Çıkış yeri
Sabri, eğri direği görünce evinin hangi tarafta kaldığını anladı.
Direk, dışarıdan bakıldığında sokağın başında durmuş sıradan bir şeydi: gövdesi çürümüş, üstüne tel sarılmış, tepesine de bir bez parçası dolanmış eski bir sırık. Sabri onu, cezaevine getirildiği günün yolculuğundan hatırlıyordu. Arabacı, tekerleği kaldırıma çıkarmamak için dizginleri bir eliyle çekmiş, boşta kalan eliyle direğe tutunmuştu. O sırada direk düzdü. Şimdi sokağa doğru eğilmiş, tepesindeki tel duvarın üstüne sarkmıştı. Direğin dibindeki kar dağılmış; taşların arasında toprak görünmüştü. Sabri, eğri çizginin ardından yokuşu, yokuşun ardından mahallesine inen yolu zihninde buldu.
Önündeki duvarın bir bölümü avluya doğru değil, sokağa yatmıştı. Taşların çoğu yerinden ayrılmış, duvarın üst yarısı bir döşeme gibi eğik duruyordu. Kar tutan yüzle duvardan yeni kopmuş yüz birbirinden seçiliyordu. Sabri, sokaktan gelen soğuğun taşların aralığından avluya süzüldüğünü hissetti. Bir adım atsa dışarı çıkabilecek kadar geniş bir açıklık vardı. Önce böyle düşündü. Sonra açıklığın altında duran taşların kayganlığını, dışarıdaki karın ne kadar derin olduğunu ve ayağını nereye basacağını hesapladı.
Cezaevine getirildiği gün, dışarıdaki yolun sonunu görememişti. Arabadan indirildiğinde önünde önce duvar, sonra kapı, sonra başka bir kapı açılmıştı. Her kapıdan geçince bir öncekini arkasında bırakmış; kendisine nerede duracağı gösterilene kadar başını kaldırmamıştı. Şimdi duvarın bir yanı yıkıldığı için sokağa bakabiliyordu. Ama kapıların açıldığı o eski yol hâlâ bedeninde duruyordu. Demirin sürgüye değmesini bekler gibi olduğu yerde kaldığını, birkaç nefes geçince anladı.
Avluda, bir adam kendi adını iki kez söyledi. Sabri adın tamamını duymadı; ilk hece, başka bir sesin içine karıştı. Cemal’in onu ilkinde duymamış olabileceğini düşündü. Sabri’nin önündeki sokakta ise kimse görünmüyordu. Direğin arkasında yokuş başlıyor, oradan aşağı kıvrılan yol fırının önüne iniyordu. Fırının kapısından sonra mahalleye dönen dar geçit vardı. Kar bastırsa bile Sabri o geçidi bulabilirdi. Duvarın dibindeki taş, gündüz güneşi azıcık vurduğunda ısınırdı. Yolun iç tarafındaki oluk, kışın buz tutardı. Sokağın her eğimi aklında ayrı bir adla duruyordu; bu adlar, ayaklarının altından başlayıp evine kadar uzanıyordu.
Hamdi, kapının orada bıraktığı bir adamı arıyordu. Az önce Sabri’ye yanlarından geçip geçmediğini sormuştu. Sabri cevap vermeden yıkılan duvara doğru yürümüş, sonra başını sallamıştı. Hamdi o kadar uzakta duruyordu ki bu hareketi seçip seçmediğini bilmiyordu. Sabri dönse, adamı hangi kapının önünde bulacağını da söyleyemezdi. Belki Hamdi yalnızca onu son gördüğü yere dönmüştü. Belki adam kendi başına başka bir yöne geçmişti. Sabri bu düşüncelerin hiçbirini sesli söylemedi. Kendi gözüyle görmediği bir şeyi Hamdi’ye haber veremezdi.
Dışarıdaki yol, avlunun gürültüsünden uzak bir çizgi gibi görünüyordu. Direğin yanından sonra fırın, ardından dar geçit, sonra da evlerin sıralandığı sokak gelirdi. Sabri’nin zihnindeki sırada bir kapı vardı; kapının tokmağı kopmuşsa elini tahta kanadın üst bölümüne koyması gerekirdi. Kapının ardında Emine’yi görürse önce onun ellerini tutacaktı. Kızın elleri soğuk çıkarsa ne söyleyeceğini biliyordu. Eli sıcaksa da ona kızmadan, neden dışarıda kaldığını sorabilirdi. Sabri bu konuşmayı daha önce pek çok kez zihninde başlatmış, hiçbirinde kızının cevabını sonuna kadar dinleyememişti.
Emine yağmur oluğundan buz kopardığında en çok yokuşun iç tarafındaki duvarın dibinde oyalanırdı. Buzu elinde evirip çevirir, sonra avucunda küçülmesini seyrederdi. Sabri ona bu işi bırakmasını söylediğinde, kız başını kaldırıp “Biraz daha,” derdi. O iki kelime, Sabri’nin aklında şimdi olduğundan daha berrak duruyordu. Kızın yaşı büyüdükçe sesi değişmiş olabilirdi. Mektupta yazdığı sözlerin arasına birkaç satır daha eklemiş, çizdiği ayağın yanına bir şey yazmış olabilirdi. Sabri mektubu aldığı günden beri bu ayrıntıları düşünmüş, ancak kâğıdı her açtığında çizgilerden başka bir şey çıkaramamıştı.
