince ceketinin yakasında zayıf bir buğu bıraktı. İki gündür çalıştıkları sokaklardan fırın arkasına bugün yeniden gideceklerini az önce sırada öğrenmişti. Dün pencereden çıkardıkları yaşlı kadının geride kalan bohçasını arayacaklardı. Elindeki ekmeği bölmeden önce, az ötede bir taşın üstüne ilişmiş olan Sabri’ye baktı; ayağının yürüyebilecek hâlde olup olmadığını uzaktan seçmeye çalıştı.
Düzlüğün ateş gören yanında kar çoktan çamurla karışmış, sabaha karşı yeniden donarak ince, kırılgan bir kabuk tutmuştu. Ayakların değdiği yerlerde o kabuk çatırdıyor, altından kül rengi bir sulu çamur sızıyordu. Hamdi’nin burnu çatlamış eski ayakkabılarının tabanı bu donmuş çamuru geçerken iki kez kaydı. Düşmemek için sol elindeki ekmeği göğsüne yaklaştırdı, sağ kolunu yana açıp dengesini buldu. Sırtında palto olmadığından rüzgârsız soğuk bile omuz başlarından içeri doğrudan işliyordu. İnce ceketinin önündeki düğmelerden biri ilk geceden beri ilik tutmuyordu; kumaşı bir arada tutmak için gövdesini hafifçe öne eğmiş yürüyordu.
Az önce ekmek sırasının kenarında, fırın yokuşundan yukarı su almaya gelen yaşlıca bir adamla konuşmuştu. Adamın omzunda ağzı bezle tıkalı, kulpu eğilmiş bir bakır güğüm vardı. Sıradakilerden biri aşağı mahalledeki fırının hâlâ tütüp tütmediğini sorunca adam güğümü yere koyup nefeslenmişti.
“Fırının önü açılmadı,” demişti. “Duman falan yok. Ekmek buradaki arabadan indi.”
Hamdi sıranın bozulmaması için yarım adım yana kaymış, başını adamın yüzüne çevirmişti. “Fırının arka sokağından mı geçtin?”
“Oradan çıktım. Yokuşun öbür yanı taştan geçilmiyor.”
“Dün bir evin penceresinden yaşlı bir kadını çıkardık. Hâlâ orada mı?”
Adam güğümün kulpunu avucunda çevirip bir an düşündü. “Pencerenin önündeki taşların yanında bir iskemle gördüm,” dedi. “Üstünde bir kadın oturuyordu. Dizinde koyu bir örtü vardı.”
“Yanında kimse var mıydı?”
“Ben geçerken yoktu. Karşı duvardan bir adam geçti, ona seslendi ama ne dediğini işitmedim. Yalnız dün akşam oradan geçen biri, pencerenin altındaki taşların dibinde bir bohça ucu kaldığını söylüyordu. Kadın içeriye elini uzatamıyormuş.”
“Taşlar gece oynamış mı, gördün mü?”
“Yoldan baktım,” dedi adam, gözlerini Hamdi’nin yüzünden ayırmadan. “Duvarın dibine kadar girmedim. Gördüğüm o kadar. Kadın yerinden kalkmamış.”
Hamdi başını sallamış, adamdan görmediği bir şeyin cevabını zorlamamıştı. Sıra o sırada öne yürümüş, kasanın başındaki görevli, yanındaki bez örtüyü sıyırıp Hamdi’nin avucuna iri, köşeli bir parça ekmek koymuştu. Ekmek fırından yeni çıkmış değildi; kabuğu koyu, kalın ve soğuktan sertleşmişti. Görevli kâğıda ad yazmıyor, yalnızca elini uzatanın yüzüne bir saniye bakıp payını veriyordu. Hamdi sıradan çıkarken arkasındaki iki kişinin, az önce aşağıdan gelen adamın tarif ettiği sokağın hâlâ geçit verip vermediğini tartıştığını duydu. Biri el arabasının sığacağını söylüyor, öteki yıkılan bahçe duvarının yolu yarıdan fazla kapattığını ileri sürüyordu. Hamdi durup araya girmedi. Dün o dar aralıktan geçerken omzuna sürtünen kırık kerpiçleri ve yerdeki donmuş taşları hatırlıyordu; oraya el arabası girmezdi.
