Bölüm 1 - İzmir'in Karası

"Bazı felaketler, top sesinden önce sessizliğin tonunu değiştirerek gelir."

Sabah, kasabaya o gün başka türlü indi. Güneş yine doğmuştu; fakat insanın yüreğine güven veren, ekmeğin kabuğuna, taş duvarın yüzüne, zeytin yaprağının gümüşlü damarlarına usulca dokunan o alışılmış güneş değildi bu. Doğduğu halde ısıtmıyor, aydınlattığı halde açmıyordu. Ufkun altından yükselirken, sanki gecenin karasını geride bırakmak yerine onu daha ince, daha yaygın bir perdeye çevirip kasabanın üstüne sermişti. Zeytinliklerin arasından gelen rüzgâr, her sabah olduğu gibi kuru ve fısıltılıydı; ama o fısıltıda bu kez yaprak sesi kadar insan nefesi de vardı. Dalların birbirine sürtünmesi, uzaktan bakan birine tabiatın kendi aralarında haberleşmesi gibi gelebilirdi.

Kasabanın çevresindeki tepeler, sabahın ilk saatinde normalde daha yumuşak görünürdü. Toprak, geceden aldığı serinliği saklar; taşlar, ay ışığını üstlerinden hemen atmaz; bahçelerin içindeki incir ve dut ağaçları yavaş yavaş yerlerini hatırlardı. Oysa o sabah her şey fazlasıyla belirgindi. Sanki gecenin merhametli belirsizliği çekilmiş, her nesne kendi sert sınırına itilmişti. Cumbalı evlerin saçakları daha keskin, taş sokakların kıvrımı daha dar, duvar diplerinde biriken toz daha sarıydı. Ege'nin uzaktan gelen tuz kokusu bile kasabaya rahatlık değil, başka yerlerde olup biten bir şeyin gölgesini taşıyordu.

Kasaba bunu henüz yüksek sesle söylemiyordu. Anadolu'nun küçük yerlerinde felaketin adı hemen konmaz; çünkü adı konan şey, artık içeri alınmış sayılır. İnsanlar önce fiyatlara bakar, sonra yüzlere, sonra gökyüzüne, en son da habere inanır. O sabah da böyle oldu. Çarşının ilk açılan dükkânlarında dükkân sahipleri kapılarının önünü süpürürken süpürgenin sesi her zamankinden daha sert çıktı. Fırıncı Hasan, ekmekleri raflara dizerken onları birer nimet gibi değil, birer hesap gibi elden geçirdi. Manav Rıza, soğan çuvallarının ve elma kasalarının üstündeki bezleri kaldırdı; fakat yarım dakika geçmeden yeniden örttü. Sabah serininden korktuğundan değil, kendisi de nedenini tam bilmediği bir saklama ihtiyacından.

Zeytin tartan terazilerin kefeleri bile o gün bir parça geç dengeye geldi sanki.

Cemil Arif bunu çarşının başına varmadan hissetmişti.

Kasabanın dışına yakın, cumbalı, alçak tavanlı küçük evinden çıktığında hava tam aydınlanmamıştı. Geceden kalma ayaz hâlâ kapı tokmaklarında, taşların çatlaklarında, duvar diplerindeki ısırganların uçlarında duruyordu. Omzuna attığı koyu renk hırkanın yakasını biraz kaldırdı. Bu hareket, yaşlılığa yaklaşan bir adamın üşümesinden ziyade, etrafındaki havayı daha dar bir yerden solumak istemesindendi. Cemil'in yürürken başı genellikle hafif eğik olurdu. Bunu görenler onun mütevazı olduğunu sanırdı; bazıları da içe kapanık. İkisi de yanlış değildi belki, ama asıl sebep daha eskiydi. Haberleşme memurluğundan kalma bir alışkanlıkla, insanlardan önce izlere bakardı. Taşın üstündeki çamur kurumuş mu, tekerlek izi taze mi, kapı eşiğinde aceleyle dökülmüş su mu var, sabahın ilk sigara izmariti hangi evin önüne düşmüş... Cemil'e göre şehirler ve kasabalar, konuşmadan önce yere yazardı.

O sabah kapısını çekerken eli bir an tokmakta kaldı. İçeride ev sessizdi. Duvar saatinin tik takı, ocak başında dün akşamdan kalma kül kokusu, küçük odanın penceresinden giren belirsiz aydınlık... Hepsi yerindeydi. Ama insan bazen evinden çıkarken, eşiği yalnız sokakla ev arasında değil, eski hayatla yeni hayat arasında da geçer. Cemil henüz bunu adlandıramıyordu. Fakat tokmağı bırakırken içinde, arkasından kapanan kapının sesi bir daha aynı anlama gelmeyecekmiş gibi bir his belirdi.

Sokağın başındaki ilk işareti, kapısı normalden erken açılmış bir bakkal verdi. Hakkı Efendi, her sabah dükkânını ağır ağır açan, rafların önünde oyalanan, pirinç çuvallarına eliyle bir iki kez bastırıp sonra kasayı yerine koyan üşengeç bir adamdı. Oysa şimdi kepengi yarıya kadar kaldırmış, içeriden dışarı bakıyor, henüz müşterisi yokken bile sokağı dinliyordu. Cemil geçerken selam verdi.

"Sabah hayır olsun, Hakkı."

Bakkal irkildi. Sonra yüzüne, insanın aceleyle astığı bir bez parçası gibi gevşek bir gülümseme getirdi.

"Hayır olsun Cemil Bey," dedi. "Hayır olsun da..."

Cümlenin gerisi gelmedi. Böyle yarım bırakılmış sözler Cemil'in kulağına, tam çekilmemiş bir telgraf kolu gibi takılırdı. Bir şey başlamış, fakat tamamlanamamışsa, insan onun neden tamamlanamadığına bakmalıydı. Korku mu kesmişti cümleyi, hesap mı, yoksa sahibinin bile bilmediği bir sezgi mi?

"Erken açmışsın," dedi Cemil.

Hakkı Efendi gözlerini sokağın aşağısına çevirdi. "Erken açmadım da geç kalmış gibi oldum. Gece iki kez uyandım. Birinde rüzgar sandım. Birinde at sesi sandım. Sonra baktım, ikisi de değil. İnsan kendi evinde de bazen yol üstünde yatıyor gibi oluyor."

Cemil onun yüzüne dikkatle baktı. "Mal mı geldi?"

"Gelmedi. Gelmeyecek gibi de duruyor." Bakkal elini rafların bulunduğu karanlık içeriye doğru uzattı. "Şeker var, ama ne kadar var? Un var, ama yarına ne derler? Zeytinyağını dün aldım, bugün aynı fiyata alamam. Bu iş böyle başlamaz mı Cemil Bey? Önce malın dili değişir."

Cemil cevap vermedi. Çünkü bakkalın korkusunu hafifletecek cümlesi yoktu. Üstelik elinde kanıt olmadan söylenecek her söz, kasabada ya umut tacirliği ya da felaket tellallığı gibi duyulurdu. İkisini de sevmezdi.

Yürümeye devam etti.

Kasaba iki ayrı ritimde uyanıyordu. Türk mahallesinin sokakları, ürkek ve kendi içine kapanık bir sabah yaşıyordu. Kadınlar kapı önlerini yıkıyor ama suyu her zamankinden daha kısa döküyorlardı; sanki su sesi fazla yükselirse evlerin içindeki korku dışarı taşacakmış gibi. Erkekler dükkân açıyor ama yüksek sesle şakalaşmıyordu. Çocuklar bile, sabahın ilk saatlerinde her zamanki gibi taş sektirip kavga etmiyor, annelerinin eteğine daha yakın duruyordu.

Aşağı mahalle, Rumların yaşadığı dar taş sokaklar, büsbütün şen değildi belki; ama orada başka bir gerginlik vardı. Bekleyen, kulak kabartan, henüz sevinecek kadar emin olmamış bir dikkat. Bazı pencereler normalden erken aralanmıştı. Bazı kapı önlerinde erkekler, ellerindeki tespihi gereğinden yavaş çevirerek birbirlerine tek kelimelik sorular soruyor, sonra hemen susuyordu. Kimsenin açıkça bir şey bildiği yoktu; fakat kimse hiçbir şey bilmiyor da değildi.

Bir kasabanın nabzını anlamak için, insanların ne söylediğine değil, neyi ne kadar erken söylemeyi kestiğine bakılırdı.

Cemil bu dersi yıllar önce Selanik'te almıştı.

O zaman daha gençti. Yüzündeki çizgiler bu kadar derin değildi; adımlarında bu kadar yorgun bir itidal, konuşmasında bu kadar tedbir yoktu. Babıâli'den inen emirlerin, vilayetten çıkan karşı yazıların, askerî kumandanlıktan geçen parolaların hangi saat kaçta telgrafhaneye düşeceğini ezbere bilirdi. Haritaların kenarındaki kırmızı kalem izleri, mürekkebi yayılmış raporlar, mühürlü zarflar, kopya defterleri ona devleti yalnız bir fikir değil, elle tutulur bir düzen gibi gösterirdi. O düzenin içinde her şeyin yeri vardı: amirin, memurun, askerin, zabitin, kalemin, mührün, telin, kolun. İnsan bir çizgiyi takip ederse, en karışık haber bile bir yere varır sanırdı.

Sonra Selanik'te bir sabah, çizgiler birbirine karışmıştı.