Cebindeki kâğıtların yerini yokladı. Parmaklarının arasında katlanmış bir köşe buldu. Kâğıdı çekip çıkarmadı; gece boyunca cebinde kalmıştı, nemlenmiş olabilirdi. Emine’nin çizdiği ayağın hangisi olduğunu düşünürken gözünün önüne birbirine ters dönmüş iki ayakkabı geldi. Kız küçükken sağla solu karıştırdığı günlerde ayakkabılarını önüne koyar, uçlarının birbirine bakmasını sağlardı. Doğrusunu bulunca Sabri’ye bakar, onun da gördüğünden emin olmak isterdi. Mektuptaki çizgiyi bu usulle karşılaştıramazdı. Kâğıtta tek ayak vardı. Diğerini hayalinden tamamlaması, aradığı cevabı bulmasına yetmeyecekti.
Sabri, kâğıdın çizgisini parmağıyla yokladı. Katlı yerin kabarıklığını hissetti, ama resmin yönünü anlayamadı. Sağ ayağın çizgisiyle sol ayağın çizgisi arasında küçük bir fark olur muydu? Emine bunu bilerek mi çizmişti, yoksa kâğıda elinin geldiği gibi mi başlamıştı? Soruların hiçbiri onu duvardan sokağa çıkaracak bir yol göstermiyordu. Yine de kâğıdın kenarını cebinde düzeltip yeniden kapattı. Kâğıdı kaybederse kızının elinden çıkan tek çizgi de kaybolacaktı.
Duvar dibindeki sivri taş, çorapsız ayağının altına girmişti. Sabri ayağını kaldırıp taşın üstündeki düz bölüme bastı. Öteki ayağında Hamdi’nin verdiği çorap vardı; karı içine almış, kumaşı ağırlaştırmıştı. Yokuşun başına kadar böyle gidebileceğini hesapladı. Sonra bir ayakkabı bulur, bulamazsa paçasını tabanının altına bağlardı. Yıllar önce bir inşaattan eve tabanı kopmuş kundurasını elinde taşıyarak dönmüştü. O zaman yolun sonunda kapıyı açacak birini biliyordu. Şimdi hangi kapıya varacağını bilse de kimin açacağını bilmiyordu.
Ayağının altındaki soğuk, taşın biçimini unutturacak kadar keskin değildi. Sabri ağırlığını bir bacaktan ötekine verirken hangi ayağının daha çok üşüdüğünü anladı. Sokak taşında yürüyebilirdi; ama karın içine basınca ayağı ıslanacak, dar geçidin yokuşunda kayabilecekti. Duvarın açıklığından çıkarsa bir adım sonra dönüp avluya bakmak mümkün müydü? Bu soruyu gereksiz buldu. Çıkmak ile dönmek aynı hareket değildi. Dışarıya adım attıktan sonra, avluda kalanların sesini duyamayabilirdi.
Birinin yaralı olduğunu söylediğini işitti. Ardından adını çağıran ses geldi.
“Sabri.”
Rıza’nın sesi, duvarın arkasından değil, avlunun içinden gelmişti. Sabri, çağrıldığı yerde alışkanlıkla doğruldu. Omuzları dikleşti; elleri yanlarına indi. Bir an Rıza’nın “buraya gel” diyeceğini, ardından adını bir daha söyleyeceğini bekledi. Cezaevindeki sesler çoğu zaman bir işi başlatmadan önce insanı olduğu yerde tutardı. Bu kez Rıza’nın sesinde emir yoktu.
“Bir el verir misin?”
Sabri arkasını döndü. Rıza çömelmişti. Kapının önünde ayağını inciten adamı oturttukları yerden birkaç adım ötedeydi. Adam duvar parçasına yaslanmış, iki eliyle bacağını tutuyordu. Rıza’nın dizinin yanında kısa bir tahta ve eski bir örtü vardı. Örtünün bir ucu bacağın altında, öteki ucu taşların arasına sıkışmıştı. Rıza adamın dirseğini tutuyor, adam her öne eğildiğinde onunla birlikte biraz daha alçalıyordu.
Rıza, Sabri’nin geldiğini görünce yeniden konuştu.
“Örtünün şu tarafını çek. Elimi bırakırsam kayıyor.”
İlk cümlenin yükünü azaltmak istermiş gibi son sözlerini daha alçak söyledi. Sabri, yıkılan duvarla Rıza’nın çömeldiği yer arasındaki mesafeyi tarttı. Dışarıya gidecek ilk adımını bir kenara bırakmadı; yalnızca ona biraz sonra dönebileceği bir yere koydu. Önce ayağını duvarın üstündeki taştan çekti. Bir adım atınca, arkasındaki sokağa bakmayı sürdürdüğünü fark etti. Direk hâlâ gözünün ucundaydı. Avlunun içindeki insanlara doğru birkaç adım daha giderse onu seçemeyecekti.
“Geliyorum,” dedi.
Sözünü Rıza’ya mı, kendisine mi söylediğini bilmiyordu. Cevap beklemeden yaralı adamın yanına geçti. Adam başını kaldırmaya çalıştı; yüzü, duvar dibinde yanan ışığın sınırında kalıyordu. Sabri yalnızca çenesinin titrediğini ve dudaklarının aralandığını seçebildi.
“Bacağına basma,” dedi Rıza.
“Bastırmıyorum,” diye karşılık verdi adam.
“Öyleyse kendini yukarı çekme.”
“Burada kalırsam donacağım.”
