Cevap
Gömleğin son manşeti dikilip tezgâhın kenarına çekildikten sonra, Naren’in Ankara’daki asıl işi de tamamlanmış oldu. Akşamüstü saatlerinde işlik sorumlusu, arka raftan ayırdığı iki küçük kumaş topunu kesim masasının üzerine bıraktı ve İstanbul’daki atölyeye parça iş sağlayabilecek olası bir iş bağlantısının adını Naren’e verdi. Adam, kendi ellerindeki darlığı ilk gün nasıl açıkça anlattıysa, bugün de karşılayamadığı istekleri saklamadı: Şehirdeki sıkışıklık yüzünden İstanbul’dan gelebilecek olanlar için bir barınma yeri bulamamış, Beyoğlu’ndaki çalışanların hepsi için düzenli ve sürekli bir iş sözü verememişti.
Naren, masanın üzerindeki o iki küçük topa ve verilen sınırlı cevaba baktığında, bu karşılığı İstanbul’a, Liva’ya götürdüğünde onun yüzüne doğrudan bakabileceğini düşündü. İçinde, bekleyen insanlara eksik ya da kötü haber vermenin doğal çekingenliği vardı; fakat onu asıl korkutan şey, elindeki azıcık imkânla dönmek değil, bu küçük yardımı olduğundan daha büyük ve kurtarıcı göstermekti.
Masanın temiz bir köşesine geçip dönüşte teslim edeceği cevap kâğıdını yazmaya oturduğunda, öğrendiği her bilgiyi tek bir kelime bile eklemeden, olduğu gibi alt alta sıraladı: Ayrılabilen iki küçük top kumaşın tam miktarı, verilen iş bağlantısının kesin bir söz değil yalnızca bir ihtimal olduğu ve barınma konusunda hiçbir yer bulunamadığı. Kâğıda dökülen bu satırlar, Liva’nın Beyoğlu’ndan mektubu gönderirken umduğu kadar geniş ve ferahlatıcı bir karşılık değildi. Yine de Naren, Liva’nın yola çıkmadan önce koyduğu o son şartı unutmamıştı; sırf geridekilerin yüreğine su serpmek için olmayan bir işi varmış gibi anlatmayacaktı.
Son cümleyi de tamamladıktan sonra kalemi bıraktı. İşlik sorumlusu, yeni yazılmış kâğıdın üstündeki ıslak mürekkebin kurumasını beklemek için sayfayı masanın üzerinde açık bıraktı. Naren de kâğıdı katlamak için acele etmedi; mürekkep tam kurumadan sayfayı kapatırsa harfler birbirine karışabilir, özenle seçilmiş sözler dağılabilirdi.
İki adam, kuruyan satırların başında bir süre sessizce bekledi. İkisinin de dile getirmediği ama bakışlarından geçen gerçek aynıydı: Bu masada yazılan mektup ve verilen iki küçük top kumaş, tek başına İstanbul’daki atölyenin geçim darlığını çözmeye yetmeyecekti.
Mürekkep matlaşıp kuruduğunda işlik sorumlusu, Naren’e bu cevabı ve kumaşı İstanbul’a vardığında kime ulaştıracağını sordu. Naren, gelirken koruduğu o sessiz tedbiri dönüş yolunun başında da bozmadı; yalnızca Beyoğlu’ndaki atölyenin adını verdi, içeride çalışanların tek tek adlarını yine eklemedi.
Cevap kâğıdı özenle katlanırken, barınma sorusunun karşılıksız kaldığını bildiren o en ağır satır, kâğıdın tam kat yerinin içinde kalarak dışarıdan görünmez oldu; ama Naren o satırın ağırlığını zihninden çıkarmadı, unutmadı.
Sıra yola çıkacak emanetleri toplamaya geldiğinde Naren, verilen iki küçük kumaş topunu yolda birbirine karışmasın ve kenarları yıpranmasın diye kendi ölçülerine göre ayrı ayrı sardı. Kumaşları ve tamamlanan gömleği bez bohçasına yerleştirip ağzını sıkıca düğümledi; yükünü yerden kaldırıp yeniden omzuna aldı. Tam o sırada dışarıda sertleşen bozkır rüzgârı, işliğin sokağa bakan pencere pervazını sarsarak titretti.