Liman aynı limandı, vapurlar aynı dumanı çıkarıyordu. Tramvay zili yine caddenin başında ince bir sesle çalıyordu. Gazeteyi en çok bağırarak satan çocuk, o sabah gazeteyi bağırmamış, yalnız uzatmıştı. Kahveci çırağının şakası yarım kalmış, memurlar "bekleyelim" kelimesini her zamankinden fazla kullanmaya başlamıştı. Kâğıtlar gelmiş ama emir gelmemişti; emir gelmiş ama imza yoktu; imza vardı ama onu uygulayacak kuvvet artık başka yerdeydi. Bir masanın üstünde haritalar açık dururken, dışarıdaki sokak o haritaların artık kimseyi tutamayacağını söylüyordu.

Cemil, telgrafhanenin arka odasında, bir gece boyunca kopan hatların başında beklediğini hatırladı. Yağmur camlara vuruyor, içerideki lamba fitili titriyordu. Hattın bir ucundan emir, diğer ucundan istirham, üçüncü bir yerden tehdit geliyordu. Herkes merkezden bir söz bekliyordu; merkez ise kendi kendisine cevap yetiştiremeyen yorgun bir ihtiyar gibi susuyordu. O gece Cemil ilk kez, devlet denilen şeyin bazen insanın başını koyduğu bir duvar değil, eliyle tutmaya çalıştığı bir duman olduğunu anlamıştı. Yine de bu anlamayı içine gömmüş, kendisine "geçici bir bozulma" demişti. İnsan inandığı düzenin yıkıldığını hemen kabul etmez; önce ona hastalık, sonra yanlışlık, sonra gecikme adı verir.

Selanik'ten sonra geçen yıllar ona şunu öğretmişti: Çöküş, çoğu zaman büyük bir gürültüyle başlamaz. Önce konuşmaların grameri değişir. Emri veren özne kaybolur. "Yapılacaktır" denir, ama kim yapacak bilinmez. "Takip edilmektedir" denir, ama kimin neyi takip ettiği anlaşılmaz. Devlet cesur olduğu zaman adını cümlenin başına koyar; korktuğu zaman fiilin arkasına saklanır.

Şimdi de aynı bozulmayı hissediyordu.

Çarşının ağzına geldiğinde, fırının önünde üç kadın bekliyordu. Normalde ekmek sırası, sabah mahremiyetinin küçük bir bayramı gibiydi; kadınlar birbirine çocukların ateşini, gelinlerin halini, kaynananın huysuzluğunu sorar, fırıncının kabaran hamurlarına bakarak günün bereketini tartardı. O sabah kimse çocuklardan söz etmiyordu. Fırıncı Hasan ekmekleri küreğin ucundan tezgaha indirirken, arkasındaki çırak her ekmekte bir müşterilere değil, sokağın köşesine bakıyordu.

Yaşlı bir kadın, "Dünkü paradan mı vereceksin Hasan?" diye sordu.

Hasan cevap vermeden önce ekmeği tartar gibi elinde çevirdi. "Bugünlük dünkü para," dedi. "Yarını yarın sor."

"Yarın da ekmek olacak mı?"

Bu soru fırının içindeki sıcak havayı bir anda soğuttu. Hasan'ın yüzünden geçen gölge, un tozuyla bile örtülemedi.

"Un oldukça ekmek olur," dedi.

Kadın ekmeği aldı, parasını bıraktı, fakat gitmedi. "Un var mı?"

Hasan'ın eli tezgahın altına doğru gitti; orada sakladığı kese ya da hesap defteri varmış gibi. "Allah büyüktür."

Cemil, "Allah büyüktür" sözünün o sabah dua değil, cevap vermemek için kullanılan bir perde olduğunu anladı.

Biraz ileride manav Rıza'nın önünde küçük bir tartışma çıkmıştı. Bir köylü kadın, eteğinin ucuyla tuttuğu iki okka soğanı tartının kefesine koydurmuş, Rıza'nın parmaklarının terazinin kenarında gereğinden uzun durduğunu fark etmişti.

"Elini çek de görelim," dedi kadın.

Rıza alındı. "Ben yıllardır bu terazinin başındayım Ayşe Bacı."

"Yıllardır başındasın diye bugün de doğru tarttığın belli olmaz. İnsan korkunca ya mal saklar ya dirhem."

Bu cümle, çarşının ortasında bir tokat gibi patladı. Yakındaki iki adam başlarını çevirdi. Rıza'nın yüzü kızardı. Cemil durup baktı. Terazinin iki kefesi, sanki yalnız soğanla ağırlığı değil, güvenle şüpheyi de tartıyordu. Bir kefede yılların komşuluğu, diğerinde sabahın bilinmeyen haberi vardı. Kefe sonunda dengelendi, ama kimse rahatlamadı.

Cemil manava yaklaştı.

"Rıza," dedi, "her şeyin fiyatı değişebilir. Ama tartının huyu değişirse çarşı biter."

Rıza başını önüne eğdi. "Ben de onu diyorum Cemil Bey. Çarşı bitmesin diye elimde ne varsa saklamak istiyorum. İnsan kendisine de güvenemiyor."

Bu itiraf, açık bir kötülükten daha ağırdı. Çünkü kötülüğe karşı tedbir alınır; fakat kendi zayıflığını bilen adamın çaresizliği, çevresine de bulaşır.

Balıkçının önüne vardığında tezgâhta deniz yoktu, yalnız tuz ve bekleyiş kokusu vardı. Balıkçı Mustafa, her sabah ilk müşteriyi çağırmak için sokağın öbür ucuna kadar sesi giden adamlardandı. Oysa bu sabah seslenmiyordu. Tezgâha eğilmiş, bıçağını taşta ağır ağır bilerken başını kaldırmadan konuştu:

"Bir şey mi oldu Cemil Bey?"

Soru sanki cevabı varmış gibi sorulmuştu.

"Henüz bilmiyorum."

"Henüz." Balıkçı bıçağı bilemeye devam etti. "İnsan bazen 'henüz' kelimesinden korkuyor. Çünkü onun arkasında çoğu zaman iyi bir şey beklemez."

"Senden haber alan oldu mu?"

Mustafa bu kez başını kaldırdı. "Denizden haber alınır mı? Deniz kendi haberini kendi yutar. Ama bu sabah kayıkçılar ağı erken topladı. Liman tarafını konuşuyorlar. İzmir'de gemiler varmış. Kimin gemisi, ne için, bilen yok. Ama kayıkçı adam boşuna erken dönmez."

Cemil bir süre sustu. Denizin uzaktaki kokusu, Mustafa'nın sözlerinde ağırlaştı. İzmir, kasabada yalnız bir şehir adı değildi; malın geldiği, oğulların asker yazıldığı, kızların çeyiz kumaşının alındığı, doktorun, mahkemenin, gazetenin, limanın, devletin daha görünür olduğu yerdi. İzmir'e bir şey olursa, kasabanın omurgasına bir şey olurdu.

Kahvehanenin önüne vardığında içerideki sesler birden kısıldı.

Bu, kendisine özel gösterilen saygının sessizliği değildi. Cemil'in adı vardı ama makamı yoktu; kasaba onu "merkez görmüş adam" diye bilir, bilgi sorar, ölçü tartardı. Kahvede seslerin kesilmesi, daha çok içeride konuşulan meselenin artık kendi başına bırakılamayacak kadar büyüdüğünü gösteriyordu.

İçeri girdi.

Sobanın üstünde bakır çaydanlık fokurduyor, duman tavana vurup geri dönüyordu. Taze demlenmiş çayın kokusuna tütün, ıslak yün ceket ve bir miktar da kaygı karışmıştı. Her masada birileri vardı ama kimse gerçekten oturmuyor gibiydi. Sandalyelerin ön ayakları yere tam basmıyor, adamlar ya kalkacakmış ya da daha derin oturacakmış gibi kararsız duruyordu. Pencerenin yanındaki duvarda asılı eski takvim yaprağı iki gündür koparılmamıştı. Bu bile Cemil'in gözüne battı. Küçük yerlerde takvim yaprağı, insanların zamana hâlâ sahip çıktığının işaretidir. Onu koparmayı unutmak, zamanın başka birinin eline geçtiğini sezmek gibidir.

Kahveci İsmail, fincan silerken göz ucuyla ona baktı. "Buyur Cemil Bey."

Cemil her zamanki köşesine değil, ortadaki masalardan birine yakın durdu. Kahvede konuşulanı tam ortasından dinlemek için bazen kenarda oturmak gerekir; fakat o sabah kenar fazla güvenli, orta fazla gerçekti.

Masada üç adam vardı: tütün tüccarı Hristo, değirmenci Bekir, kasabanın mektep hocası Nuri Efendi. Hristo'nun dudaklarında bastırdığı bir kıpırtı, Bekir'in alın çizgisinde sertleşmiş bir öfke, Nuri Efendi'nin ise alıştığı kitap düzeni dışında kalmış bir adamın çaresizliği vardı. Nuri Efendi'nin parmakları, çay bardağının ince belli yerinde duruyor, fakat bardağı kaldırmıyordu. Bekir'in eli masanın kenarına kapanmıştı. Hristo ise her zamanki gibi temiz giyinmiş, sakalını özenle düzeltmişti; ama ceketinin bir düğmesi ilikli değildi. Bu küçük ihmal, onun da sabaha tam hazırlıksız yakalandığını gösteriyordu.

"Devam edin," dedi Cemil. "Benim geldiğime bakmayın."

Kimse devam etmedi.

En sonunda Hristo, sesini gereğinden fazla sakin tutarak konuştu. "İzmir limanına dair dedikodular var."

Bekir birden atıldı. "Dedikodu değil, iş işten geçiyor."

"Ne geçti?" diye sordu Cemil.

