Son manşet
Naren, işlikte kendisine ayrılan dar tahta masanın başına geçti ve gömleğin kalan manşetini dikmeye koyuldu. Parmaklarının arasında tuttuğu Ankara’nın bu yerli kumaşı, İstanbul’daki tezgâhlarda işlemeye alışkın olduğu dokulardan çok daha sert ve dirençliydi. Kumaşın bu katı tabiatı, iğneyi her batırışta elin terazisini yeniden kurmayı gerektiriyordu; eğer dikişi gereğinden fazla sıkarsa sert kenar giyenin bileğini rahatsız edip kesecek, ilmekleri gevşek bırakırsa da kumaş daha ilk yıkamada kendini salıp dikiş yerinden açılacaktı. Naren acele etmeden önce dokumanın ve ipliğin yönünü kontrol etti, ardından katlanacak dikiş payını yassı tebeşirle incecik işaretledi.
İçerideki basık odada her usta kendi önündeki onarım ve dikim işine kapanmıştı. Hemen yan masada çalışan terzi, önüne serdiği eski ve ağır bir paltonun sökülmüş astarını sabırla onarıyor; biraz ötedeki bir başkası ise altı boydan boya yırtılmış kaba bir bez çantaya sağlam bir taban dikiyordu. Odada çalışan hiç kimse başını kaldırıp Naren’in elindeki gömleğin kime gideceğini, kimin için hazırlandığını sormadı; yalnızca işlik sorumlusu ara sıra tezgâhların arasından geçerken işin ne zaman biteceğini bilmek istedi.
Naren ilk sırayı geçtikten sonra kontrol etmek için manşeti ters çevirdi. Sert dokumanın arasından geçen ipliğin başlangıç düğümü, istenmeyen bir pürüz gibi kumaşın dış yüzüne çıkmıştı. Naren kusuru görür görmez yüksüğünü düzeltip o kısmı dikkatle söktü ve iğneyi aynı deliklerden yeniden geçirdi. Yan masada palto astarı diken usta, Naren’in dikişi söküp baştan alışını göz ucuyla izledi, ancak tek kelime edip işine müdahale etmedi. Naren, Ankara’da geçirdiği bu birkaç gün içinde, burada da tıpkı Beyoğlu’nda olduğu gibi bir terzinin kendi elinden çıkan hatayı yine kendi elinin düzeltmesi gerektiğini öğreniyordu. İğnenin ucuyla atılan her sağlam ilmek, kapının dışındaki bozkırın ve şehrin yoksulluğunu bir anda ortadan kaldırmasa da, en azından bir insanın sırtındaki giysinin ömrünü biraz daha uzatabilirdi.
Yeniden başladığı ilk ilmekte Naren elini bilinçli olarak yavaşlattı; parmak uçlarıyla yoklayarak sert kumaşın kendi doğal gerilimini buldu. Yıllar önce Beyoğlu’ndaki kesim masasının başında Rovan’dan öğrendiği o ilk ve en temel terzi kuralını hatırladı: İğneyi yürütmeden önce kumaşı dinlemek gerekiyordu. İkinci sırayı tamamlayıp manşetin son düğümünü dışarıdan hiç görünmeyecek biçimde kumaşın iç katına aldığında, yanındaki usta uzanıp başparmağıyla düğüm yerini kontrol etti ve dikişin sağlamlığını başıyla sessizce onayladı.
Manşet tamamlanıp da iş bittiğinde odada kimse durup yapılan işi övmedi, bir alkış ya da fazladan bir söz olmadı; biten gömlek yalnızca tezgâhın kenarına çekilerek sıradaki yeni işe yer açtı. Naren biliyordu ki ortaya çıkan bu düzgün ve pürüzsüz dikiş, ne İstanbul’daki atölyede biriken eksik ücretleri kapatıyor ne de gelirken yollarda çekilen o uzun bekleyişleri çözüyordu. Yaptığı işin bütün hükmü, yalnızca bu gömleği giyecek olan insanın bileğine gün boyu sürecek bir rahatlık vermekten ibaretti.
Manşetin ikinci sırasına başladığında, yan masadaki yaşlı usta elindeki paltoyu bıraktı ve Naren’in diktiği kenarı parmağıyla yokladı.