Naren, cevap kâğıdının başına atölyenin adını yazdıktan sonra durdu. Mektupta kendisine anlatılmayan bir şeyi eklememesi gerektiğini biliyordu; yine de yazacağı satırların Beyoğlu’nda bekleyenlere ne ifade edeceğini düşünüyordu. İşlik sorumlusu, masanın öbür ucunda kumaş toplarının hesabını tutuyordu.
“Bunu nasıl söyleyeceksin?” diye sordu adam.
“İki top kumaş ayırabildiğinizi, iş bağlantısının henüz kesin olmadığını, barınma yeri bulamadığınızı.”
“İnsanlar bunu az bulabilir.”
“Az olanı büyük gösterirsem, dönüşte bana güvenmezler.”
İşlik sorumlusu kalemi masaya bıraktı. “Ben de burada daha fazlasını veremediğim için üzgünüm. Ama bunu yazarken yalnız kendi eksikliğimi anlatma. Burada çalışanlar da iki topu ayırmak için kendi işlerinden vazgeçmedi; bekleyebilecek malzemeyi birlikte seçtiler.”
Naren, bu ayrıntıyı kâğıda ekledi. Böylece kumaş, tek bir kişinin lütfu gibi görünmeyecek; ortak hesapla ayrılmış bir pay olarak anlatılacaktı. Barınma cevabının yanına da “şimdilik” kelimesini koymayı düşündü, sonra bunun boş umut yaratabileceğini fark edip sildi.
“Yeniden sorarlarsa?” diye sordu.
“Yeniden sorarsın. Bugün olmayan oda, yarın bulunabilir. Ama bulunmuş gibi yazamayız.”
Naren, son cümleyi açıkça kurdu: “Şu an için barınma yeri yok.” Bu söz, kâğıdın üzerinde sert duruyordu. Yine de karşısındaki adamın yüzüne bakabildi; çünkü sakladığı bir gerçek yoktu.
Mürekkep kururken işlik sorumlusu, İstanbul’daki iş bağlantısı için adını ve dükkânın yerini ayrı bir küçük kâğıda yazdı. Bu, Naren’in taşıdığı cevap mektubunun içine eklenmedi; alıcıya gösterilecek bir iş bilgisi olarak ayrı tutuldu. İki kâğıdın karışmaması için birini gömleğin bezine, ötekini iç cebine koydular.
“Yolun uzarsa kumaşları yere koyma,” dedi usta. “Üst üste basılan yerde kenarları zarar görür.”
“Bunu kendi işimden biliyorum,” dedi Naren.
“Yine de söylemek istedim.”
Akşam olduğunda Naren bohçasını hazırladı. Elindeki cevap büyük bir çözüm değildi. Fakat içinde eksik bırakılmış bir söz, verilmemiş bir vaat ve başkasının emeğini kendi payıymış gibi gösteren bir satır da yoktu. Beyoğlu’na bu haliyle dönecek, geride kalanların kararını yeniden hep birlikte verecekti.
Ertesi gün işlik sorumlusu, Naren’e cevap kâğıdının son halini gösterdi. İki top kumaşın ölçüsü ve olası iş bağlantısı yazılmış, barınma sorusunun karşısına açıkça “şimdilik yok” denmişti. Naren, mektubu okumadan önce iki kâğıdı da tek tek kontrol etti; cevaba kendi sözü eklenmemişti.
“Bunu biraz yumuşatsak mı?” diye sordu sorumlu. “Barınma bulamadığımızı böyle yazmak ağır duruyor.”
“Liva, olmayanı varmış gibi söylemememi istedi,” dedi Naren. “Bu cümle sert ama açık.”
İşlik sorumlusu cevap kâğıdını yeniden okudu. “Haklısın. Kâğıdı alanlar, başka yer arayıp aramayacaklarına kendileri karar verir.”
Naren, İstanbul’daki çalışanların barınma ihtiyaçlarının hepsinin aynı olmadığını da söyledi. Kimi kalacak yer bulamayabilir, kimi ailesinden ayrılamaz, kimi ise yalnızca düzenli işe ihtiyaç duyabilirdi. Mektupta tek tek ad ya da durum vermedikleri için, karşı tarafın da bunları bilmesi mümkün değildi.
“Bu yüzden toplu bir cevap veriyoruz,” dedi işlik sorumlusu. “İş bağlantısının ayrıntısını isteyen, sonra kendi adına yazabilir.”