Ocağın gerisindeki kalabalıktan birkaç adım uzaklaşınca dumanın genzi yakan kokusu seyreldi. Ateşin çevresinde çömelmiş insanlar ellerindeki teneke tasları alevlere fazla yaklaştırmadan tutmaya çalışıyordu. İki adam, kenarı kararmış büyük bir kazanı taşların üstüne yeniden oturtmak için birbirine sesleniyor, biri odun yığınından seçtiği kuru bir tahta parçasını dizinde kırmaya uğraşıyordu. Tahta kırılırken çıkan kuru çatırtı, düzlüğün öbür ucundaki alçak taş duvarın dibinde oturan birkaç kişiye başlarını kaldırttı. Herkes bir an durup yerin mi, tahtanın mı ses verdiğini dinledi. Yerde bir kıpırtı olmayınca, tasını dizine dayamış bir kadın yeniden önündeki suya eğildi.
Hamdi, Sabri’nin oturduğu yere iki adım kala durdu. Sabri’nin yanında, üstü kardan sıyrılmış genişçe, düz bir taş vardı. Biraz gerisinde ise iki küçük taş daha, sanki birileri gece ateşten uzağa oturmak için çekip bırakmış gibi yan yana duruyordu. Hamdi o küçük taşlardan birine yerleşti. Oturunca ince pantolonunun dizleri gerildi; diz kapağına yapışmış donmuş kireç parçaları ufalanıp ayakkabılarının üstüne döküldü.
Sabri başını kaldırmamıştı. İki omzu öne düşük, başı dizlerinin arasına eğikti. Hamdi, onun yokuş yukarı taşıdığı adamı düzlüğün öteki ucundaki örtülerin yanına bıraktığını biraz önce ekmek sırasındayken görmüştü. Sabri’yle yanında tahtayı tutan öbür adam, yükü yere indirdikten sonra bir süre doğrularak ellerini bellerine koymuş, sonra öteki adam ateşin başına giderken Sabri hiç o tarafa sapmadan doğruca bu kenardaki taşlara yürümüştü. Soluğu hâlâ ağır ağır çıkıyordu; ağzından kopan beyaz buhar, yere değmeden dağılıyordu.
Hamdi elindeki ekmeğe baktı. Parça, kasanın içindeki bütün somundan elle değil, bıçakla da değil, kalın bir satırla ya da tahta kenarına vurularak ayrılmış gibiydi; bir yüzü düz, öbür yüzü pütürlü ve girintili çıkıntılıydı. Hamdi ekmeği iki avucunun arasına aldı. Soğuktan ekmeğin kabuğu eline neredeyse kuru bir ağaç kabuğu gibi sert geldi. İki gündür eline sıcak bir şey ancak teneke tasın kenarından değmişti; şimdi bu soğuk kabuğu bile parmak uçlarının uyuşukluğu yüzünden tam tartamıyordu.
Ekmeği ortasından bölmek isteyen Hamdi, iki başparmağını kabuğun aynı yerine dayadı. Eşit kırılırsa ikisinin arasında hangisinin elinde fazla kaldığı hesabı doğmazdı. Parmaklarını bastırınca kabuk önce hiç esnemedi. Hamdi dirseklerini dizlerine dayayıp biraz daha güç verdi. İçerideki sert doku bir an direndi, sonra kısa, kuru bir sesle ayrıldı. Ekmek, düşündüğü yerden bir parmak ötede kırıldı.
Büyük parça sol elinde kaldı. Ötekinin ucundan küçük, sert bir kırıntı kopup dizine düştü. Hamdi dizini oynatmadan kırıntıya baktı. Donmuş topraktan biraz daha açık renkte, ucu sivri bir kabuk parçasıydı. İki parmağıyla dikkatlice alıp sağ elinin avucuna koydu. Kırıntıyı avucuna alırken ceketinin eteğinde ve pantolonunun dizinde ekmekten daha açık renkli başka şeyler olduğunu fark etti. İlk gecenin duvar sıvası, dün fırın arkasındaki pencere pervazından dökülen harç, bir de sabah taşlara sürtünen ince kar tuzu kumaşın dokusuna işlemişti. Hamdi elinin tersiyle kireç tozunu silkeledi. Toz havada kısa bir bulut yapıp ayazda hemen çöktü. Kırıntıyı ise düşürmemek için serçe parmağıyla yüzük parmağının kıvrımında, avucunun içinde bıraktı.
Sol elindeki büyük parçanın kırık yüzünden incecik bir buğday kokusu geldi. Soğukta koku bile hemen sönüyordu. Hamdi ekmeği iki eliyle dizlerinin üstünde tutarken başını yeniden Sabri’ye çevirdi.