“Bu kumaşın ipi sert,” dedi. “İlmeği fazla sıkarsan bileği kızartır.”
“Biraz gevşetince açılmasından korkuyorum.”
“Gevşetmek, başıboş bırakmak değildir. Dikiş payını koru; ipliğe de hareket yeri ver.”
Naren, ustanın gösterdiği çizgiyi dikkatle inceledi. Manşetin içindeki ilk sıra, gömleğin kolunu kapatmaya yetecek kadar sağlamdı; ikinci sıranın gerilimi ise kumaşı gereğinden fazla çekiyordu. İğneyi geri çıkarıp birkaç ilmeği söktü. Bu kez ipliği parmaklarının arasında daha uzun tuttu, kumaşın kıvrımına göre ilerletti.
Yanındaki genç yardımcı, işi izlerken kendi diktiği bez çantanın tabanını gösterdi. Bir köşede dikişin bollaştığını fark etmiş, bunu Naren’den saklamak yerine kendisi sökmeye başlamıştı.
“Bunu şimdi düzeltsem mi?” diye sordu.
“Evet. İçine yük koyunca dikişin nereden açılacağı belli olur.”
“Yükü koymadan da anlar mıyım?”
“Bazen. Ama önce kumaşı doğru tutmayı öğren.”
Genç, çantayı masaya yayıp dikişi dikkatle açtı. Naren kendi manşetini bitirene kadar çocuk değil, işliğin yardımcılarından biri olarak çalıştı; kimse onun elinden işi almadı. Atölyedeki sessizlik, konuşmaya yer bırakmayacak kadar ağır değildi. Makasların aralıklı sesi, tebeşirin tahtaya sürtünmesi ve sorulan kısa sorular, odanın kendi ritmini kuruyordu.
Manşet tamamlanınca Naren gömleği ters çevirdi, dikişi baştan sona kontrol etti. Usta başparmağıyla düğümün üstünden geçti.
“Bu kez iyi.”
Naren gülümsemedi; yalnızca başını eğip gömleği katladı. Yaptığı iş, onu Ankara’nın bütün dertlerine ortak etmiyordu. Ama burada öğrendiği dikkat, Beyoğlu’na döndüğünde aynı kumaşı başka ellerle birlikte çalışmasına yardım edebilirdi.
Gömleği temiz bir bezin içine koyarken, genç yardımcı çantasının sökülen yerini tamamladı. İkisi de işlerini tezgâha bıraktı; aralarındaki benzerlik, aynı işi aynı biçimde yapmaları değil, kusuru gördüklerinde ondan kaçmamalarıydı.
Öğleden sonra, işlik sorumlusu gömleğin tamamlanmış manşetini ışığa tutup dikiş çizgisini kontrol etti. Naren, ipliğin bir bölümünde hafif bir kabarıklık olduğunu fark etti; kumaş dışarıdan düzgündü, ama bileğe değen iç kat sert duruyordu.
“Bu böyle kalırsa rahatsız eder,” dedi.
Yan masadaki usta manşeti aldı. “Dikişi sökmeden düzeltebiliriz, ama içteki payı daraltırız.”
“Daraltınca kol dönmez,” dedi Naren.
“Öyleyse bir sıra daha açıp yeniden dikelim.”
Naren, elindeki işi durdurup gömleği birlikte incelemeyi kabul etti. Herkesin elinin önünde başka bir sipariş vardı; bu düzeltme, günü uzatacaktı. Tavren’in yerine burada çalışan sorumlu, diğer işlerin teslim saatini yeniden kontrol etti.
“Bunu bugün bitirmek şart mı?” diye sordu usta.
“Gömleği alacak kişi yarın yola çıkacak,” dedi sorumlu. “Ama kumaşı zedeleyerek yetiştirmeyeceğiz.”
Naren, manşetin iç dikişini açtı. Ketenin ipleri, önce düşündüğünden daha fazla yıpranmıştı. Usta, ona bir parça sağlam astar verdi; Naren bu parçayı iç katın altına yerleştirdi, iplik yönünü kumaşın dokusuna uydurdu. İşlikteki genç yardımcı, dikişin kaymaması için kumaşı masada tuttu.