Bekir yumruğunu masaya vurmadı. Sadece parmaklarını öyle sıktı ki eklemleri beyazladı. "Dün gece Söke'den gelen arabacı, limanda gavur gemilerinin sıralandığını söylemiş. Bugün Menemen tarafından başka laf gelmiş. Herkes başka şey söylüyor. Ama hepsi aynı karanlığa çıkıyor."

Nuri Efendi, "Laf çoktur," dedi. Fakat kendi sesi bile kendisini ikna etmiyordu. "Resmî telgraf gelmeden..."

"Merkez!" Bekir güldü. Bu, insanın ağzından değil dişlerinden çıkan türden bir gülüştü. "Merkez bizim için ne zaman vaktinde konuştu ki şimdi konuşsun?"

Bu cümle, kahvedeki havayı değiştirdi. Çünkü mesele artık İzmir değil, merkezin güvenilirliği olmuştu. Cemil bunun en tehlikeli eşik olduğunu iyi bilirdi. Bir toplum, uzaktaki düşmandan önce kendi merkezinin suskunluğuna küstüğünde çözülme başlamış sayılırdı.

Hristo sakince şekerini çaya attı. Kaşığı bardağa iki kez vurdu. İkinci vuruş birincisinden daha sert çıktı.

"Belki o kadar büyütmeye gerek yok," dedi. "Asker vardır, devlet vardır. Böyle zamanlarda insanın ilk borcu, telaşı çoğaltmamaktır."

Bekir dönüp ona baktı. O bakışta yalnız öfke değil, eski komşuluğun çatladığı bir an vardı. "Devlet varsa niye herkes kendi malını saymaya başladı?"

Hristo doğrudan cevap vermedi. Çayını içti. Bardağı tabağa koyarken parmakları çok hafif titredi.

Cemil işte o titremeyi gördü.

Rum mahallesinin sabah ritmi, Türk mahallesininkinden farklıydı; ama aynı ölçüde korkusuz da değildi. Çünkü işgalin kime ne getireceği, ilk günlerde kimse için tam açık olmaz. Bazıları fırsat görür, bazıları koruma, bazıları yalnız ertelenmiş bir hesap. Hristo'nun titreyen parmakları, sevinçten çok belirsizliğin parmaklarıydı. Bir gün sonra güçlü görünecek adamlar bile ilk haberi aldıkları gün kendi kalplerinin tarafını tam bilmezler.

Nuri Efendi bardağını nihayet kaldırdı. "Çocuklar dün sınıfta bile sordu," dedi. "İzmir düşerse okul kapanır mı dediler. Düşmek ne demek, okul ne demek, devlet ne demek... Onlara hangi kelimeyle cevap vereceğimi bilemedim."

Bekir, "Kelimeyle cevap verme hoca," dedi. "Bazı şeyin cevabı tüfektir."

"Tüfeği kime doğrultacaksın?" diye sordu Hristo. Sesi yumuşak çıkmıştı ama altı keskinleşmişti. "Komşuna mı? Limandaki gemiye mi? Kendi korkuna mı?"

Bekir ayağa kalkacak gibi oldu. "Ben komşumu bilirim. Ama komşum beni biliyor mu?"

Bu cümlenin ardından masanın çevresinde oturanların gözleri bir an Hristo'ya kaydı. Hristo bunu fark etti. Yüzündeki sakinliği bozmadı; fakat boğazından küçük bir yutkunma geçti.

"Ben bu kasabada doğdum," dedi. "Babam da burada öldü. Tütün ambarım burada, evim burada. Benim de korkum var. Ama korkumun adı başka diye beni sizden ayırmayın."

Bekir hemen cevap verecekti; Cemil elini hafifçe kaldırdı.

"Kahvede bağırarak devlet de kurtulmaz, komşuluk da," dedi. "Önce ne olduğunu öğreneceğiz. Sonra neyin ne olduğunu ayıracağız. Habersiz öfke, insana düşmandan önce kendi evini yaktırır."

"Sen öğrenirsin," dedi Bekir.

Bu cümlede hem umut hem sitem vardı. Cemil bunu çok iyi tanıyordu. Kasaba, merkezde bulunmuş adamlardan hep bir ayrıcalık bekler: ya gerçek haberi, ya doğru bağlantıyı, ya da hiç olmazsa güven duygusunu. Oysa Cemil'in elinde o sabah bunların hiçbiri yoktu. Elinde yalnız dikkat vardı. Dikkat bazen bilgiden önce gelir, ama kalabalığı doyurmaya yetmez.

Tam o sırada kahvenin kapısında Raif Efendi göründü.

Temiz yüzlü, düzenli giyimli, ne çok yavaş ne çok hızlı yürüyen o alışılmış haliyle içeri girdi. Üzerindeki açık kahverengi ceket ütülüydü, fesinin kenarı düzgündü, sakal çizgisi yeni alınmış gibiydi. Kasabada herkes onu ya bir işini halletmiş, ya bir yazısını yazdırmış, ya bir borcunu onun aracılığıyla ödemişti. İnsanlarla konuşurken ne samimiyeti gevşer ne resmiyeti kabalaşırdı. Tam da bu yüzden güven verirdi. Fakat Cemil, uzun zamandır onun bu güveni nasıl kullandığını da fark ederdi. Raif Efendi, yangını söndüren adam değil, dumanı hangi tarafa üfleyeceğini bilen adamdı.

"Sabahınız hayır olsun," dedi.

Kahvedeki hava biraz olsun toparlanır gibi oldu. Çünkü bazı adamlar kriz anlarında çözüm getirmez; ama dağılmakta olan topluluğa en azından oturuşunu toplama hissi verir. Raif öyle adamlardandı.

Kahveci İsmail, sesi gereğinden umutlu çıkarak, "Ne oluyor Raif Efendi?" diye sordu.

Raif eldivenlerini usulca çıkardı. Bir sandalyenin arkasına koydu. Oturmadı. Ayakta kalması tesadüf değildi; oturan kalabalığın üstünde, ama onları ezmeden duruyordu.

"Şu an olan," dedi, "çok laf dolaşmasıdır. Her gelen kervan başka şey söylüyor. Böyle zamanlarda en tehlikeli şey, haberden önce paniğin gelmesidir. Panik, bazen düşmanın yapamadığını yapar. Kapıları kendi elimizle kırar, depoları kendi elimizle boşaltır, komşuyu kendi elimizle yabancı ederiz."

Bu söz ustalıklıydı. Korkuyu küçümsemiyor, onu doğrudan bastırmaya da çalışmıyordu. İnsanları teskin eden makul adamlardan beklenen cümleydi.

Bekir dişlerini sıktı. "Panik etmeyelim de bekleyelim, öyle mi?"

"Beklemek başka, körleşmek başka," dedi Raif. "Cemil Bey telgrafhaneye gidecek. Vilayet ve İzmir hattından sahih bir şey düşerse en önce o anlar. Biz de ona göre hareket ederiz. Şimdi herkes işine gücüne baksın. Dükkânı kapatmak da, silaha sarılmak da, birbirine şüpheyle bakmak da erken."

Son cümleyi söylerken bakışlarını kısa bir an Hristo'ya da, Bekir'e de, Nuri Efendi'ye de değdirdi. Hepsine başka başka konuşmuş gibiydi. Hristo'ya "sen korkma", Bekir'e "kendini tut", Nuri Efendi'ye "aklın sende kalsın" diyordu. Aynı cümlenin içine üç ayrı telkin koyabilmek Raif'in maharetiydi.

"Erken," dedi Bekir. "Geç kaldığımızı anladığımızda da sen erken dersin."

Raif'in yüzü bozulmadı. "Geç kalmak, acele etmekle telafi edilmez Bekir Ağa. Acele, çoğu zaman geç kalmanın başka şeklidir."

Cemil Raif'in bu tür cümleleri neden ustalıkla kurabildiğini eskiden beri bilirdi. Çünkü Raif doğruyu bilen adam değildi belki, ama insanların o anda hangi tür yalana ya da hangi tür teselliye ihtiyaç duyduğunu iyi bilirdi.

"Telgrafhaneye gidiyorum," dedi Cemil.

Raif hafifçe başını salladı. "Ben de bir iki yere uğrayacağım. Eşraf arasında gereksiz telaş büyümesin."

Bu "eşraf" kelimesi Cemil'in içinde ince bir diken gibi kaldı. Raif halkı değil önce eşrafı düşünüyordu. Bu doğal da olabilirdi. Küçük kasabalarda ilk çözülme daima parayı ve depoyu tutanların kalbinde başlar. Yine de Cemil bu kelimeyi zihnine not etti.

Kahveden çıktığında sokak daha da dolmuştu ama kalabalığın sesi artmamıştı. Yalnız ayak sesleri çoğalmıştı. O tür sabahlarda kalabalık insanı güvende hissettirmez; tersine, herkesin aynı anda aynı şeyi beklediğini göstererek daha fazla tedirgin eder. Çarşının üzerinden, görünmeyen bir kuş sürüsü geçmiş gibi gölgeler dolaşıyordu.

Telgrafhaneye giderken aşağı mahalleye bakan dar yokuşun başında bir an durdu. Rum mahallesinin üstünde sabah güneşi taş duvarlara vuruyordu. Bir evin penceresi erken saat için gereğinden uzun süre açık kalmıştı. İçeride bir kadın perdeleri düzeltiyor, sonra sokağa bakıyor, sonra yine içeri çekiliyordu. Bir başka evin önünde iki genç adam fısıldaşıyor, Cemil başını çevirince susuyordu. Bu, açık sevinç değildi. Daha çok, yaklaşan bir şeyi kendileri için nasıl okuyacaklarını henüz kestiremeyen insanların huzursuzluğuydu. İşgal, daha gelmeden bile insanlara roller dağıtmaya başlamıştı; kimi kendini mağdur, kimi güçlü, kimi aracı, kimi seyirci sanıyordu.