Sabri, adamın korkudan mı yoksa soğuktan mı titrediğini anlayamadı. Bacağı, örtünün altında eğri görünmüyordu; ama dizini korumak için iki eliyle sıkıca tutuyordu. Sabri elini uzatmadan önce nereden destek vermesi gerektiğini sordu.
“Kolunu tutayım mı?”
Rıza, “Dirseğinden. Ağırlığını birden verme,” dedi.
Sabri adamın kolunu kendi omzuna aldı. Kumaşın içinden gelen sıcaklık azdı; adamın ceketi ıslanmış, kolunun altına taş tozu dolmuştu. Sabri elini dirseğin üstüne yerleştirince, adamın ağırlığı hemen ona geçti. Ayak tabanındaki soğuk ve omzuna binen yük bir araya geldi. Dengesini bozmayacak bir duruş bulmak için bacağını yana açtı.
“Birden kalkmayacağız,” dedi. “Önce örtüyü çıkaralım.”
Adam, “Kalkabilir miyim?” diye sordu.
“Şimdi değil.”
Sabri bunu söylerken kendisini doktor ya da iş bilen biri gibi göstermediğini biliyordu. Yalnızca örtüyü çekmeden adamı ayağa kaldırırlarsa dengesinin bozulacağını görüyordu. Rıza’nın eli hâlâ adamın dirseğindeydi. Örtünün kumaşını taşın altından kurtarmak için boşta kalan eliyle uzandı. Kumaş, sıkıştığı yerden kıpırdamadı. Sabri adamın kolunu bırakmadan örtünün öteki ucuna eğilemedi.
“Taşın üstüne basma,” dedi Rıza. “Kenarını çek.”
Sabri, örtünün taşın arasına sıkışan yerini bulmak için parmaklarını karla kaplı yüzeye götürdü. Buz tutmuş kenar eldivensiz avucunu yaktı. Kumaşı iki parmağıyla kavrayıp yavaşça çekti. Örtü gelmedi. Adamın bacağına daha fazla baskı yapmamak için durdu.
“Biraz kaldırmamız lazım,” dedi Rıza.
“Ben kolunu tutuyorum.”
“Ben omzunu. İkimiz aynı anda.”
Sabri, adamın yüzünü göremedi ama nefes alışındaki değişimi duydu. Rıza ona ne yapacaklarını söyleyince, “Hazır mısın?” diye sordu. Adam cevap vermedi. Sabri kendi omzundaki kolun sertleştiğini hissetti.
“Önce örtü,” dedi Sabri. “Sonra dinleniriz.”
Bu kez Rıza başını salladı. “Üçe kadar.”
Bir, iki, üç.
Adamın gövdesi bir parmak kadar yükseldi. Sabri örtünün ucunu çekti; kumaş taşın altından sıyrılıp eline geldi. Aynı anda adamın ayağından bir inilti çıktı. Sabri onu geri yatırmadı, Rıza da bacağındaki tutuşu gevşetmedi. İkisi adamı yeniden duvara yaslayana kadar hareket etmeden durdular.
“Acıdı mı?” diye sordu Sabri.
Adam dişlerini sıktı. “Önceden de acıyordu.”
“Daha fazla mı?”
“Bilmiyorum.”
Sabri, “O zaman yine kaldırmayalım,” dedi.
Rıza’nın yüzüne baktı. Rıza örtünün ucuna uzanınca Sabri onu ikiye katladı. Adamı taşın üstünde sürüklememek için altına yerleştireceklerdi. Düzgün bir sedye yoktu. Tahta, bir ucundan tutabilecekleri kadar kısaydı; örtüyse adamı bütünüyle taşımaya yetmiyordu. Avlunun ortasında yanan ışığın altında başka bir örtü vardı. Onu alıp getirmek gerekiyordu.
Rıza, avlunun iç tarafına seslendi. “Buraya iki kişi!”
İlk çağrıya cevap veren olmadı. Yakındaki adamlar kendi yaralılarının başında bekliyordu. Bir kadın, duvar dibindeki çocuğu yanına çekti. Birileri kapı önünde isim saymaya çalıştı. Sabri, oradaki kalabalığın tek bir ses gibi kabardığını duydu. Rıza, “İki kişi,” diye yineledi. Bu kez iki adam dönüp onlara doğru yürüdü.
Sabri, yaralı adamın kolunu bırakmadı. Bir adım dışarı atmakla bir kolu omzunda tutmak arasındaki farkı hissetti. Duvarın açıklığına kadar bir nefeste varabilirdi; ama şimdi adamın ağırlığı, kararını yalnız düşüncede bırakmıyordu. Geri çekilirse adam yeniden taşın üzerine kayabilirdi.
“Beni nereye götüreceksiniz?” diye sordu yaralı.
Rıza, “Işığın yanına,” dedi. “Yere serili örtünün üstüne.”
“Sonra?”
“Sonrasına sonra bakarız.”
Sabri de bu cevabı yeterli buldu. Adamı evine götüremez, bacağının ne durumda olduğunu anlayamazdı. Şimdilik taşın üstünde kalmamasını sağlayabilirdi. Dışarıdaki yokuşun başını biliyordu; ama adamın gideceği yer, avlunun ortasında birkaç adım ötede bulunan örtüydü.
İki adam yanlarına geldi. Biri örtünün bir ucunu, diğeri tahtayı tuttu. Rıza onlara adamın bacağına dokunmamalarını, omzunu ve belini desteklemelerini söyledi. Sabri, adamın kolunu bırakmadan öteki eliyle arka tarafından tutundu. Rıza saymaya başladı. Önce ağırlığı kaldırdılar, sonra örtüyü altından çekip taşın üstünde düzelttiler.