Sabri, ocağın uzağında bir taşın üstüne oturmuş, bir bezi ayağına doluyordu. Eteği yırtılmış, rengi tozdan griye dönmüş uzun bir bez parçasıydı bu; bir zamanlar un çuvalı mı, kalın bir astar mı olduğu kenarındaki sökük dikişlerden artık seçilmiyordu. Sabri bezi önce topuğunun altından geçiriyor, sonra ayağının üstünde çaprazlayıp bileğine doğru çekiyordu. Parmakları soğuktan kızarmış, eklem yerleri şişmişti. Her turda bezi biraz daha sıkıştırmak için iki eliyle birden asılıyor, nefesini tuttuğu omuzlarının kasılmasından belli oluyordu.
Hamdi’nin verdiği çorap Sabri’nin dizinin üstündeydi.
Hamdi gözlerini o koyu yün parçasından bir süre ayıramadı. Koğuşta, yatağın altından o iki eski çorabı çekip çıkardığı akşamı hatırladı; kandilin zayıf ışığında topuğun incelmiş ipliklerini başparmağıyla yoklamış, ikisinin de artık eski gerginliğini kaybettiğini görmüştü. Bir gece önce bile ikisini de bollaşmış sanmıştı Hamdi. Dışarıda karın, ıslak taşın ve kurumuş kirecin içinde geçen iki gün yünü başka türlü değiştirmişti. Şimdi öteki çorap kendi bileğini sıkıyor, kurumuş nemden sertleşen kenarı her adımında kemik çıkıntısına sürtünüyordu. Ayakkabısının içindeki öteki ayağı ise çıplaktı; çatlamış deriden içeri giren soğuk, parmak uçlarını tahta gibi hissiz bırakmıştı. Sabri’nin dizindeki çorap ise ıslandığından ağırlaşmış, koyulaşmış, topuğun seyrekleşmiş yerinde kendi ağırlığıyla ikiye katlanıyordu.
Sabri ayağına sardığı bezin son turunu bileğinin üstünden doladı. Kumaşın ucu kısa kalmıştı; düğüm atmaya kalksa çözülecekti. İki parmağıyla bileğindeki kıvrımı aralayıp bezin ucunu kıvrımına sıkıştırdı. Sonra ayağını yere indirmeden parmaklarını oynatıp sargının gevşeyip gevşemediğini yokladı. Bez topuktan biraz kayınca kaşlarını çattı, eğilip kenarını bir kez daha içeri itti. Ancak ondan sonra dizinin üstündeki ıslak çorabı bileğinden tutup kaldırdı ve yere doğru silkeledi.
Ucundan kara su damladı. İki üç iri damla, donmuş karın üstünde koyu lekeler açtı. Yünün içinden dökülen suyun rengi çamurdan çok ıslak is rengindeydi. Sabri çorabı bir kez daha silkeledi; bu defa damlalar daha seyrek düştü ama yün hâlâ su tutuyordu.
“Onu burada kurut,” dedi Hamdi.
Sesi ayazda beklediğinden biraz boğuk çıktı. Boğazını temizlemeden bekledi.
Sabri başını kaldırdı. Gözlerinin altı iki gecenin uykusuzluğundan çukurlaşmış, şakaklarında kurumuş toz ince çizgiler bırakmıştı. Önce Hamdi’nin yüzüne, sonra bir an ocağın oradaki alevlere baktı. Ateşin çevresinde insanlar omuz omuza duruyordu; oraya yaklaşsa çorabı bırakacak düz bir yer bulamaz, bulsa bile biri geçerken çamura düşürür ya da bir kıvılcım zaten incelmiş yünü yakıp geçerdi.
“Dönünce alırım,” dedi Sabri.
“Ateşe yakın koyma,” dedi Hamdi. “Islak yün harlı ateşin yanında büzülür. Bir de üstüne basarlar.”
“Ateşin yanına koymam,” dedi Sabri. Elindeki ıslak çoraba bakıp iki parmağıyla topuğunu düzeltmeye çalıştı ama ıslak kumaş elinden kayıp yeniden katlandı. “Zaten buradan yürüyüp gidene kadar donar bu, ayağa giyilmez. Bezi bir kadın verdi, yaralıyı indirdiğimiz yerde. Örtünün kenarından yırtmışlar.”
“Topuğu tutuyor mu bari?”