Telgrafhane, hükümet konağının yanında, kireç badanalı, iki pencereli, dar bir binaydı. Kapısı sabahın bu vaktinde normalden önce açılmıştı. Bu, Cemil'in hoşuna gitmedi.

İçeri girince ilk duyduğu şey, aletin tıkırtısı değil, tıkırtının eksikliğiydi.

Telgrafhane de insan vücudu gibidir. Sağlıklı bir bedenin kalbi düzenli atar; sağlıklı bir hat da düzenli ses verir. Oysa burada ritim bozuktu. Mors makinesinin sesi ya birden hızlanıyor ya sebepsiz yere kesiliyordu. Sanki karşı tarafta cümle kuran el, kararlı bir memur eli olmaktan çıkmış; yorgun, ürkek, tereddütlü bir ele dönüşmüştü. Odada ekşi mürekkep kokusu, nemli kâğıt kokusu ve gece boyunca uykusuz kalmış insanların teninden çıkan ağır koku vardı.

Masada genç memur Hüseyin oturuyordu. Gözleri kızarmış, saçları dağılmış, önündeki kâğıtlar düzensizdi. Cemil içeri girince ayağa kalktı.

"Cemil Bey..."

"Otur. Ne düştü?"

Hüseyin oturmadı. Bu bile çok şey anlatıyordu. Genç memurlar amir saydıkları birinin yanında ayakta kalmak isterdi; ama onun ayakta duruşunda saygıdan çok dayanak arayan bir hal vardı.

"Gece yarısından beri hat tam açık değil," dedi. "İzmir'le direkt irtibat iki kez koptu. Vilayet hattı cevap veriyor ama..." Önündeki kâğıdı kaldırdı. "Dil tuhaf."

Cemil kâğıdı aldı.

İlk bakışta sıradan bir resmî kısa bilgi gibiydi. Fakat sorun bazen söylenen şeyde değil, söylenmeyen ve söyleniş biçimindedir. Cümleler fazla kısaydı. Fiiller bürokratikti ama içerikleri boşaltılmıştı. "Vaziyet takip olunmaktadır." "Lüzumlu tedbirler alınacaktır." "Halkın sükûneti muhafaza edilsin." Bunlar devletin korktuğu zaman kurduğu cümlelerdi; çünkü böyle anlarda doğruyu söylemek yerine zamanı oyalamaya yarayan kelimeler seçilir.

"Bunu kim yazmış?" diye sordu.

"Hattın başındaki memur adı vermedi. Vilayetten geçtiğini söyledi."

"Memur adı vermeden telgraf mı geçer?"

Hüseyin dudaklarını ısırdı. "Geçmemesi gerekir."

"Gerekir kelimesi de bugün çok ucuzladı."

Cemil ikinci kâğıda baktı. Orada daha kötüsü vardı: tam cümlenin ortasında durmuş gibi görünen bir yarım ifade. "Liman..." diye başlayıp kesilmiş, sonra başka satırda bambaşka bürokratik kalıba dönmüştü.

Bu, ya karşı tarafın baskı altında yazdığı ya da yollayanın kendisini sansürlediği cümleye benziyordu.

Cemil gözlerini kapatmadan, ama bakışını sabitleyerek geçmişi dinledi.

Bir telgraf metninde korku nasıl okunur?

Kelimelerin kısalığında değil yalnız. Fazla genel oluşunda. Fiillerin kendini geri çekmesinde. Öznenin saklanışında. "Yapıldı" denir ama kim yaptı bilinmez. "Takip olunmaktadır" denir ama kim takip ediyor belli değildir. Devlet cesur olduğu zaman özne kullanır. Korktuğu zaman fiilin arkasına saklanır.

"Hat kaçta ilk koptu?" diye sordu.

"Sabaha karşı."

"Ve bir daha aynı açıklıkta açılmadı?"

Hüseyin başını salladı.

"Manisa üzerinden yokladın mı?"

"Yokladım. Oradan da cevap geç geliyor. Sanki herkes aynı kapıya bakıyor da kimse kapıyı açmak istemiyor."

Cemil masaya eğildi. Parmaklarını kâğıdın kenarına bastırdı. İçinde yükselen öfke, bağıran türden değildi. Soğuyan türdendi. İnsan bazı anlarda öfkeden yanmaz; tersine içi bir anda buz gibi olur. Çünkü anlar ki artık hata değil, çürüme vardır.

Dışarıdan ayak sesi geldi. Raif Efendi içeri girdi.

"Buradasın demek." Yüzü hâlâ o ölçülü sakinliğini koruyordu. "Bir şey var mı?"

Cemil kâğıdı uzattı. Raif okudu. Kaşları çok hafif çatıldı. Bu çatma samimi de olabilirdi, oynanmış da. Ayırt etmek zordu.

"Dilin tadı bozulmuş," dedi.

Bu cümle Cemil'in dikkatini çekti. Çünkü tam kendi zihninden geçen şeyi farklı bir kelimeyle söylemişti.

"Evet," dedi kısa.

Raif kâğıdı masaya bıraktı. "O halde kasabaya hemen en kötü haberi yaymak doğru olmaz. İnsanlar zaten çalkantıda."

"Doğru haber yokken teskin mi edeceğiz?"

Raif omuzlarını düşürmedi, sesini yükseltmedi. "Panik haberin önüne geçerse, haber geldiğinde elinde düzen kalmaz."

Cemil bu cümleyi reddetmedi. Çünkü yanlışı yoktu. Ama doğru cümlelerin her zaman doğru niyetlerden çıkmadığını da yıllar önce öğrenmişti.

"Bütün mesele," dedi, "hangi düzeni koruduğumuz."

Raif kısa bir sessizlikten sonra gülümsedi. "Bunu sonra tartışırız. Önce hattı açık tutalım."

Çıkıp gitti.

Onun ayak sesleri koridorda kaybolurken Cemil, Hüseyin'e dönüp, "İzmir hattı tekrar açılır açılmaz beni çağır. Nerede olursam olayım," dedi.

Telgrafhaneden çıktığında güneş biraz yükselmişti. Fakat kasabanın üstüne çöken o görünmez sis dağılmıyordu. İnsanlar normal işlerini yapmaya çalışıyor, ama her normal hareketin içinde küçük bir yapaylık taşıyordu. Bir kasaba böyle zamanlarda çok iyi oyuncu olur; paniklemiyormuş gibi yaşar. Ama dükkân kapatma saati değişir, çocuklar daha erken eve çağrılır, kadınlar kapı önünde daha az oyalanır.

Öğleye doğru çarşı bir pazar yerinden çok, herkesin birbirinin niyetini tarttığı büyük bir teraziyi andırmaya başladı. Zeytinyağı tenekesi isteyen iki adam arasında önce alçak sesli tartışma çıktı. Sonra biri diğerine fazla yüksek bir "sen niye şimdi alıyorsun?" dedi. Bu cümle ticaret cümlesi değil, korku cümlesiydi. Çünkü dar zamanlar yaklaşırken insanlar malın kendisine değil, başkasının mal almadaki niyetine sinirlenir.

Manifaturacı Süleyman, dükkânının yarı açık kapısında durmuş, içerideki kumaş toplarına bakıyordu. Kırmızı basmalar, lacivert çuhalar, gelinlik için ayrılmış beyaz bezler raflarda sessizce duruyordu. Normalde kadın müşteriler bu kumaşları elle yoklar, aralarında çeyiz, düğün, bayram konuşurdu. O gün bir kadın içeri girdi, elini beyaz kumaşa götürdü, sonra geri çekti.

"Bunu bugün almak gerek," dedi kısık sesle.

Süleyman, "Gerek mi, istek mi?" diye sordu.

Kadın uzun süre cevap vermedi. "Kızım büyüyor. Ama gün küçülüyor."

Bu söz Cemil'in içinden geçti. Kızlar büyüyor, günler küçülüyor, evler içlerine çekiliyor, erkekler kasalarında ne kadar para olduğunu bir daha sayıyor, çocuklar oyunlarını yarım bırakıyordu. Büyük tarih dedikleri şey, önce böyle küçük cümlelerde yer bulurdu.

Çeşme başında Emine Bacı'ya rastladı.

Kadın elindeki sepetin içini kumaşla örtmüş, sanki yalnız sebze meyve taşıyormuş gibi yürüyordu. Yaşını ilk bakışta kestirmek zordu; çünkü bazı kadınlar yaşını yıllarla değil, taşıdıkları evlerin ve ölümlerin sayısıyla alır. Emine Bacı öyleydi. Yüzü yorgundu ama yürüyüşünde gevşeklik yoktu. Gözleri her yere bakmıyordu; ama baktığı şeyleri geçiriyordu.

"Sabahın var mı?" diye sordu Cemil.

"Sabah var," dedi kadın. "Hayır kısmını öğleden sonra görürüz."

Cemil böyle adamlardan ve kadınlardan hoşlanırdı; felaketin adını süsleyerek söylemezlerdi.

"Pazarda ne var?"

Emine Bacı sepetin üstündeki bezi düzeltti. "Rum kasap erkenden eti içeri kaldırdı. Fırıncı un saklıyor. Şekerci dün gelen malları tezgâha çıkarmadı. Bir de..." Başını çevirmeden konuştu. "Aşağı mahallenin kadınları normalden fazla sessiz. Sessiz kadın ya cenazede olur ya haberi erkenden almıştır."

