Komutan’ın gölgesi
İşliğin alçak kapısından çıkıp koltuğunun altındaki bohçayı düzelttiğinde, bozkırın sert rüzgârı dar sokağın içinden geçerek Naren’in yüzüne çarptı. Kaldırım kenarından ana caddeye doğru yürürken, ilerideki taş binanın önünde toplanmış hareketli kalabalığın arasında tanıdık bir duruş gördü.
Adımlarını yavaşlattı. Yıllar önce Beyoğlu’ndaki atölyenin loş ışığında, prova tahtasının üzerinde dururken sağ omzunu hafifçe geride tutan o bedenin duruşunu ve eski ölçü defterinin kenarına kurşun kalemle çektiği o küçük eğik çizgiyi bir anda hatırladı. Şimdi o tanıdık omuz çizgisi, bozkır soğuğuna karşı giyilmiş kalın ve ağır bir asker paltosunun altında neredeyse tamamen kaybolmuştu.
Kalabalık hafifçe aralanıp da göz göze geldiklerinde, Komutan da yol tozuna bulanmış bu genç terziyi ilk bakışta hemen çıkaramadı. Naren bir adım yaklaşıp kendi adını ve Beyoğlu’ndaki işliği söyleyince, adamın yorgun bakışlarındaki yabancılık dağıldı ve başını hafifçe eğerek Naren’e selam verdi.
Komutan’ın yüzünde günlerdir süren ağır bir uykusuzluğun koyu gölgesi, paltosunun devrik yakasında ise tıpkı yıllar önceki gibi ince bir yol tozu vardı.
“İstanbul’dan mı geldin?” diye sordu Komutan, sesi rüzgârın ve yorgunluğun içinde kısık ama netti.
Naren, karşısında duran adamın yüzünü ve omuz duruşunu tanısa da, onun burada taşıdığı hayatı ve yükü bildiğini sanamazdı. Sözü hiç uzatmadan, yalnızca Beyoğlu’ndaki atölyenin durumunu ve Ankara’daki işlik sorumlusuna getirdiği geçim mektubunu kısaca anlattı. Bir an için söyleyecek başka bir söz bulamadı; selamlaşma ve konuşma böyle kısa kaldıkça, geçmişteki o yarım sipariş de olduğundan büyük bir anlam kazanmıyor, kendi ölçüsünde, yalnızca atölyenin küçük bir müşteri kaydı olarak yerinde duruyordu.
Komutan, Naren’in anlattıklarını dinledikten sonra başını ağır ağır salladı ve bu dar günlerde herkesin bulunduğu yerde elinden geleni yaptığını söyledi. Ne Naren’e gizli bir görev verdi, ne İstanbul’dan başka birinin adını sordu, ne de koltuğunun altında sımsıkı tuttuğu bohçayı incelemeye kalkıştı. Tam o sırada yanındaki görevlilerden biri kendisine seslenince, ayaküstü gerçekleşen bu kısa konuşma da başladığı gibi orada bitti.
Naren bir adım geri çekilirken çevresindeki akışa baktı. Sokaktaki ve bina önündeki insanlar Komutan’a geçmesi için saygıyla yer açarken, bir yandan da kendi gündelik işlerini aksatmadan sürdürüyordu: İleride biri kucağında evrak kâğıtları taşıyor, bir başkası ise kapının taş basamaklarında bekleyen yaşlı bir adama düşmemesi için kol veriyordu. Ankara, tek bir kişinin ağzına bakan ya da yalnızca tek bir kişinin kapısında bekleyen bir şehir değildi; herkes kendi payına düşen yükü omuzlamış yürüyordu.
Naren, geçmişte elinde mezurayla ölçüsünü aldığı müşterinin şimdi omuzlarında bambaşka bir ağırlık taşıdığını açıkça gördü. Yine de ayaküstü gerçekleşen bu karşılaşma, az önce çıktığı işlikte eksik kalan kumaşı tamamlamıyor, İstanbul’da iş bekleyenlere buradan bir barınma yeri sağlamıyordu. Beyoğlu’ndaki tezgâhın başında dökülen alın terinin ve emeğin değeri, Komutan’ın onu bu sokakta tanıyıp hatırlamasına bağlı değildi.
Yanındaki görevlilerden biri uzaklaşınca Komutan, Naren’e birkaç nefeslik daha zaman ayırdı. Yüzündeki yorgunluk saklanmıyordu; konuşurken bakışları zaman zaman sokağın öbür ucuna kayıyor, çevresindeki hareketi izliyordu. Naren, onun hayatını ya da görevini bildiğini varsaymadı. Yıllar önceki müşteri tanışıklığı, şimdi karşısındaki insanı bütünüyle tanıdığı anlamına gelmiyordu.
“Beyoğlu’ndaki işlik hâlâ açık mı?” diye sordu Komutan.