Sabri ayağını yerden bir karış kaldırıp sağa sola çevirdi. “Taşa takılmazsa tutar. İlk sokakta ıslanacak ama olsun. İki kat doladım.”
Hamdi bir şey söylemedi. Sabri’nin, Dönünce alırım, demesi kulağında kalmıştı. Çorabı almak için mi döneceğini sorabilirdi. Ya da nereye gidip nereden döneceğini. Koğuşta o çorabı battaniyenin ucuna bıraktığı gece Sabri’nin sorduğu soru geldi aklına: Bunu benden ne zaman geri alacaksın? Emanetle borcu birbirinden ayırmıştı Sabri; emanet geri verilecek şeydi, borç bir gün hesabı kapanacak şey. Hamdi o gece de adını koymamış, hesabı açmamıştı. Şimdi de çorabın hesabını soracak değildi.
Soruyu düşünürken kendi paltosu geldi aklına.
Göğsüne doğru inen soğuk havayı solurken, omuzlarının alışık olduğu o eski ağırlığın iki gecedir yokluğunu yeniden hissetti. Yusuf’un sırtından ne vakit alınacağını bilmiyordu. İlk gece, o dar tahta aralığından çocuğu çıkardıklarında Yusuf’un iki ayağı da karın içinde çıplaktı. Hamdi paltoyu sırtından sıyırırken kollarından biri ters dönmüş, Naciye çekip doğrultmuştu. Paltonun astarı etek boyunca eski bir yerinden zaten söküktü; Hamdi parmağını oraya sokup iki parça ayırmış, Naciye o koyu bezleri çocuğun ayaklarına sarmıştı. Paltoyu çocuğun omuzlarına örttüklerinde Yusuf ellerini uzun kollardan bir türlü çıkaramamış, sonunda avucunu içeriden uzatıp yakayı sıkıca kavramıştı.
Hamdi paltoyu en son çocuğun elinde, yakası bir yumruğun içinde kalmış hâlde görmüştü. Yukarıdaki ocağa vardıklarında Sabri çocuğu oradaki adama teslim ederken bile o küçük yumruk yakayı bırakmamıştı. Sonra Hamdi avluya haber götürmüş, Cemal’in kapı kanadı üstünde tuttuğu kâğıda çocuğun adı geçmiş, o kâğıdın bir eşi de buraya, ocağa yollanmıştı. Ocağın yanında çocuğun adını yazarlarken ve gelen kâğıdı okurlarken, Hamdi kendi adının da kâğıda geçtiğini sonradan duymuştu. Adı, çocuğun tarifinde paltonun sahibini anlatmak için kullanılmıştı: Hamdi’nin paltosu üstünde.
Bir adamın adı, bir çocuğun sırtındaki giysiyi anlatmak için kâğıda geçince o giysi artık eski sahibinin sırtına dönmek üzere bekleyen bir eşya olmaktan çıkıyordu. Hamdi paltoyu geri istemek üzere ocağın o yanına bir kere bile gitmemişti. Çocuğun şimdi hâlâ bu düzlüğün öbür tarafında mı olduğunu, yoksa başka bir yere mi alındığını bile sormamıştı; birinin elinden bir paltoyu çekip almak, bir tarifi yarım bırakmak gibiydi. İnce ceketin içinde üşümek, o yumruğu açtırmaktan daha kolaydı. Şimdi Sabri’ye çorabı da sormadı.
Sabri oturduğu yerden hafifçe yana uzandı. Biraz ötede, ocağın uzağında, yürüyenlerin ayak yoluna düşmeyen yassıca bir taş duruyordu. Üstünü ince bir kırağı örtmüştü. Sabri o taşı tutup yarım karış kendine çekti, elinin kenarıyla üstündeki kuru tozu ve kırağıyı süpürdü. Sonra ıslak çorabı iki avucunun arasına alıp bir kere daha sıktı. Bileklerinden aşağı ince bir damla süzülüp elinin tersinde donacak gibi kaldı. Çorabı açıp taşın üstüne serdi; topuğun katlanan yerini parmaklarıyla düzeltti, rüzgâr değerse savrulmasın diye ucunu taşın hafif girintili kenarına oturttu. Taş ateşin uzağındaydı, alevlerin sıcağı buraya varmıyordu ama sabahın ayazı kuru esiyordu; hiç olmazsa çorabın içindeki su akıp gidecek, güneş biraz yükselirse üstü kabuk bağlamadan kuruyacaktı.