"Kimden?"

"Bazen insan kimden geldiğini bilmediği haberin daha doğru olduğunu düşünür." Sonra ilk kez doğrudan ona baktı. "Leyla Hanım seni akşamüstü görmek isteyebilir. Evde de hava açık değil."

Cemil bir an durdu. "Neden?"

"Aile sofrasında konuşulan şeyler bazen telgrafhaneden daha hızlıdır."

Kadın yürüyüp gitti. Cemil onun ardından bakmadı. Emine Bacı'nın gücü biraz da buydu; yanında konuşur, ama asla sahne bırakmazdı. Bir şey söyler ve giderdi. İnsan, ondan aldığı cümleyi kendi başına büyütmek zorunda kalırdı.

Öğleden sonra kasaba daha da gerildi.

Cemil, hükümet konağının önünden geçtiğinde iki zaptiyenin gölgede konuştuğunu gördü. Normalde zabitlerin ve zaptiyelerin konuşması kalabalığa güven verirdi; çünkü onların varlığı, düzenin hâlâ yüzü olduğunu gösterirdi. O gün ise iki adamın sırtları halka dönüktü. Biri tüfeğinin kayışını gereksiz yere düzeltiyor, diğeri kendi çizmelerinin ucuna bakıyordu. Bir devlet memurunun ayakkabısına bu kadar dikkatle bakması, çoğu zaman yukarıdan cevap alamadığının işaretidir.

Hükümet konağının merdivenlerinde kaymakamın kâtibi Osman Efendi belirdi. Elinde birkaç kâğıt vardı; fakat onları bir yere götürmekten çok, nereye götüreceğini bilemeyen bir adam gibi tutuyordu. Cemil'le göz göze geldi, selam verdi, sonra hemen içeri girdi. Cemil onun arkasından bakarken, devletin bazen mermer merdivenli binalar değil, o binaların içinde titreyen kâğıtlar olduğunu düşündü.

İkindiden sonra hava ağırlaştı. Denizin uzak kokusu yerini toza bıraktı. Rüzgar kesilince zeytin yaprakları bile susar gibi oldu. Kasabanın üstünde ses değil, sesin yokluğu dolaşıyordu. Köşedeki berber, müşterisinin yüzündeki sabunu yarıda bırakıp dışarı baktı. Çırağı elindeki usturayı bezle silerken gereğinden yavaşladı. Herkes, bilmediği bir haberin kendisine kapıdan girecekmiş gibi bekliyor, ama kapı açıldığında da hazırlıksız yakalanmaktan korkuyordu.

Bir saat sonra Raif Efendi'yi çarşının öbür ucunda, iki zengin tüccarla konuşurken gördü Cemil. Raif'in sesi uzaktan duyulmuyordu ama el hareketleri görülebiliyordu. Avuç içleri aşağı dönük, havayı bastıran hareketlerdi bunlar. Teskin eden, dengeleyen, aynı zamanda dağılan malı ve sözü yeniden bir merkeze toplamak isteyen hareketler. Yanındaki tüccarlardan biri başını sürekli sallıyor, diğeri bıyığını parmaklarıyla buruyordu. Raif konuşurken bir kez bile acele etmedi. Bu sakinlik, etrafındakilere emniyet vermekten çok, onun bir sonraki hamleyi çoktan düşündüğü izlenimini uyandırıyordu.

Cemil, Raif'e yaklaşmadı. O anda iki adam arasında söylenecek her söz, asıl anlamından başka bir yere çekilebilirdi. Yalnız göz ucuyla izledi ve Emine Bacı'nın sözünü hatırladı: Aile sofrasında konuşulan şeyler bazen telgrafhaneden daha hızlıdır. Raif de belli ki sofralara, depolara, ambarlara, yazıhanelere uğruyor; kasabanın damarlarında dolaşan korkunun yönünü ölçüyordu.

Akşama doğru Leyla Hanım'ın evine gitti.

Ev dışarıdan her zamanki gibi derli topluydu. Cumbalı pencere, geniş saçak, ağır ahşap kapı, avluya bakan dar koridor... Kapının tokmağı silinmiş, taşlık süpürülmüş, penceredeki dantel perde iki yana düzgünce çekilmişti. Büyük evlerde düzen bazen huzurun değil, huzursuzluğu saklamanın yoludur. Cemil, kapı açılır açılmaz içerideki havanın da değiştiğini anladı. Evlerin de yüzü olur; bazısı insana içeride bir felaketin adının konduğunu daha ilk eşiğinde söyler. Bu ev de söylüyordu.

Kapıyı açan genç hizmetçi kız, başını eğerek onu içeri aldı. Genelde gözünü daha çok kaldıran bir kızdı. Şimdi kaldırmadı. Ayakları taşlıkta fazla sessiz yürüdü. Cemil, kadınların ve hizmetçilerin evdeki havayı çoğu zaman efendilerden önce anladığını bilirdi. Çünkü onlar duvarların içindeki sesleri, tabakların sert bırakılışını, kapıların normalden hızlı kapanışını, hanımların saçlarını toplarken bile ne düşündüğünü öğrenirlerdi.

Leyla sofada bekliyordu. Üstündeki koyu renk elbise gündüzden geceye geçişe uygundu. Yüzünde telaş değil, sertleşmiş bir sükûnet vardı. Bu, ağlamak isteyen ama önce odadaki herkesin kaç kişi olduğunu sayan kadınların yüzüdür.

"Hoş geldiniz," dedi.

"Hayırdır?"

"Henüz tam bilmiyoruz." Leyla elini oturma işareti için kaldırdı. "Ama sofrada konuşulanlar iyi değil. Sizi özellikle çağırmadım; ama geleceğinizi düşündüm. Böyle günlerde bazı insanlar davetsiz gelirse ev rahatlar."

Cemil oturdu. "Rahatlamak için geldiysem yanlış kapıdayım."

Leyla'nın dudaklarında belirsiz bir çizgi oluştu. Gülümseme değildi. "Rahatlamak değil. Doğru korkmak için."

Bu cümle Cemil'in hoşuna gitti. Doğru korkmak... İnsanların çoğu korkmaktan utandığı için ya bağırır ya susar. Oysa doğru korku, bazen aklın son sağlam kalesidir.

İçeriden çorba kokusu geliyordu ama o koku eve huzur vermiyordu. Büyük evlerde bazen yemek, düzenin sürdüğünü değil, düzenin bozulduğunu gizlemeye yarar. Sofraya geçtiklerinde Cemil bunu daha iyi anladı.

Masada Leyla'nın halası Safiye Hanım vardı; yaşlı ama zihni diri bir kadın. Başörtüsünü çenesinin altında değil, ensesine yakın bağlamıştı; yüzünü kapatmak değil, yüzüyle konuşmak isteyen kadınların bağlayışıydı bu. Leyla'nın amcası Rıfat Bey, ticaret işlerine bakan, ölçülü konuşan, kelimelerini tıpkı para sayar gibi tek tek çıkaran bir adamdı. Bir de genç bir erkek akraba, Kemal, masanın ucunda oturuyordu. Yüzünde asker olmamış ama asker laflarına erken heves etmiş gençlerin sabırsızlığı vardı.

Cemil içeri girince konuşma bir an kesildi. Bu normaldi. Ama kesiliş biçimi önemliydi: ayıp yakalanmış gibi değil, fikir ayrılığı tam ortasından bölünmüş gibi.

Leyla halasına göz etti. "Cemil Bey de duysun. Zaten dışarıda konuşulacak."

Rıfat Bey hemen itiraz etti. "Aile arasında kalsın. Her söz dışarı çıkarsa kasaba daha da karışır."

Safiye Hanım kaşığını bıraktı. "Aile kalacak taraf mı bıraktılar? Kasabanın kapısı çalınınca evin kapısı içerden kilitlenmez."

Bu cümlede eski bir dünyanın otoritesi vardı.

Kemal atıldı. "Söke'den gelen tüccar, İzmir'de işin büyüdüğünü söylemiş. Yunan yalnız limanda beklemiyor. Şehre doğru girileceği, hatta bizim buralarda da idarenin değişeceği konuşuluyor."

Rıfat Bey hemen araya girdi. "Konuşuluyor. Her konuşulana inanırsanız evinizi kendiniz yakarsınız."

"Ev mi?" diye sordu Safiye Hanım. "Evin duvarı durunca ev duruyor sanıyorsunuz. Ev dediğin şey, insanın neye razı olmadığıdır."

Masadaki çatal bıçak sesleri, konuşmaların arasına küçük demir darbeleri gibi giriyordu. Çorba kâseleri önlerinde duruyor, fakat kimse yemeğin tadını almıyordu. Hizmetçi kız, tabakları getirirken normalde yaptığı gibi gözünü kaçırıp kaybolmadı; kapıya yakın bir yerde bir an fazla durdu. Leyla bunu gördü ama bir şey demedi. O akşam evin içinde herkes, kendisine ait olmayan sözlere de tanıklık etmek istiyordu.

Cemil bu tür aile tartışmalarını dikkatle dinlerdi. Çünkü küçük ev içi konuşmalar, toplumun büyük fikir ayrılıklarının en çıplak halidir. Burada da aynıydı. Genç adamın yüzünde korkudan çok öfke vardı. Amcanın yüzünde öfkeden çok hesap. Yaşlı kadında ise hesap ve korkunun ötesine geçmiş bir acı deneyim. Leyla hiçbiri gibi görünmüyordu. O masaya değil insanlara bakıyordu. Kimin hangi cümleyi kendi menfaati için kurduğunu, kimin çocukları, kimin malları, kimin onuru düşündüğünü tartar gibi.