İlk seferde adamın gövdesi yana döndü. Sabri, kolunun altından kaymasını engelledi. Bacağı bir an boşta kaldı; adamın dişleri birbirine vurdu. Rıza hemen “Durun,” dedi. Dört kişi birden durdu. Sabri, kendi elinin titrediğini ancak adamın kolunu daha sıkı tuttuğunda fark etti.
“Bacağı oynadı mı?” diye sordu Rıza.
“Bilmiyorum,” dedi adam.
“Sen hissettin mi?”
“Bir şey hissettim.”
“Ne?”
“Acı.”
Rıza, adamın bacağını tutan kişinin elini değiştirmesini istedi. Sabri’nin aklına duvarın taşları geldi: biri üstünde duruyor, biri dışarı yatıyordu; hangisinin daha çok hareket ettiği belli değildi. Yükün nerede başladığını bilmeden kaldırmaya çalıştıklarında, bütün ağırlık bir anda onların kollarına biniyordu. Burada da aynı şey olmasın diye bekledi. Adamın kolu omzunda ağırlaşıyor, eli sabrını kaybeder gibi kasılıyordu.
“Bir daha deneyelim,” dedi Rıza.
Bu kez önce adamın gövdesini biraz kaldırıp örtüyü altına düzelttiler. Adamın omzu Sabri’nin göğsüne yaslandı. Sabri, gömleğinin ıslak kumaşını hissetti. Yere yakın tutulan ışık yüzünden adamın yüzü bir an aydınlandı. Sabri, onun yaşını çıkaramadı. Gözleri kapalı, alnı terliydi. Dudaklarının kenarında kar suyu birikmişti.
“Şimdi,” dedi Rıza.
Adamı örtünün üstüne kaydırmadan yatırdılar. Bacağı taşın üstüne değmeden, gövdesini birlikte çevirdiler. Tahta, örtünün altına boydan boya girmedi; yalnızca omuzla bel arasına dayanak oldu. Sabri, bu dayanağın adamı taşımayacağını, sadece kalkarken tutacakları bir yer sağlayacağını anladı.
Örtü yere serildiğinde adamın eli Sabri’nin kolundan ayrılmadı. Sabri, “Bırakabilirsin,” dedi. Adamın parmakları kumaşa geçti, fakat avucu hâlâ Sabri’nin kolunu arıyordu.
“Önce beni indirin,” dedi.
“İndirdik,” dedi Rıza. “Şimdi örtüye geçeceksin.”
Adam gözlerini açtı. “Bacağım orada mı?”
“Burada,” dedi Sabri. “Dokunmadan duruyoruz.”
Bu söz adamı rahatlatmadı belki; ama yeniden kıpırdanmasını önledi. Rıza öteki iki adama örtünün kenarlarından tutmalarını söyledi. Sabri, adamın dirseğinin altına kolunu yerleştirdi. Birlikte saydılar. Gövdeyi kaldırırken bacak yerde kaldı; Sabri omzunun ağırlığını üzerine alıp adamı örtünün ortasına doğru çekti. Adamın nefesi iki kez kesildi, ama bu sefer sesini bastırmadı. Onu taşıyanlar durduğunda Rıza, “Oldu,” dedi.
Sabri elini hemen çekmedi. Adamın kolu örtünün üstünde kaldı, parmakları kumaşın kenarını kavradı. Rıza bacağın altına katlanmış başka bir parçayı koydu. Bunun doğru olup olmadığını bilmiyordu; yalnızca ayağın taşın soğuğuna değmesini engellemek istiyordu. Sabri dizlerinin üstüne çöktü ve adamın örtüden dışarı taşan eteğini bacağına doğru çekti.
“Üşüyor musun?” diye sordu.
“Evet.”
“Bacağını daha çok mu acıtıyor?”
“Bilmiyorum.”
“Bir şey değişirse söyle.”
Adam, bu kez başını oynatmadan cevap verdi. “Söylerim.”
Avlunun ortasındaki ışık, yere yakın tutulduğu için çevresinde küçük bir alan oluşturuyordu. Sabri adamın yüzünü burada daha iyi seçti. Yüzündeki toz terle birleşip koyu çizgiler bırakmıştı. Dudaklarını ısırmaktan alt dudağı şişmişti. Sabri onun kaç yaşında olduğunu çıkaramadı; kendisine yakın mıydı, kendisinden küçük müydü, belirsizdi. Adamın hırkasının kolu dirseğinden yırtılmış, içinden gömleği görünmüştü. Sabri, yırtığı kapatmak için kumaşı düzeltmek istedi, ama adamın koluna dokunmadan önce sordu.
“Kolun da acıyor mu?”
“Bilmiyorum. Bacağım daha çok.”
Sabri, gömlek ucunu yırtığın üstüne bıraktı. Bunu bir bandaj gibi sıkmadı. Adamın koluna dokunmak gerekirse onun iznini bekledi. Bu kadarını, Rıza’dan öğrenmişti: birinin bedenini taşımak, onu istediğin gibi çevirebileceğin anlamına gelmiyordu. Adamın nefesi düzene girene kadar yanında kaldı.
İki yardımcıdan biri örtünün kenarını tutmaya devam etti. Öteki, Rıza’nın işaret ettiği tahta parçalarını duvar dibinden aldı ve ışığın yanına getirdi. Sabri, tahtayı adamın yanına koydu. Bir sedye gibi kullanılmayacaktı; yine de bacağı taşımak gerektiğinde tutunacakları sağlam bir yüzey olabilirdi.