Sabri avuçlarını pantolonunun dizlerine silip bezin bağlı olduğu ayağını yere bastı. Önce yalnız topuğunu yokladı, sonra bütün gövdesinin ağırlığını o ayağa verip kalkmayı denedi. Taştan doğrulurken sağ eli refleksle oturak taşının kenarına değdi, sonra kendini bıraktı. İki ayağının üstünde bir an dikildi. Dizleri bükülmedi; bezin bilekteki kıvrımı açılmadı. Yarım adım öne gidip durdu, geri çekildi, sonra yeniden taşın ucuna ilişti. Otururken sırtını kambur bırakmamış, dizlerini toparlayıp ellerini diz kapaklarının üstüne koymuştu.
Hamdi o zaman, yanına oturan adamın dinlenmek için yalnızca ayağına bir şey sarmaya yetecek kadar durduğunu anladı. Ne ateşin başında ısınmak için oyalanmıştı ne de biraz önce yokuştan taşıdığı yaralının yorgunluğunu çıkarmak için oturmuştu. Ayağındaki ıslak yün artık yürüyüşünü kestiği için durmuş, yerine kuru bir bez dolamış, kalkıp yeniden yola koyulacak kıvamı bulunca da gözlerini düzlüğün aşağıya inen ağzına çevirmişti.
Ocağın başında birileri boşalan bir tenekeyi yere bıraktı. Metalin donmuş toprağa vururken çıkardığı tiz ses, kalabalığın alçak uğultusunu bir an kesti. Hamdi dizlerinin üstünde tuttuğu iki parça ekmeğe baktı; büyük parça hâlâ sol elinde, küçüğü sağ elinde, kırıntıysa sağ avucunun içinde duruyordu. Sabri’nin gözleri de o sırada Hamdi’nin ellerine indi.
“Ekmeği nereden buldun?” dedi Sabri.
“Az önce dağıttılar. Sen gelmeden.”
Sabri başını çevirip ekmek kasasının durduğu tarafa baktı. İki tekerlekli el arabasının üstündeki çuval artık yarı yarıya inmişti; görevli, kasayı kenarından tutup bez örtüyü üstüne çekiyordu. Ateşin başındaki kalabalık, ekmekten çok kaynamaya başlayan kazana dönmüştü.
“Kâğıda ad yazıyorlar mı?” diye sordu Sabri.
“Yazmıyorlar. Sırada kim durduysa eline bir parça koyup geçiyorlar. Yarım somun bile değil, kırıp kırıp veriyorlar.”
“Bir şey kalmış mıdır?”
Hamdi arabanın yanında bekleşen birkaç kişiye baktı. Görevli boşalan kasanın kenarına avucunu vurup başını iki yana sallıyordu. “Bitti galiba,” dedi Hamdi. “Sen örtülerin yanında dururken son iki kişiye verdiler. Yalnız kazanın altına yeniden odun attılar. Sıcak su mu çıkacak, çorba mı, onu soran olmadı.”
Hamdi dizlerinin üstünde duran iki parçayı birbirine yaklaştırdı. Kırıldığı yerleri bir araya getirince ekmek ilk biçimine dönecek gibiydi. Pütürlü kırık kenarlar birbirini neredeyse hiç boşluk bırakmadan karşılıyordu; ortadan geçen ince çatlak dışında az önce görevlinin eline bıraktığı o sert, köşeli parçanın aynısıydı. Hamdi ellerini biraz ayırıp iki parçayı yeniden tarttı. Sol elindeki belirgin biçimde ağırdı; kabuğu iki yanını birden çevreliyordu. Sağ elindeki ise daha dar, tek yanı kabuklu bir dilimdi.
Sol elindekinden biraz koparıp ötekine ekleyebilirdi. Başparmağını büyük parçanın ince ucuna götürdü. Kabuk ayazda iyice gevremiş, tırnağı değer değmez çıtırdayıp küçük bir pul gibi kalkmıştı. İki parmak daha bastırsa bütün o yan parçalanacak, kuru kırıntılar donmuş toprağa, kireç tozlarının içine dökülecekti. Kabuğu kırıldığı anda parçalanan ekmek, bu kez parmaklarının arasından dökülür diye vazgeçti. Elini çekti, büyük parçayı hiç bölmeden Sabri’ye uzattı.
Sabri hemen uzanmadı. Önce Hamdi’nin sol elindeki iri parçaya, sonra sağ elindeki dar dilime baktı. Gözleri, Hamdi’nin açık yakasından görünen ince gömleğe ve rüzgâr değmese bile titrememek için gerilmiş omuzlarına bir an takılıp geçti.