“Böyle yapınca gömlek ağırlaşır mı?” diye sordu genç.
“Biraz,” dedi Naren. “Ama bileğe sert bir düğüm batmasından iyidir.”
“Her düzeltmenin başka bir bedeli var.”
“Evet. Bunu giyen kişi hangisini kabul edeceğine karar verir.”
Manşet tamamlanınca işlik sorumlusu, gömleği yarın sahibinin üzerinde bir kez daha denemeyi önerdi. Naren, “Ölçüyü onun hareketinden alalım,” dedi. Gömleğin son hali, yalnızca masada güzel durmasına göre belirlenmeyecekti.
Günün sonunda Naren gömleği temiz beze sardı. Ankara’da yaptığı iş, İstanbul’daki eksikleri kapatmamıştı; ama burada, birkaç kişinin ortak dikkatini bir giysinin içine taşımıştı.
Gömlek hazır olduğunda, işlik sorumlusu onu giyip manşetin hareketini denemeyi kabul etti. Naren, kolu hangi açıyla kaldıracağını söyledi; adam önce öne uzattı, sonra dirseğini büküp göğsüne çekti. Manşet bileğe baskı yapmıyor, iç dikiş de deriye sürtünmüyordu.
“Bunu gün boyu giysem rahatsız eder mi?” diye sordu sorumlu.
“Bir saat içinde sorun çıkarmıyorsa, gün boyu da büyük ihtimalle rahat eder,” dedi Naren. “Ama kumaş yıkandığında daralabilir.”
“Öyleyse yıkandıktan sonra yeniden bakarız.”
Naren, gömleği yeniden çıkarıp manşetin içindeki payı kontrol etti. Sorumluya dikişin nereden açılabileceğini gösterdi; böylece ileride onarım gerekirse işi bilen başka bir terzi de aynı yeri bulabilecekti.
Genç yardımcı, “Siz gömleği verirken bunu da anlatıyor musunuz?” diye sordu.
“Evet. Müşteri neyi alacağını bilsin.”
İşlik sorumlusu, gömleği katlayıp temiz bezin içine koydu. Dikişin sağlamlığı yalnız Naren’in eline değil, onu giyecek kişinin ne beklediğini bilmesine de bağlıydı. Ankara’daki işlik, İstanbul’dan gelen bir gömleği bitirmişti; fakat bu işin tek sahibi Naren değildi. Kumaşı, ipliği ve emeği paylaşan herkesin payı vardı.
Gömlek teslim edildiğinde Tavren’in defterinde kalan hesabı Naren kâğıda geçirdi. Hiçbir ücret borçlu kalınmamış, hiçbir iş söylenmeden ertelenmemişti. Naren, bu açık hesabı Beyoğlu’na götüreceği en önemli ayrıntılardan biri saydı.
Gömlek paketlenirken Naren, ipliğin düğümünü kumaşın içine aldı. “Yolda açılırsa?” diye sordu genç yardımcı.
“Düğümü bir kat daha içeride tutarız,” dedi Naren. “Ama dışına da teslim kâğıdını bağlarız. Paket açılmadan kime gideceği belli olur.”
Genç, düğümü yeniden kontrol etti. “Böyle mi?”
“Evet. Şimdi açıp yeniden bağlamana gerek yok.”
Naren, her düzeltmenin bir kez yapılması gerektiğini biliyordu. Fazla kurcalamak, sağlam işi de zayıflatabilirdi.
Naren tamamlanan gömleği özenle katlarken, parmak uçlarında Ankara kumaşının bıraktığı o tok sertliği duydu. Dışarıdan bakıldığında bu gömlek tek bir kişinin eliyle başlayıp bitmiş gibi görünse de; içinde alınan ilk ölçü, seçilen kumaş, bükülen iplik ve yan tezgâhlardaki başka ustaların kısa, sessiz uyarıları dikişin her ilmeğinde birlikte yaşıyordu. Naren gömleği temiz beze sararken, burada gördüğü bu gösterişsiz ve sessiz dikkatle çalışma terbiyesini de bohçasıyla birlikte İstanbul’a götürmeye karar verdi.

Naren Ankara işliğinde gömleğin son manşet dikişini bitirip temiz beze sarıyor.