“Bunu nereye koyayım?” diye sordu.
“Duvarın yanına,” dedi Rıza. “Yolun üstünde kalmasın.”
Sabri tahtayı sürükledi. Taşların üstünden geçerken çıkardığı ses, onun evlerine dönmek üzere düşündüğü yokuşu yeniden aklına getirdi. Direğin dibinden başlayıp fırına varan yol da taşlıydı. Bir yerinde su birikirdi. Emine’nin ayaklarının o suya basıp basmadığını bilmiyordu. Bunu düşününce kendi çıplak tabanını fark etti. Ayağının ön kısmı uyuşmuş, topuğundaki çatlak soğukla sertleşmişti. Yine de tahta parçasını yerine kadar taşıdı.
Rıza onu izledi. “Ayağın kanıyor mu?”
Sabri tabanına bakmadı. “Bilmiyorum.”
“Şişerse yürüyemezsin.”
“Yürürüm.”
“Bir ayağın çıplak.”
“Bir ayağımda çorap var.”
Rıza gözünü Sabri’den çıkışa çevirdi. Sabri bu bakışın bir soru olabileceğini düşündü; cevap vermek için acele etmedi.
“Adamı yerleştirdik,” dedi. “Şimdi neye ihtiyacın var?”
Rıza, etrafındaki insanlara baktı. Birinin adını iki kez seslendiğini duydu. Başka bir kapının önünde yardım isteyen biri vardı. Sabri, Rıza’nın hepsine aynı anda yetişemeyeceğini anladı. Rıza bu kez doğrudan ona dönüp bir iş vermedi. Bekledi. Sabri’nin duvarın oraya bakıp bakmayacağını görmek istiyor olabilirdi.
Sabri de duvarın oraya baktı. Açıklık kapanmamıştı. Dışarıdaki direk, eğik tel ve yokuş hâlâ orada olmalıydı. Çıkması için bir kapının açılmasını beklemesine gerek yoktu. Fakat bu açıklığın arkasında onu tanıyan biri yoktu. Yalnızca aklında tuttuğu sokak, ev ve mektuptaki çizgi vardı. Evden bir haber alırsa, Emine’nin nerede olduğunu öğrenebilirdi. Kapı yerinde duruyorsa, belki içeri girebilirdi. Duvarın ardına geçer geçmez mahalleye varacağını sanıyordu; oysa yol, bütün açıklığına rağmen henüz yalnızca bir ihtimaldi.
Bir adamın sesi ona doğru geldi. “Sen gidiyor musun?”
Sabri, soruyu soranı seçemedi. Duvar tarafındaki gölgelerden biri, “Dışarı çıkacak,” dedi. Bu sözü kimin söylediğini anlamadı. Adamın yüzü ışığın dışındaydı.
“Bilmiyorum,” diye karşılık verdi Sabri.
“Çıkış açık.”
“Görüyorum.”
“Yol da açık.”
Sabri, sözün gerisini bekledi. Adam devam etmedi. Karanlıkta herkesin kendi adımını ve başkasının adımını hesapladığı bir an vardı. Sabri, dışarı çıkanın ne yapacağını bilmediği gibi, içeride kalanların onu nasıl göreceğini de bilemezdi. Bir gün sonra, bir hafta sonra ya da daha sonra, o duvardan dışarı geçmiş olması kayda nasıl geçecekti? Bu soru, Rıza’nın görevli olarak yazacağı bir şey değildi belki; ama kapıdan izinsiz çıkmış sayılmakla duvarın yıkılması arasında fark olup olmayacağını bilmiyordu. Cevap aramak için henüz hiçbir kâğıt, hiçbir kapı ve hiçbir tanık yoktu.
Dışarı çıkarsa, Emine’ye ulaşıp onu bulabilir miydi? Bulduktan sonra nereye götürecekti? Kızın elini tutar, ona kâğıttaki çizgiyi sorar, sonra aynı açıklıktan geri mi dönerdi? Dönmek isterse yıkılan duvarı bulabilir miydi? Bu düşüncelerin hiçbiri kızının elini daha çabuk tutmasına yardım etmiyordu. Ama şimdi buradan çıkmak, yalnızca bir sokağa yürümek değildi. İçeride bıraktığı insanlara sırtını dönmek, daha sonra hangi yoldan geri geleceğini bilmeden bir karar vermekti.
Sabri, Emine’yi düşünmeyi bırakmadı. Yalnızca onun yanına gitme fikrini, adamın taşın üstünde kalmaması için verdiği uğraşın önüne koymadı. Birkaç dakika önce iki düşünce aynı yerde duruyordu: dışarı adım atmak ve içeride kalmak. Şimdi biri başkasının ağırlığını omzuna bırakmıştı. O ağırlık uzun sürmeyecekti; diğer adamlar yardıma gelmiş, örtü serilmişti. Yine de Sabri onun yanından hemen kalkıp duvara yönelmedi.
Adam, “Beni bırakacak mısınız?” diye sordu.
Sabri, “Hayır,” dedi. “Önce iyi yerleştiğinden emin olalım.”
“Sen de mi kalacaksın?”
Sabri, “Biraz,” diye cevap verdi. Bunun ne kadar süreceğini kendisi de bilmiyordu.
Rıza, adamın yanına çömeldi. “Ağrı aynı mı?” diye sordu.
Adam, “Aynı,” dedi.