“Buna oturup sıra beklemedin mi?” dedi Sabri.
“Bekledim. O sırada sen de bir adam taşıyordun.”
Sabri ekmeği aldı. Hamdi, şimdi geri verir de kendisininkini ister diye sağ elindeki parçayı biraz geriye çekti. Sabri kenarından bir lokma koparıp ağzına koydu. Geri kalanını Hamdi’nin yanındaki düz taşa bıraktı. Hamdi’nin ekmeği almak için doğrulmasına gerek yoktu. Sabri ekmeği ona uzatırken de bu kadar yakınına koymuştu aslında. Şimdi ikisinin eli arasında, taşın üzerinde duruyordu.

İkisi de bir süre konuşmadı. Sabri lokmasını ağır ağır çiğniyordu; kuru ekmek soğukta hemen yumuşamadığı için çenesi zorlanıyor, her hareketinde şakağındaki ince toz çizgisi hafifçe geriliyordu. Hamdi gözlerini taşın üzerindeki ekmeğe indirdi. Taşın yüzü kuru ve düzdü; kırık kabuğun altından kopan birkaç küçük un zerresi koyu gri taşın üstünde açık renk benekler gibi duruyordu. Ne Sabri ona fazlasını geri itmiş ne de Hamdi kendi hakkından vazgeçtiğini söylemişti.
Koğuşta, çorabın tekini battaniyenin ucuna bıraktığı gece Sabri’nin söylediği o iki söz yeniden aklından geçti: emanetle borç. O gece ikisi de yarın sabahın nasıl açılacağını bilmeden yorganın altında kimin kime ne verdiğinin adını koymaya çalışmıştı. Şimdi ortada ne birinin ötekine uzattığı bir borç ne de dönünce geri istenecek bir emanet vardı. Taşın üstünde, ikisinin de elini uzatsa yetişeceği yerde duran ekmek parçası, konuşulmadan kurulmuş bir dengenin üstünde kalmıştı. Hamdi, o parçayı kimin alacağını düşünmeden kendi sağ elindeki dilime baktı; soğuktan parmakları hafifçe uyuşmuş, kabuğun sert kenarı avucunda iz bırakmıştı.
Ocağın başında bir kadın, elindeki tası dolduran adama çocuğun uyumakta olduğunu, suyu fazla sıcak vermemesini söylüyordu. Biraz ileride iki adam, kırık bir tahta kasayı ayağıyla ezip ateşe atacak ince çıralara ayırıyordu. Tahtanın çivisi çekilirken çıkan ince gıcırtı ayazda uzaklara kadar yürüdü. Kazanın üstünden yükselen beyaz buhar, rüzgârın zayıf bir esintisiyle bir an yana yattı, sonra yeniden düzlüğün üstüne dağıldı.
Sabri lokmasını yuttu. Boğazı kurumuş olmalıydı; bir an yutkunup elinin tersiyle dudaklarının kenarını sildi. Taşın üstündeki ekmekten ikinci bir lokma koparmadı. Dizlerini hafifçe ileri alıp aşağı sokağa açılan taşlı dönemece baktı.
“Yol uzun değil,” dedi Sabri.
Hamdi’nin aklına önce pirinç halkalı kapı geldi.
İlk sabah Sabri’nin kendi sokağından döndüğü zamanki yüzünü hatırladı. Kapının yere yatmış olduğunu, halkayı karın altından eliyle sıyırıp çıkardığını, komşunun avlusundan yaralıyı çıkarıp buraya taşıyana kadar gözünün hep o sokakta kaldığını anlatırken sesi ne yükselmiş ne titremişti. O kapının yanında bir kadın bırakmıştı; kızı gelirse yukarıdaki ocağı tarif etsin diye. Dünden beri Sabri o kapıdan bir daha söz etmemişti ama ne zaman bir sokağın başına varsalar gözlerinin ilk aradığı şeyin kendi mahallesine inen yokuş olduğunu Hamdi biliyordu.
Sabri evine dönüyorsa onunla yürümek isteyecekti. Kendi kendine niçin diye sorunca, içinde süslü bir sebep bulamadı. O yıkık duvarın, yere yatmış tahtanın önünde bekleyen birinin olup olmadığını görmeye gitmek, burada ateşin başında oturup onun nasıl bir yüzle döneceğini beklemekten kolay geldi. Burada kalsa her dönemeçten geçen karaltıda Sabri’yi arayacak, yanında küçük bir gölge var mı diye bakacaktı. Yanında yürürse en azından gördükleri aynı olurdu.