“Evet. Kimseyi burada olmayan bir kararın içine koymayalım.”
Mücellit, odanın öbür ucunda ciltlenmesi gereken bir defteri dikiyordu. Naren, onun elindeki keten ipin sayfaların kenarından geçişini izledi. Cevap kâğıdının da mektubun da aynı açıklıkla taşınması gerekiyordu; biri diğerinin yerine geçmeyecekti.
Kâğıt kuruduktan sonra Naren onu katladı, ama cebine hemen koymadı. Önce işlik sorumlusuna göstermek için son bir kez açtı. Adam, cümlelerin doğru olduğunu onayladı. Naren mektubu gömleğin bezinden ayrı bir iç cebe yerleştirdi; kumaşlar ve yanıt birbirine karışmadan İstanbul’a dönecekti.
Bu cevap, bir işlikten ötekine açılan küçük bir kapıydı. Kapının ardında ne bulunduğunu ancak Beyoğlu’na döndükten sonra, çalışanlar birlikte karar vererek anlayacaktı.
İşlik sorumlusu, olası iş bağlantısının kâğıdını Naren’e uzatırken bunun yalnızca konuşulacak bir kapı olduğunu yeniden belirtti. Naren, kâğıdın üstündeki adresi okudu ve “Bu kişiye bizzat gitmem gerekiyor mu?” diye sordu.
“Hayır. Önce mektubu götür. İstersen döndükten sonra yazarsın.”
“Bir iş çıkarsa, ücret ve teslim tarihi belli olmadan kimseyi yola çıkarmayacağım.”
“Doğru. Burada da her işi aynı gün veremiyoruz.”
İkisi, İstanbul’dan gelebilecek çalışanların hangi işlerde yararlı olacağını konuştu. Naren, düz dikiş ve onarım işinin daha kolay aktarılacağını, kalıp ve prova işininse müşterinin bedenine göre değiştiğini anlattı. İşlik sorumlusu, ilk etapta tek bir parça iş denenebileceğini, ama henüz söz veremeyeceğini söyledi.
“Bu bilgiyi mektuba ekleyeyim mi?” diye sordu Naren.
“Ekle. Fakat ihtimal olduğunu yaz.”
Naren, konuşulanları küçük defterine not etti. Olası iş, Ankara’da kesinleşmiş bir sipariş değildi; Beyoğlu’ndaki çalışanlar karar vermeden önce bu ayrımı bilmeli ve kabul edip etmeyeceklerine kendileri karar vermeliydi.
İşlik sorumlusu, “Burada kalacak yer bulamadığımızı da açıkça söyle,” dedi. “Bunu saklamayalım.”
“Yazarım.”
Naren’in cevabı kâğıda girdiğinde, Ankara’dan alacağı şeylerin sınırı belli oldu: iki küçük kumaş topu, denenebilecek bir iş bağlantısı ve barınma konusunda olumsuz yanıt. Bunların her biri, olduğu ölçüde anlatılacaktı.
Naren, işlik sorumlusuna İstanbul’daki mektubu teslim ettiğini, şimdi cevabını götüreceğini söyledi. Adam, cevabın bütün çalışanlara okunup okunmayacağını sordu.
“İş ve ücretle ilgili kısmı onlarla paylaşacağım,” dedi Naren. “Başka kişilerin özel bilgisi varsa, onu taşımayacağım.”
“Doğru,” dedi sorumlu. “Bazen bir mektubun içinde, yazana ait olmayan bir ayrıntı bulunur.”
Naren, cevap kâğıdını katladı ve iç cebine koydu. Her satırın kime ait olduğunu bilmek, onu doğru yere ulaştırmak kadar önemliydi.
O gece Naren, konakladığı dar ve soğuk odada tek başına kaldığında, cebinden cevap kâğıdını çıkarıp cılız ışıkta baştan sona bir kez daha okudu. Ertesi sabah erkenden İstanbul’a dönmek üzere yeniden yola çıkacaktı. Koynunda taşıdığı mektuba kendi gönlünden geçen hiçbir boş umudu eklememişti; Beyoğlu’ndaki kesim masasına yalnızca buradan alınan kumaşı, olası bir işin izini ve verilemeyen sözün dürüst hesabını taşıyacaktı.

Soğuk konaklama odasında Naren lamba ışığında işlik sorumlusunun sınırlı cevabını yeniden okuyor.