Rıza eliyle bacağın çevresini yoklamadı. Örtünün kenarını düzeltti, adamın topuğunun taşın üstünde kalıp kalmadığına baktı. Sabri onun ne aradığını bilmiyordu; yalnızca Rıza’nın acele etmediğini gördü. Birinin “hadi” demesi, işin daha çabuk biteceği anlamına gelmiyordu. Adamın yüzü gerilince Rıza yine duruyor, ne hissettiğini soruyordu.
Sabri’nin parmak uçları uyuşmaya başladı. Adamın kolu artık omzunda değildi, ama avuç içi hâlâ kumaşın üstünde duruyordu. Taşın üstünde diz çökmüş, bir eliyle örtünün kenarını tutuyordu. Kalksa ayağına yeniden basacak, ayağını hareket ettirirse duvarın yanındaki açıklığa bir adım daha yaklaşmış olacaktı. Bu adımın ne kadar kolay olduğunu düşünmek istemedi. Şimdi yerdeki kumaşın ucunu bırakmaması gerekiyordu.
Rıza, “Şurayı tut,” dedi.
Sabri, örtünün altından çıkan kıvrımı düzeltti. Bacakla taş arasında boşluk kalmıştı. Örtüyü çekince adamın dizi hafifçe oynadı.
“Dur,” dedi Sabri.
Rıza hemen elini çekti. “Ne oldu?”
“Örtü çekildi. Bacağı kayabilir.”
Adamın nefesi hızlandı. “Oynamadı.”
“Belki oynamadı,” dedi Rıza. “Yine de bekleyelim.”
Üçü bir süre sessiz kaldı. Sabri, avluda süren çağrıları dinledi. Bir isim okundu, başka bir isim cevap verdi. Sonra bir kapının yanında tahta sürtündü. Dışarıdan gelen soğuğun hangi duvar aralığından girdiğini seçemedi. Bir yerde karın üstünde yürüyen birinin ayak sesi vardı. Sokağa bakan yıkık duvar, rüzgârın sesini de içeri alıyordu.
“Senin adın ne?” diye sordu Sabri adama.
Adam cevap vermeden önce yüzünü ona çevirdi. “Şimdi mi?”
“Bilmiyorum. Sana seslenmem gerekirse.”
Adam kendi adını söyledi. Sabri duyduğu adı bir kez yineledi. Adam doğru olduğunu başıyla belirtti. Sabri, onun adını aklında bir yere koydu. Sonra hemen nerede oturduğunu sormadı. Adam o anda bir yerde yatıyordu; ondan önce hangi sokaktan geldiğini öğrenmek, bacağını daha rahat ettirmeyecekti.
“Sen dışarıya mı gidecektin?” diye sordu adam.
Sabri’nin eli örtünün ucunda kaldı. “Evet.”
“Gidecek misin?”
“Şimdi değil.”
Adamın yüzü gevşemedi. “Benim yüzümden mi?”
Sabri, cevabın onu borçlu hissettirmesini istemedi. “Rıza’nın bir ele ihtiyacı vardı,” dedi. “Ben de buradaydım.”
“Sonra gidersin.”
“Sonrasını bilmiyorum.”
Bunu söylediğinde, kendi sözüne de inanmıştı. Dışarı çıkıp Emine’yi bulacak mıydı, yoksa avluda kalmaya mı devam edecekti, karar vermemişti. Sadece o adımı o an atmayacaktı. Kısa bir erteleme, dönüşün yolunu kapatmıyordu; ama dışarıdaki yolun da kendiliğinden kaybolmayacağını bilmiyordu.
Rıza, ayağa kalkmadan önce Sabri’ye baktı. “Biraz burada durabilir misin? Şuradan bir örtü daha bulup geleceğim. Onu tek başına bırakmayalım.”
“Dururum.”
Rıza’nın gözleri, yıkılan duvara kaydı. Sabri’nin de oraya baktığını biliyor olmalıydı. Ona “gitme” demedi, çıkışın önüne geçmedi. Yalnızca bir iş söyledi; Sabri de onu kabul etti. Rıza gidince, Sabri adamın yanından ayrılmayacaktı. Bu, bütün gece burada kalacağına dair bir söz değildi. Bir sonraki birkaç dakikaya verdiği cevaptı.
“Beni yalnız bırakmayacak,” dedi adam.
“Rıza örtü getiriyor.”
“Sen?”
“Buradayım.”
Sabri, bu sözü kimin duyması için söylediğini bilmiyordu. Adamın yanında kalacağını belli etmek için mi, kendisi için mi? Avlunun ortasındaki ışık kıpırdadı. Sabri, gözlerini ışığın geldiği yöne çevirdi. Birisi lambayı taşımış olmalıydı. Aydınlık bir an örtünün üstüne, sonra yere düştü.
Rıza iki adamla geri geldi. Birinin elinde katlanmış bir parça kumaş vardı. Rıza onu adamın bacağına sarmadı; önce taşın ve örtünün arasındaki boşluğu kapatacak biçimde yerleştirdi. Sabri, kumaşın ucunu tutarken parmaklarının uyuştuğunu hissetti. Bir an elini açıp kapadı. Adam gözünü ona çevirdi.
“Üşüdün mü?”
“Evet.”
“Ben de.”
“Sen yine de gidiyor musun?”