“Nereye gideceksin?” diye sordu Hamdi.
Sabri bakışlarını aşağı mahallenin eğri çatılarından ayırmadan cevap verdi. “Fırının arkasındaki eve. Dün pencereden çıkardığımız kadının elinden bir bohça düşmüştü. Orada çalışanlardan biri pencerenin altında bir şeyler bırakılmış diyor. Onunla gidip bakacağım.”
Hamdi’nin omuzlarındaki gerginlik hafifçe gevşedi. Demek pirinç halkalı kapıya değil, dün ikisinin birden ellerinin kirece bulandığı o dar sokağa gidiyordu. Sabah ekmek sırasındaki güğümlü adamın söyledikleriyle Sabri’nin sözü birbirini tamamladı.
“Pencerenin altındaki taşın dibinde mi kalmış?” diye sordu Hamdi.
“Öyle söylemişler,” dedi Sabri. “Dün kadını dışarı alırken perde ipi bileğine dolanmıştı, hatırlarsın. İpi koparmayalım diye uğraşırken bohça elinden kaymış. Ben o sırada dışarıda örtüyü tutuyordum, nereye düştüğünü görmedim. Sen de içeriden omzunu veriyordun.”
“Görmedim,” dedi Hamdi. “Pervazın içi karanlıktı. Yalnız kadın dışarı çıkar çıkmaz bohçayı sordu.”
“Sabah o sokaktan geçen biri taşın arkasında kumaş ucu görmüş. İçeri girmemiş ama yukarı çıkana haber vermiş. Az önce yaralıyı indirdiğimiz yerde adamı gördüm; aşağı inecekti, biraz oyalanıp gidecek.”
“Kadın burada mı?”
Hamdi soruyu sorarken gözleriyle ocağın etrafındaki örtüleri ve alçak sıraları yeniden taradı; belki güğümlü adam geçtikten sonra biri kadını buraya getirmiştir diye baktı. Yaşlıca birkaç kadın ateşin uzağında sırtlarını alçak duvara vermiş oturuyordu ama dün pencereden çıkardıkları kadın aralarında yoktu.
“Eşiğin orada bekliyormuş,” dedi Sabri. “Evinden çok uzaklaşmamış.”
“Bu ayazda mı?”
“Dün bıraktığımız örtü üstündeymiş,” dedi Sabri. “Başka yere kalkmak istememiş. Eşiğin yanından ayrılmamış.”
“Duvardan gece taş dökülmüş mü, biliyor musun?”
Sabri omuz silkti. “Adam yoldan görmüş. Yaklaşıp bakmadan bilinmez.”
Hamdi düz taşın üstüne döndü ve sol eliyle büyük parçanın geri kalanını taştan aldı. Artık küçük olanla arasında ne kadar fark kaldığını hesaplamadı. Sağ elindeki küçük dilimi sol avucundaki parçanın yanına aktarıp parmaklarını açtı; avucunun kıvrımında başından beri dökülmesin diye tuttuğu o küçük, sert kırıntı hâlâ duruyordu. Kırıntıyı ağzına koydu. Kuru kabuk parçası önce dişinin altında taş gibi durdu, sonra yavaşça yumuşayıp damağına hafif bir yanık buğday tadı bıraktı. Hamdi elindeki iki parçaya baktı. İkisini birden dışarıda tutsa hem soğuktan kaskatı kesilecek hem de taşların arasından geçerken elini bağlayacaktı. İki parçadan birini, eliyle bastırmadan ceketinin iç cebine yerleştirdi; ince astarın içinden ekmeğin sert köşesi göğsüne usulca değdi. Öteki küçük parçayı da sol avucunda tutup taşların üstünden doğruldu.
Ayağa kalkınca ince pantolonunun dizleri soğuk havayı yeniden yedi. Kendi bileğindeki kurumuş çorap, yük binince aşık kemiğine sertçe bastı. Hamdi ceketinin açık duran önünü sağ eliyle bir an yaklaştırdı, sonra yürürken elini orada tutamayacağını bilip bıraktı.
Sabri, Hamdi’nin de kalktığını görünce başını çevirip az önce sardığı beze baktı. Sargının bilekteki ucunu eliyle yokladı, sonra başını kaldırıp Hamdi’nin yüzüne baktı.
“Yürürüm,” dedi.