"Ne diyorsunuz siz?" diye sordu Rıfat Bey sonunda Cemil'e. "Kasabada telaş büyütmek mi gerekir?"

Cemil kaşığını bırakmadan cevap verdi. "Telaş büyütmek değil. Hazırlık yapmak gerekir."

"Hazırlık," dedi Rıfat Bey. "Hangi hazırlık? Kime karşı? Ortada resmî tebligat yok."

Safiye Hanım burun kıvırdı. "Felaket önce tebligat mı yollar?"

Rıfat Bey, yaşlı kadına dönmeden konuştu. "Ben malımı, evimi, ailemi düşünmek zorundayım. Bir yanlış adım, yılların emeğini yakar."

Kemal, "Yılların emeği dediğiniz şey birkaç sandık incir, birkaç senet, birkaç alacak defteri mi?" dedi.

"Sen gençsin," diye çıkıştı Rıfat Bey. "Sözün ateşe yakındır. Ateşin içine ev kurmadığın için de yanmayı kahramanlık sanırsın."

"Siz de yaşlısınız," dedi Kemal. "Dumanı görünce ocak sanıyorsunuz."

Leyla'nın sesi bu iki erkek sesinin arasına sakin ama keskin girdi. "Mesele yaş meselesi değil. Mesele, insanın neyi koruduğunu sanması. Amcam malını koruduğunu düşünüyor. Kemal öfkesini. Hala onurunu. Ben ise bu evde doğru bir cümle kalıp kalmadığını merak ediyorum."

Rıfat Bey kaşlarını çattı. "Bu evde mi bile?"

"Bu ev dahil," dedi Leyla.

Sofranın üstüne soğuk su dökülmüş gibi oldu.

Cemil o an Leyla'nın yüzüne baktı. Leyla'nın asıl kırılmasının dışarıdaki Yunan'dan önce içeride başladığını gördü. Bir ailenin dağılması her zaman bağırarak olmaz. Bazen sofrada kullanılan kelimeler değişir; biri "vatan" derken biri "malı mülkü", biri "onur" derken biri "çocukları" düşünür. Aynı evde oturan insanlar, aynı felaket karşısında başka başka merkezlere sadakat duyar. Leyla'nın gördüğü buydu.

Safiye Hanım ağır ağır konuştu. "Ben gençken de böyle laflar duydum. Önce 'uyum' dediler. Sonra 'geçici' dediler. Sonra 'akıllı olmak lazım' dediler. En sonunda baktık ki akıl dedikleri şey, korkuya giydirilmiş temiz bir elbise."

Rıfat Bey'in yüzü sertleşti. "Onur karın doyurmaz."

"Onursuzluk da çocuk büyütmez," dedi yaşlı kadın.

Bu sözden sonra kimse bir süre konuşmadı. Çorbanın yüzünde ince bir yağ tabakası soğumaya başladı. Cemil, tabaktaki o donuk parlaklığa bakarken sofranın gerçekten bir savaş alanına döndüğünü düşündü. Tüfek yoktu, kan yoktu, ama herkes kendi mevziisini almıştı.

Rıfat Bey sonunda daha alçak bir sesle, "Raif Efendi de aynı şeyi söyledi," dedi. "Panik etmeyin, akıllı olun. Gereksiz çıkışlar yapmayın. Her gelen idareyle konuşmanın bir yolu bulunur."

Leyla başını kaldırdı. "Her gelen idareyle konuşmanın bir yolu varsa, hiçbir giden değerin arkasından ağlamaya hakkımız kalmaz."

Rıfat Bey ona ilk kez gerçekten kızarak baktı. "Sen kadınsın Leyla. Bazen erkeklerin taşıdığı hesabı hafife alırsınız."

Leyla'nın yüzü değişmedi. "Bazen de erkekler hesabı taşıyorum sanırken korkularını kadınların ve çocukların üstüne bırakır."

Bu cümle Rıfat Bey'i susturdu. Kemal'in yüzünde kısa bir memnuniyet belirdi; ama Leyla ona da bakınca o memnuniyet söndü. Çünkü Leyla'nın cümlesi yalnız amcasına değil, öfkeyi kolay kahramanlığa çeviren herkese yönelmişti.

Yemek bittiğinde büyükler odalarına çekildi. Rıfat Bey giderken Cemil'e ölçülü bir baş selamı verdi; bu selam, "sizinle ayrı konuşacağız" anlamına da gelebilirdi, "şimdilik burada kalsın" anlamına da. Safiye Hanım kapının eşiğinde bir an durdu.

"Cemil Bey," dedi. "Telgraf bazen geç gelir. Kadınların korkusu daha erken gelir. Onu da dinleyin."

"Dinliyorum," dedi Cemil.

"Dinlemek yetmez. Bir gün biri çıkıp, 'bize söylemediler' diyecek. O gün kendinizi onların yanına mı, söylemeyenlerin yanına mı koyacaksınız, onu şimdiden düşünün."

Yaşlı kadın çıktı.

Leyla, Cemil'i sofaya aldı. Pencerenin önünde durdular. Dışarıda akşam çökmeye başlamış, kasabanın üstüne mavimsi bir karanlık inmişti. Zeytin ağaçlarının gölgeleri duvarlara doğru uzamıştı. Gün boyunca insanların söyleyemediği her şey, akşamla birlikte evlerin içine daha rahat yerleşiyordu.

"Evde herkes başka bir dilden konuşuyor," dedi Leyla.

"Kasabada da öyle."

Leyla pencereyi hafif araladı. Dışarıdan bir köpeğin boğuk havlaması geldi. "Biliyorsunuz," dedi, "korku erkeklerde daha çok mal diliyle konuşuyor. Kadınlar doğrudan anlıyor. Evdeki hizmetçi kız bile bugün benden önce fark etti. 'Hanım,' dedi, 'aşağı mahallede bir şey olacak gibi.' Neden diye sordum. 'Çünkü sabah Rum komşu ekmek alırken gözümün içine bakmadı,' dedi. Siz telgraf dinliyorsunuz. Biz yüz dinliyoruz."

Cemil ilk kez hafifçe gülümsedi. "Bazen yüz daha doğru söyler."

Leyla da gülmedi ama sesi yumuşadı. "Siz de bir şey öğrendiniz bugün."

"Merkez korkuyor."

Leyla başını çevirdi. "Ben onu sormadım."

Cemil sustu. Çünkü onun sorduğu aslında başkaydı: "Siz ne tarafa aitsiniz Cemil Bey?" Merkeze mi, kasabaya mı, eski düzene mi, yaklaşan kırılmaya mı?

Bir an sonra Leyla kendi sorusunu başka yerden kurdu. "Raif Efendi bu akşam da bizimkilere uğramış. 'Panik etmeyin, akıllı olun' demiş."

Cemil pencere kenarındaki ağaca baktı. Dallar kıpırdıyordu ama rüzgar çok hafifti.

"Her eve uğruyor demek."

"Evet. Her evin korkusuna göre başka cümle kuruyor. Amcama malını koruyacağını söylüyor. Halama halkın taşkınlık yapmaması gerektiğini. Kemal'e de vakitsiz hareketin yiğitlik değil delilik olduğunu anlatmış. Söylediklerinin hepsi doğru gibi. Bu yüzden korkuyorum."

"Doğru cümleler, yanlış niyetler için daha kullanışlıdır," dedi Cemil.

Leyla ona baktı. "Bunu Selanik'te mi öğrendiniz?"

Cemil şaşırmadı. Leyla bazen insanın sakladığı odalara izinsiz girmezdi; ama kapısının nerede olduğunu bilirdi.

"Selanik'te çok şey öğrendim," dedi. "En kötüsü de şuydu: İnsan bir şehrin gittiğini çoğu zaman gittiği gün anlamaz. Birkaç hafta sonra, artık orada neyi savunamadığını fark edince anlar."

"İzmir giderse?"

Cemil cevap vermeden önce uzun süre dışarıya baktı. "İzmir giderse, burası da yalnız burası olmaz. Her sokak, her ev, her yüz yeniden anlam kazanır."

"Peki siz?"

Bu kez kaçacak yer yoktu.

"Ben de," dedi Cemil, "yeniden anlam kazanırım herhalde."

Leyla'nın yüzündeki sert sükûnet bir an inceldi. "O anlamı siz seçerseniz iyi olur. Yoksa başkaları sizin yerinize seçer."

Bu cümle, Cemil'in bütün gün boyunca duyduğu sözlerin içinde en sessiz ama en ağır olanıydı.

Akşam iyice bastıktan sonra Cemil eve dönmedi. Yine telgrafhaneye uğradı.

Gece vardiyası başlamıştı. Hüseyin'in yerine yaşlı memur Şevket geçmişti. Şevket, telgrafı insan değil ibadet gibi kullanan adamlardandı. Gençliğinde Yemen'e, Balkanlar'a, Selanik'e, Manastır'a, İzmir'e sayısız mesaj çekmişti. Şimdi yüzü iyice çökmüş, ama parmakları hâlâ düzgündü. Masanın kenarında küçük bir tespih dururdu; fakat Şevket onu elde çekmez, aletin yanına bırakırdı. "Bu da bir sayma işi," derdi. "Biri Allah'ı sayar, biri harfi. İkisini de yanlış sayarsan bela gelir."

"Hat?" diye sordu Cemil.

Şevket bakışını kaldırmadan cevap verdi. "Açık görünüyor, kapalı gibi çalışıyor."

Bu çok doğru bir tarifti.