Sabri bu soruya hemen cevap vermedi. Rıza kumaşın kenarını yerleştirirken adamın ayağına değmemeye çalışıyordu. Sabri’nin gözleri yıkık duvarın açıklığına gitti. Sokağın eğrisi, lambanın sınırlı ışığında görünmüyordu. Sabri yokuşun başlangıcını belleğinden çıkardı. Biraz daha beklese ışık değişecek, belki sokağın çizgisi daha belirginleşecekti. Ama şu anda beklemek, dışarı çıkmaya hazırlanmakla aynı değildi. Yardım ettiği adamla, henüz dönmediği yol arasında duruyordu.
“Örtü yerine oturana kadar,” dedi.
Rıza, “Sonra?” diye sordu.
“Sonra bakarım.”
“Olur,” dedi Rıza.
Bu küçük konuşmadan bir anlaşma çıkmadı. Sabri, Rıza’ya ne zaman gideceğini bildirmemişti. Rıza da ona içeride kalmasını buyurmamıştı. İkisi de bir sonraki işe bakacaklarını söylemişti. Sabri’nin o gece için yapabileceği en doğru şey, bundan fazlasını vaat etmemekti.
Adamın elindeki kumaş gevşeyince Sabri, örtünün kıvrılan kenarını düzeltmek için eğildi. Bunu yaparken onun yüzünü yeniden gördü. Adam gözlerini bir noktaya dikmiş, Sabri’nin ayağına bakıyordu.
“Senin de ayağın yaralı,” dedi.
“Taşa bastım.”
“Beni bırak. Git.”
Sabri’nin eli kumaşın üstünde durdu. “Sana yardım ediyorum diye mi söylüyorsun?”
“Yolun açık.”
“Seninki de açık olsun diye bekliyorum.”
Adam gözlerini kapadı. “Benim yolum burası değil.”
Sabri bu sözün nereye varacağını sormadı. Herkesin evine giden yolu yıkılan duvarın içinden geçmiyordu. Adamın yanında durmuş olması, onun hangi yere dönmek istediğini bildiği anlamına gelmezdi.
“Benim kızım olabilir dışarıda,” dedi Sabri. Söz ağzından çıkınca cebindeki kâğıdı yeniden hissetti. “Onu görmem gerek.”
“Öyleyse git.”
Sabri, duvarın açıklığına baktı. “Birazdan.”
“Beni bekleme.”
“Rıza dönünce konuşuruz.”
“Ben kendim kalkarım.”
Sabri bunu hemen kabul etmedi. “Önce örtünün üstünde biraz dur.”
Adam itiraz edecek gibi oldu, ama elini kumaştan çekmedi. Sabri’nin kendi kızıyla ilgili söylediği söz, adamın yüzünde bir cevap uyandırmamıştı. Belki kendi evinde onu bekleyen kimse yoktu; belki vardı ama söylemek istemedi. Sabri sormadı. Kâğıdı cebinde taşımakla bir haberin doğruluğunu bilmek aynı şey değildi. Emine’nin çizdiği ayağı, onun nerede olduğunu söylemiyordu.
Avlunun taşları, ışık yaklaştıkça birbirinden ayrıldı. Bir duvarın dibinde eski sıvanın döküldüğü geniş bir alan vardı. Kirecin altından koyu taşlar çıkmış, derz aralarında birikmiş toz nemle çamura dönmüştü. Kapının eşiğinde, yılların sürtünmesiyle düzleşmiş bir taş uzanıyordu. Sürgünün çekildiği yerde duvarın içine gömülü demir halka hâlâ duruyordu; kapı kanadı oynamış, halka boşta sallanmıştı. Sabri, cezaevinin bu parçalarını daha önce de görmüştü. Her akşam sayımdan sonra, taş duvarların içindeki sesler azalır; demir kapı kapanınca dışarıdaki sokak bir süreliğine uzaklaşırdı. Şimdi yıkılmış bölüm, avlunun sesini sokakla aynı yere taşımıştı.
Sabri, gözünü o açıklıktan çekti. Onu dışarı çağıran yol kadar, yanında yatan adamın nefesi de gerçekti. Adamın nefesi düzensiz gelince Sabri elini kaldırdı.
“Bir şey mi oldu?”
“Yok.”
“Acı mı arttı?”
“Hayır. Yalnızca üşüdüm.”
Sabri örtünün göğsüne yakın kısmını düzeltti. Adamın yüzüne kadar çekmedi; ağzını kapatmak istemedi. Kumaşın ucu omzuna geldiğinde adam başını azıcık çevirdi.
“Bu kadar yeter,” dedi.
Sabri eliyle bıraktı. “Yeter.”
Bu kez adamın eli örtüden ayrıldı. Parmaklarını açıp kapadı, sonra göğsünün yanına koydu. Sabri, kolunu omzundan çekmeden önce bir nefes daha bekledi. Adamın eli artık onu aramıyordu. Sabri yavaşça doğruldu. Ayağa kalkmak için taşın pürüzlü kenarına tutundu; dizi kısa bir an titredi. Adam bunu fark etti.
“Şimdi sen otur.”
“Birazdan.”
Sabri yeniden duvarın açıklığına bakmadı. Dışarıdaki yolun orada olduğunu biliyordu. Birazdan, adamın yanından ayrılacak mı, yoksa Rıza bir başka iş isteyecek mi, bilmiyordu. Şimdilik ayakta durabildiğini görmek yeterliydi.
Biraz sonra Hamdi, duvarın iç tarafından onlara doğru geldi. Sabri önce onun adımlarını, sonra nefesini duydu. Hamdi yıkılan taşların üstünden geçerken ayağını dikkatle koydu. Sabri’nin yanında durunca bir süre konuşmadı.
“Adamı buldun mu?” diye sordu Sabri.
“Kapının önünde yoktu.”