“Senin ayağın için kalkmadım.”
Hamdi başını çevirip ocağın gerisindeki sıraya baktı. Boşalan tasları yeniden doldurmak için birileri kazanı ateşe yaklaştırıyordu. İki adam kazan kulplarına geçirdikleri kalın bir sırığı omuzlarına yaslamış, ağır kabı taşların üstünde yarım karış ileri kaydırıyordu. Ateşin koru kıpırdayınca duman yeniden yoğunlaştı; sırada bekleyenler ellerindeki boş tasları göğüslerine çekip yüzlerini yana çevirdi. Sıra uzundu, kazanın yeniden kaynaması vakit alacaktı.
“Döndüğümüzde bir şey kalırsa diye burada bir yer tutayım demiştim,” dedi Hamdi. “Tutmam. Fırının arkasına beraber gideriz.”
“Sırada kalsan sıcak bir tas alırdın,” dedi Sabri. “Üstünde palton yok.”
“Senin ayağında da ayakkabı yok,” dedi Hamdi. Sesi ne sitemli ne aceleciydi. “Dün pencerenin içini ben gördüm. Duvarın yarıldığı yerin üstündeki taşlar oynaktı. Tek başına eğilip bakarsan tependen bir şey düşüp düşmediğini göremezsin. Biri taşlara bakarken öteki elini uzatır.”
Sabri bir şey demedi. Hamdi’nin arkasında kaldığını görmek için dönüp bakacağı gibi baktı ona; ölçen, bekleyen, yanındakinin adımını tartıp ona göre yola çıkacak olan o kısa bakıştı bu. Sonra gözlerini ateşin uzağındaki o ikinci taşa indirdi.
Islak çorap, serildiği yerde ince bir kırışıkla duruyordu. Ayazda kenarları hafifçe sertleşmiş ama topuğunun koyu ıslaklığı henüz çekilmemişti. Sabri eğilip onu yoklamadı. Çorabı taşın üstünde bıraktı. Taşın yanında duran küçük bir odun parçasını ayağının ucuyla biraz kenara itip taşın çevresini açtı, sonra dönüp bakmadan yola yöneldi.
İkisi birlikte düzlüğün kenarından aşağı yola doğru yürüdüler. Ocağın çıkışında, bir kucak kırık çıtayı kolunun altında toplamış, ateşin yanına taşımaya hazırlanan bir adam duruyordu. Hamdi adamı cezaevinin avlusundan tanıyordu; dün sabah Rıza’nın yanında odun taşırken görmüştü. Adam onların ateşten uzaklaştığını görünce durup soluklandı.
“Nereye böyle?” dedi. “Kazan birazdan kaynayacak.”
Hamdi adımlarını yavaşlatıp yanına yaklaştı. “Fırının arkasına gidiyoruz,” dedi. “Dün pencereden çıkardığımız kadının evine. Bohçası kalmış.”
Adam çenesinin ucuyla aşağıdaki yıkık çatıları yokladı. “Avluya dönen olursa soruyorlar. Cemal kâğıda yazıyor, nereye gittiklerini söylemeden çıkmasınlar demişti. Fırının arkası deyip geçeyim mi?”
“Fırının arkasındaki ev de,” dedi Hamdi. “Dün çalıştığımız yer. Cemal’e uğrarsan öyle söyle, ikimiz beraber çıktık.”
Adam önce Hamdi’nin paltosuz ince ceketine, sonra birkaç adım öne geçmiş olan Sabri’nin bez sarılı ayağına baktı. Kucağındaki odunları göğsüne biraz daha bastırdı.
“Önce hanginiz döneceksiniz?” diye sordu. “Kâğıda biri dönerse ötekini nerede arayacağımızı yazıyorlar.”
“İkimiz de,” dedi Hamdi.
Adam başını sallayıp odunlarla ateşe doğru döndü. Hamdi başını yeniden yokuşun ağzına çevirdiğinde, Sabri’nin çoktan ilk dönemeci aldığını gördü. Donmuş karın üstünde, bez sarılı ayağın bıraktığı genişçe iz, yıkılan bahçe duvarının dibinden aşağı kıvrılıyordu. Hamdi sol elindeki küçük ekmek parçasından kuru bir lokma koparıp ağzına attı, kalanını ceketinin iç cebindeki öteki parçanın yanına, ezmeden bıraktı. Omuzlarını ayaza doğru biraz daha toplayıp Sabri’nin peşinden yürüdü.