Bir süre birlikte makinenin başında durdular. Gece derinleştikçe telgrafhanenin içindeki sesler büyür. Tıkırtı, cızırtı, kâğıdın sürtünmesi, dışarıdaki ayak sesinin azalması... İnsan yalnız hattı değil, kendi kalbinin ritmini de duyar. Pencerenin dışında hükümet konağının duvarı karanlık bir kütle gibi duruyor, arada bir nöbetçinin gölgesi geçiyordu. Sokaktan gelen her ses, içeriye haber ihtimali olarak giriyor, sonra sıradan bir ayak sesi olduğu anlaşılınca hayal kırıklığına dönüşüyordu.

Şevket, önündeki kâğıtları düzenledi. "Genç Hüseyin'in eli titremiş," dedi. "Harflerde titreme var."

"Seninki titremiyor mu?"

"Titriyor. Ama ben titremeyi bile eski usul yaparım. Kâğıda değil içime düşürürüm."

Cemil hafifçe başını salladı. İki adam arasında, uzun yılların memuriyetinden doğan bir sessizlik vardı. Çok şey bilip az konuşan adamların sessizliği. Onlar için telgrafhane yalnız bir iş yeri değildi; devletin sinir uçlarından biriydi. Telin ucundaki her kopma, sanki kendi bedenlerinin bir yerinde hissedilirdi.

Saatler geçti.

Bazı kısa mesajlar düştü. Biri vilayetten, biri bir ilçe merkezinden, biri askerî birlik sevkiyatına dair yarım bir not. Ama hiçbiri asıl şeyi söylemiyordu. Hepsi bekletiyor, geri çekiyor, muğlak bırakıyordu. "Mahallî asayişe dikkat edile." "Lüzumsuz içtimalardan kaçınıla." "Halkın heyecanına meydan verilmeye." Cümleler birbirini kovaladıkça Cemil'in içinde bir boşluk büyüyordu. Çünkü bu cümleler, olayın kendisinden değil, olay duyulunca halkın ne yapacağından korkan cümlelerdi.

"Bak," dedi Şevket bir ara. "Yine özne yok."

Cemil, yaşlı memurun aynı şeyi fark etmesine şaşırmadı. "Devlet saklanıyor."

Şevket'in yüzü kımıldamadı. "Devlet saklanınca memur ne yapar?"

Bu soru odanın içine asılı kaldı. Cemil cevap vermedi. Çünkü cevabı bilseydi, gün boyu içinde büyüyen sıkıntı bu kadar ağır olmazdı. Bir memur, merkezin sesi olmak üzere yetiştirilir. Merkez sustuğunda, memurun kendi sesi çıkar mı? Çıkarsa bu hâlâ memuriyet midir, yoksa başka bir şeyin başlangıcı mı?

Gece yarısına yaklaşırken, telgrafhanenin içi iyice daraldı. Lamba camının iç yüzünde is birikmişti. Şevket onu çıkarıp bezle sildi. Bu küçük hareket, Cemil'e garip biçimde dokundu. Dışarıda belki şehirler el değiştiriyor, insanlar limanlarda eziliyor, devlet cümlelerin arkasına saklanıyordu; ama yaşlı memur hâlâ lambanın camını siliyordu. Düzen bazen büyük emirlerle değil, küçük inatlarla ayakta kalır. İnsan karanlık karşısında en azından kendi lambasının camını temizler.

Sonra makine birden değişik bir ritimle işlemeye başladı.

Şevket doğruldu.

Cemil kâğıda eğildi.

Sinyal dağınıktı. Karşı tarafın eli ya acele ediyor ya baskı altındaydı. İlk satır yarım düştü. İkinci satırda bir kelime anlaşılmadı. Üçüncü satırda ise bütün kasabanın, bütün evlerin, bütün tereddütlerin ve yarım cümlelerin üstüne çökecek kadar ağır bir açık ifade geldi:

İzmir'e asker çıkıyor.

Şevket'in eli havada kaldı.

Makine devam etti.

Mukavemet kırıldı... halk panik... katl...

Kelime yarıda boğuldu. Sonra yeniden geldi.

Kordon... silah sesleri... süngü...

Şevket bu kez mırıldanmadı bile. Yüzü bir anda ölü rengine döndü. Cemil kâğıdı elinden almadı; çünkü böyle anlarda kâğıt insanın elinde değil, sinirinde tutulur.

Sinyal tekrar bozuldu. Araya uzun bir cızırtı girdi. Cemil o cızırtının içinde, yalnız kopan hattı değil, şehirlerin, isimlerin, güvenlerin birbirinden ayrılışını duydu. Makine sanki bir insan boğazı gibi tıkanıyor, kelimeleri çıkaramadan hırıltıya dönüyordu.

Sonra kısa bir satır daha düştü:

Merkezden emir bekleniyor.

İşte bu, en ağır darbeydi.

Katliam, işgal, süngü, kan... Bunlar dehşetti. Ama "merkezden emir bekleniyor" cümlesi, o dehşetin üstüne kapanan soğuk, bürokratik mezar kapağıydı. Çünkü bu, şehir yanarken hâlâ düzen cümlesi kuran bir merkezin itirafıydı. Cemil yıllarca emir gelmeden adım atmamayı, hiyerarşinin dışına çıkmamayı, merkezin nihayetinde bir cevap vereceğine inanmayı öğrenmişti. Fakat şimdi merkez, cevabın değil gecikmenin adı olmuştu.

Cemil o an hiçbir şey söylemedi.

İçinde yıllarca biriktirdiği, devleti kırılgan ama korunabilir bir yapı sanan o eski sadakat duygusu, çatırdayarak başka bir şeye dönüştü. Devletin susmasıyla memleketin yalnız kaldığı anlar vardır. İnsan o zaman ya çöker ya başka bir sadakat biçimi icat eder.

Şevket çok alçak sesle, sanki kendi kendine, "Bu yazıyı halka nasıl söyleriz?" dedi.

Cemil kâğıdı dikkatlice katladı. Katlayan eli titremiyordu. Bu, sakin olduğu için değildi. Bazen insanın içindeki yıkım o kadar büyür ki el titremeyi bırakır.

"Önce," dedi, "halka değil. Önce doğru kişilere."

"Doğru kişi kimdir böyle gecede?"

Cemil cevap vermek üzereydi ki kapının dışında ayak sesi duyuldu. Bir ulak ya da gece nöbetçisi geldi sanmışlardı. İçeri giren, üstü başı toz içinde, yüzünde yoldan değil korkudan gelen bir beyazlık taşıyan bir adamdı. Atını dışarı bırakmıştı belli ki; çünkü nefesi hâlâ kesik kesikti. Ceketinin omzunda kuru çamur, çizmelerinin üstünde yol tozu vardı. Kapı eşiğinde durdu, içerideki lambanın ışığına alışmak için gözlerini kıstı.

"Söke yolundan geliyorum," dedi.

Cemil ona döndü. "İzmir?"

Adam ağzını açtı ama ilk anda ses çıkmadı. İnsan bazen gördüğünü değil, gördüğünün insanda bıraktığı yükü taşır. Sonra zorlayarak konuştu.

"Ben gözümle görmedim. Ama görenlerden kaçanları gördüm. Kadın... çocuk... adam... herkes dağılmış. Liman tarafında vurmuşlar. Kaçanı süngülemişler, kalanları toplamışlar diyorlar. Yollarda millet ağlıyor. Bazısı çoluğunu bulamamış. Bazısı dönmeye çalışmış, geri çevrilmiş. Bir adam vardı, üstü başı kan değil toz içindeydi. Kan görmedim onda, ama sanki bütün kanı içine akmış gibiydi. 'Kordon'da yerde kalanlar var,' dedi. Sonra sustu. Bir daha ne sorduysak söylemedi."

Bu sözler telgraftan daha düzensizdi, ama daha canlıydı. Çünkü kâğıt bazen yalnız haber verir; insan sesi ise felaketin sıcaklığını taşır.

Şevket duvara yaslandı.

Cemil adamı oturttu. Su istedi. Sonra sormaya devam etti. Hangi yoldan, kimden, kaç kişi, ne vakit... Çünkü felaketin büyüklüğü karşısında bile eski mesleği bırakmadı; ayrıntı istedi. İnsan ayrıntı sormayı bıraktığında panik başlar. Bu onun kendini ayakta tutma yoluydu.

Adam konuşurken bir cümle söyledi ki, Cemil onu içinden bir daha hiç çıkaramayacağını o anda anladı:

"İnsanlar, 'Devlet gelir' diye beklemiş. Devlet gelmeden gavur gelmiş."

Telgrafhanenin içindeki hava birden ağırlaştı. Artık mesele söylenti değildi. Artık kasabanın eski hayatı, o sabahki tereddütlü sessizliklerle birlikte geri dönmemek üzere geride kalmıştı.

Cemil pencerenin yanına gitti. Dışarıda gece, hükümet konağının avlusuna siyah bir su gibi dolmuştu. Birkaç evin ışığı uzaktan belli oluyordu. Kasaba henüz haberi tam duymamıştı belki; ama felaketin yaklaşınca yayılan o anlaşılmaz titreşim, evlerin içine çoktan girmişti. Kadınlar uykularında dönüyor, erkekler para keselerini yastık altına koyup tekrar çıkarıyor, çocuklar rüyalarında bilmedikleri seslerden ürküyordu. Aşağı mahalledeki pencereler de, Türk mahallesindeki perdeler de aynı geceye bakıyordu; ama sabah aynı anlamla uyanmayacaklardı.

"Şevket," dedi Cemil.

Yaşlı memur başını kaldırdı.

"Bu kâğıdın bir suretini çıkar. Birini kaymakama vereceğiz. Birini saklayacağız. Birini de..."