“Başka yere mi gitmiş?”
“Bilmiyorum. Birini gördüm sandım, ama yüzünü seçemedim.”
Hamdi, konuşurken gözünü avlunun ayrı köşelerine çevirdi. Sabri, onun aradığı kişiyi bulamayınca kendi önüne baktığını fark etti. Hamdi’nin eli, Sabri’ye verdiği çorabın öteki eşini taşımıyordu. Sabri’nin tek ayağındaki çorap da ıslanmıştı. Çorabı çıkarıp Hamdi’ye geri vermeyi düşündü, sonra ayağını taşın üstüne basması gerektiğini hatırladı. Şimdi onu çıkarırsa iki ayağı da çıplak kalacaktı.
“Ben biraz dışarı çıkacaktım,” dedi Sabri.
Hamdi, yıkık duvara baktı. “Gördüm.”
“Şimdi değil.”
Hamdi başını eğdi. Sabri, bu cevabın yeterli olduğunu düşündü. Hamdi ona neden çıkmak istediğini sormadı. Emine’nin adını da anmadı. Kâğıdı cebinde taşıdığını nereden bilecekti? Sabri, ne söyleyeceğini bulamadığı için sustu. Hamdi de onun yerine bir karar vermedi.
“Rıza’nın yanına geçmem gerek,” dedi Hamdi. “Kapıda yine ses var.”
“Git.”
Hamdi bir adım attı, sonra durdu. “Sen burada kalıyor musun?”
Sabri, örtünün kenarını elinde tuttu. “Biraz.”
“Sonra?”
“Sonra bakarım.”
Hamdi başını bir kez salladı. Sabri’nin kararını kesin bir cevap gibi almadı. O da kendi aradığı adamın nerede olduğunu bilmiyordu. İki adam, birbirinin belirsizliğini tamamlamaya çalışmadı.
Hamdi uzaklaşınca Rıza, adamın bacağının yanına yeniden çöktü. “Biraz dinlensin,” dedi. “Sonra nasıl kaldıracağımıza bakarız.”
“Örtüyü bırakayım mı?” diye sordu Sabri.
“Şimdilik tut.”
Sabri, kumaşın ucunu avucunda topladı. Yırtıkların arasından parmağına soğuk hava vuruyordu. Avluya bakan duvarın bir kısmı artık duvar gibi durmuyordu; taşların üstünde gökyüzünden kalan karanlık seçiliyordu. Sabri, içeride ve dışarıda olmayı ayıran çizginin bir gecede kaybolabileceğini aklından geçirdi. Ama yıkılan taşların üstüne basıp geçmek, o çizginin anlamını da ortadan kaldırmıyordu. Dışarıya giden yol oradaydı. Evine giden yol da. Emine’ye ulaşma isteği, birinin adını tekrar çağırmasıyla azalmadı.
Bununla birlikte, yanında yatan adamın elinin örtünün kenarından ayrılmadığını gördü. Adam onu hâlâ sıkı tutuyordu. Sabri kumaşı çekmedi. “Elini bırakman gerekirse söyle,” dedi.
“Bırakmam.”
“Peki.”
Rıza ayağa kalkıp başka bir çağrıya yöneldi. Sabri adamın yanından kalkmadı. Onu taşıyanlar dağılmış, her biri kendi işine dönmüştü. Bu küçük aralıkta kimin ne zaman geri geleceğini bilmiyordu. Sabri oturabileceği kuru bir taş aramadı; dizlerinin üstünde durdu, bir eli örtünün ucunda kaldı.
Dışarıda fırının olduğu yokuş karanlığa karışmıştı. Sabri’nin aklındaki yol, taşların üstünde değil, evlerin ve eşiklerin sırasındaydı. Direğin dibinden geçecek, fırının önüne varacak, dar geçitten mahalleye dönecekti. Ev kapısında kimi bulacağını bilmiyordu. Kâğıttaki ayağın hangi ayağa ait olduğunu da. Yine de yolu kaybetmemişti.
Adam bir süre sonra omzunu örtüden kaldırmaya çalıştı. Sabri hemen elini uzatmadı.
“Ne yapacaksın?” diye sordu.
“Biraz doğrulmak.”
Rıza geri geldiğinde adam isteğini ona da söyledi. Rıza bacağına dokunmadan önce beklemesini, önce omzunu yerleştireceklerini anlattı. Sabri adamın kolunu aldı. Bu kez kaldırmak için değil, gövdesi yana kaymasın diye tutuyordu. Adam nefesini tuttu; Sabri onun ağırlığını kolunda duyunca kendini geriye yaslamadı. Rıza örtüyü düzeltti, sonra adamı yeniden bıraktılar.
Çıplak ayağını taşın düz bölümüne yerleştirip ağırlığını orada tuttu. Öteki ayağındaki çorap soğuğu emmişti; kumaş her adımda tabanına yapışıyordu. Az önce yokuşu yürümek için hesapladığı dengeyi şimdi adamın omzunu oynatmamak için kullanıyordu. Rıza örtünün kenarını sabitleyince Sabri elini çekmedi. Adam nefesini bıraktı; Sabri onun kolundaki gevşemeyi hissedene kadar bekledi.
Rıza başını kaldırıp örtünün yerini kontrol etti. Sabri, onun işaretiyle elini gevşetti. Adamın kolu yeniden düşer gibi olunca Sabri yaralı adamın ağırlığını yeniden aldı. Duvarın dışındaki direği artık göremiyordu ama yokuşun nerede başladığını biliyordu.