Cümleyi bitirmedi.

Şevket onun bitirmediği yeri anladı. "Birini kasabaya," dedi.

"Evet. Ama kasaba dediğin şey kalabalık değildir. Önce omurgası olanlara."

"Raif Efendi'ye mi?"

Cemil'in yüzü değişmedi. "Raif Efendi kendi haberini zaten bulur. Biz, haberi taşıyınca eğilmeyecek olanları bulacağız."

Bu cümle, Cemil'in kendisini de şaşırttı. Sabahleyin böyle konuşmazdı. Sabah hâlâ devletin dilini bekleyen bir adamdı. Gece yarısı ise, devletin dilinden arta kalan boşluğu kendi cümlesiyle doldurmaya başlamıştı.

Telgrafhaneden çıktığında hava soğumuştu. Sokaklar boştu ama uyumuyordu. Evlerin bazılarında ışık yanıyor, bazılarında perde aralığından gölge geçiyordu. İnsanlar henüz haberi tam duymamıştı belki; ama felaket, kapıların altından giren ince bir duman gibi çoktan odalara sızmıştı.

Telgraf kâğıdı cebindeydi.

Yürürken cebinin üstünden bastırdı. Sanki o birkaç satır kaçacakmış gibi değil; sanki orada taşıdığı şey artık kâğıttan fazlası olduğu için. Bir imparatorluğun suskunluğu, bir şehrin boğazına çöken süngü, bir kasabanın ertesi sabah bambaşka uyanacak olması... Bütün bunlar birkaç satıra sığmıştı. Kâğıt hafifti, ama cebi ağırlaştırıyordu.

Kahvenin önünden geçtiğinde içeride ışık yoktu. Gündüz o kadar sözün dolaştığı yer, şimdi karanlık bir ağız gibi kapalıydı. Bakkal dükkânını kapatmıştı. Fırının bacasından duman çıkmıyordu. Manavın terazisi içeri alınmıştı. Aşağı mahalledeki açık pencere kapanmıştı. Uzakta, geceyi yaran tek bir köpek sesi geldi; sonra o da sustu.

Cemil yavaşladı. Bir an başını kaldırıp karanlığa baktı. Ne gökyüzü değişmişti ne taşlar. Zeytin ağaçları hâlâ aynı yerdeydi. Çeşmenin başındaki bakır tas yine zincirine bağlıydı. Hükümet konağının duvarı hâlâ duvardı. Ama dünya değişmişti. Bunu en ağır biçimde, değişmeyen şeylerin içinde anlıyordu insan.

Kendi kendine konuşur gibi, ama ilk kez gerçekten inanarak fısıldadı:

"Eski hayat bitti."

Bu cümleyi söylerken sesinde ağıt yoktu. Daha çok hüküm vardı.

Sonra yürümeye devam etti.

Fakat evine doğru değil. Önce Leyla Hanım'ın evinin sokağına saptı. Kapıyı çalmadı. Işığın yanıp yanmadığını görmek istedi yalnız. Cumbalı pencerenin arkasında soluk bir ışık vardı. Perdenin önünden bir gölge geçti; ince, dik, bekleyen bir gölge. Cemil bunun Leyla olduğunu düşündü. Ona haberi hemen vermek ister miydi, yoksa geceyi bir saat daha korumak mı? Bu soru, telgrafhanede aldığı karardan daha zordu. İnsan halka haber vermeden önce kime haber vereceğini seçerken, aslında kiminle aynı kaderi paylaşacağını da seçer.

Kapıya yöneldi. Tam o sırada karşı sokaktan biri çıktı. Raif Efendi'ydi.

İki adam dar sokakta karşı karşıya geldi. Gece ışığı Raif'in yüzünü yarım gösteriyordu; yarısı aydınlık, yarısı karanlık. Üzerindeki ceket hâlâ düzgündü. Bu saatte bile üstünde yol tozu yoktu.

"Cemil Bey," dedi Raif. "Gece vakti?"

"Telgrafhaneden geliyorum."

Raif'in gözleri, Cemil'in eline ve cebine çok kısa bir an indi. "Bir şey düştü demek."

"Düştü."

"Kötü mü?"

Cemil, Raif'in bu soruyu gerçekten cevabını bilmeden sormadığını düşündü. "İzmir'e asker çıkıyor."

Raif gözlerini kapamadı, irkilmedi. Yalnız nefesini biraz daha ölçülü verdi. "Allah memleketi korusun."

Bu dua doğruydu. Ama Cemil, o duanın içindeki boşluğu duydu.

"Memleketi yalnız Allah'a bırakmak kolay," dedi.

Raif'in yüzündeki sakinlik bir an inceldi. "Şimdi aklın çok gerekli olduğu saat. Herkesin her şeyi bilmesi, her zaman fayda getirmez."

"Kimin bilip kimin bilmeyeceğine kim karar verecek?"

"Sözü taşıyabilecek olanlar."

"Sen mi ölçeceksin bunu?"

Raif bir adım yaklaştı. Sesini alçalttı. "Ben ölçmezsem, ölçüsüz olanlar ölçer. Cemil Bey, halk dediğin şey iyi niyetlidir ama hamdır. Bir kıvılcımla kendini de yakar, başkasını da. Bizim vazifemiz yangını yönetmek."

"Yangını yönetmekle ateşi saklamak aynı şey değil."

"Ateşi herkese gösterirsen, herkes kendi elindeki kuru otla koşar."

Cemil bu kez Raif'in gözlerine doğrudan baktı. "Belki de kuru otun kimin elinde olduğunu görmenin vakti gelmiştir."

Sokak sessizleşti. İki adamın arasından geçen soğuk hava, gün boyu kahvede, çarşıda, telgrafhanede dolaşan bütün söylenmemiş sözleri beraberinde taşıyor gibiydi.

Raif hafifçe başını eğdi. "Sabah konuşuruz. Bu gece kimseye yanlış bir kapı açmayın."

"Kapılar zaten açıldı," dedi Cemil. "Sadece içeridekiler fark etmedi."

Raif cevap vermedi. Yoluna devam etti. Cemil onun arkasından bakmadı. Leyla'nın kapısına da gitmedi. Henüz değil. Çünkü şimdi fark ediyordu ki, haber vermek yalnız bir cümleyi taşımak değil, o cümlenin sonrasını da taşımaya razı olmaktı.

O gece Cemil Arif evine döndüğünde eşiği daha sabah hissettiği gibi buldu: Eski hayatla yeni hayat arasındaki ince çizgi. Kapıyı açtı, içeri girdi. Ev aynı evdi. Duvar saati çalışıyor, kül kokusu duruyor, küçük odadaki karanlık aynı yerde bekliyordu. Ama Cemil artık aynı adam değildi.

Masaya oturdu. Telgraf kâğıdını çıkarıp önüne koydu. Lambayı yakmadı; pencerenin soluk ışığında kâğıdın kat yerleri belli oluyordu. Bir süre o kat yerlerine baktı. Sonra Selanik'teki yağmurlu geceyi, kahvehanedeki Bekir'in beyazlayan parmaklarını, Hristo'nun titreyen bardağını, Nuri Efendi'nin çocuklara veremediği cevabı, Leyla'nın "doğru korkmak" sözünü, Safiye Hanım'ın sofrada bıraktığı hükmü, Şevket'in lambanın camını silen elini düşündü.

Bunların hepsi aynı yere çıkıyordu.

Merkezden emir bekleyenler vardı.

Bir de artık bekleyemeyecek olanlar.

Cemil kâğıdı yeniden katladı. Bu kez cebine değil, göğsünün iç cebine koydu. Sanki haber kalbine daha yakın durursa, ağırlığı azalacakmış gibi. Azalmadı. Fakat ağırlığın yeri değişti. İnsanın taşıdığı şey bazen yük olmaktan çıkıp vazife olur. O an Cemil'in içinde böyle bir dönüşüm başladı.

Sabah olduğunda kasaba aynı taşlarla, aynı zeytin ağaçlarıyla, aynı çeşmelerle uyanacaktı. Ama kimse aynı uykudan uyanmış olmayacaktı. Bazı evlerde erkekler ilk kez çocuklarının yüzüne bakıp onları korumanın yalnız kapıyı kilitlemek olmadığını anlayacak, bazı dükkân sahipleri mal saklamanın korkuyu saklamadığını görecek, bazı komşular birbirinin gözünden eski komşuluğun geri dönüp dönmeyeceğini arayacaktı. Raif Efendi makul cümlelerini daha da parlatacak, Leyla Hanım sofradaki çatlağın artık evin duvarlarına yürüdüğünü fark edecek, Cemil ise telgrafın başında öğrendiği o soğuk cümleyi hayatının merkezine koyacaktı.

Merkezden emir bekleniyor.

Belki de bütün mesele buydu. Birileri hâlâ merkezden emir beklerken, memleketin kendisi emir vermeye başlamıştı. Taşlarıyla, yüzleriyle, korkusuyla, ekmeğin fiyatıyla, kadınların susuşuyla, çocukların yarım kalan sorularıyla... Cemil o sesi daha önce hiç bu kadar açık duymamıştı.

Gece onu uykuya değil, başka bir hayata götürdü.

O andan sonra Cemil Arif için kasaba artık yalnız doğduğu, yaşadığı, tanıdığı yer değildi. Savunulması gereken bir kırık haritaya dönüşmüştü. Ve o, yıllarca merkezden gelecek cümlelere güvenmiş bir adam olarak, ilk kez merkezin suskunluğundan başka bir sadakat doğurmak zorunda olduğunu anladı.