“Açık. Ama iş az, kumaş daha da az.”
“İnsanlar yine de bir şeyleri onarmaya devam ediyor.”
“Ellerine ne geçerse.”
Komutan başını hafifçe eğdi. “Bu da bir iştir.”
Naren, Ankara’daki işlikten ayırabildikleri iki küçük kumaş topundan ve barınma konusunda bir çözüm bulamadıklarından söz etti. Karşısındaki adamın kendilerine yardım etmesini bekleyerek anlatmadı; yalnızca İstanbul’a taşıdığı cevabın bir parçası buydu. Komutan da konuşmayı bir görev teklifine çevirmedi.
“İşlik sorumlusunun söyleyebildiği kadarını götür,” dedi. “İnsanlar çoğu zaman cevabın büyüğünü değil, doğru olanını bekler.”
“Liva da aynı şeyi söyledi.”
Bu isim üzerine Komutan başka bir şey sormadı. Naren’in yanındaki bohçaya, içindeki kâğıda ya da atölyedeki kişilere dair bilgi istemedi. O sırada bir görevli yeniden yaklaştı ve Komutan’a seslendi. Adam, Naren’e kısa bir selam verip kalabalığa döndü.
Naren, birkaç yıl önce ölçü alırken omuzda bıraktığı payı hatırladı. O gün kumaşın hareket etmesi için bırakılan küçük boşluk, şimdi iki insanın konuşmasında da yerini bulmuştu: Naren, Komutan’ın söylemediği şeyleri sormamış; Komutan da Naren’in taşımadığı bir sırrı ondan istememişti.
Sokak yeniden hareketlendiğinde, Naren duvar dibinden yürümeye başladı. Kalabalığın içinde bir çocuk düşürdüğü elmayı arıyor, iki adam ağır bir sandığı basamaklardan çıkarıyordu. Komutan arkasında kaldı; Naren’in önünde ise İstanbul’a götüreceği açık ve eksik cevap vardı. Bu şehrin yükü tek bir insanın omzuna sığmayacak kadar büyüktü. Naren’in payı, kendisine emanet edilen işi olduğu gibi anlatmaktı.
Komutan’ın yanında bekleyen görevliler kalabalığı düzenlerken, bir yaşlı adam taş basamakta ayağı takılıp sendeledi. Naren, Komutan’a doğru yürümek yerine eğilip adamın koluna girdi. Komutan da bir adım geri çekilip geçişi açtı; yaşlı adam dengesini bulunca teşekkür ederek yoluna devam etti.
Naren, “Beyoğlu’nda ölçü aldığım gün de böyle bir kalabalık vardı,” dedi.
“Ben hatırlamıyorum,” diye karşılık verdi Komutan. “O gün kaç kişiyle konuşmuşumdur, bilmiyorum.”
“Ben de adınızı duyamamıştım.”
“Bazen bir işin kaydı, sahibinin adından uzun yaşar.”
Naren, bu sözün kendi defterindeki boş haneye uyduğunu düşündü. “Defterde yalnızca omuz çizginiz vardı,” dedi. “Bugün de yeni ölçü almam gerekse, eski çizgiye güvenmem.”
Komutan’ın yüzünde kısa bir tebessüm belirdi. “İyi edersin.”
Konuşmanın içinde ne emir ne de gizli bir talep vardı. Komutan, Naren’in işiyle ilgili çözüm sunmadı; Naren de onun bulunduğu yerin yetkisini kullanmasını beklemedi. Bu iki insanın karşılaşması, bir terziyle eski müşterisinin ayaküstü konuşması olarak kaldı.
Yakındaki bir görevli yeniden seslenince Komutan başını çevirdi. Naren, “İyi günler,” diyerek bir adım geriledi.
“Yolun açık olsun,” dedi adam.
Naren, bu cümleyi bir güvence saymadı; yalnızca vedaydı. Sokağın aşağısında bir araba bekliyor, yanında oturan yolcular kendi evraklarını taşıyordu. Komutan’la görüşme bittiğinde, işliğin verdiği iki kumaş topu hâlâ bohçasında, mektubun cevabı ise zihnindeydi. Bu karşılaşma hiçbirini değiştirmedi.
Yoluna devam ederken, eski tanışıklığın yeni bir hak doğurmadığını düşündü. İnsan birini tanıdığını sanabilir; ama bildiği, yalnızca yıllar önce ölçtüğü omuz ve bugün söylediği birkaç sözdü.
Komutan’ın ayrılmasından sonra, sokakta bekleyen yaşlı bir hamal Naren’e yolun hangi tarafa düştüğünü sordu. Naren, Ankara işliğinden yeni çıktığını, şehirde birkaç gün kaldığını söyledi.
“İş bulabildin mi?” diye sordu adam.
“Bir miktar kumaş bulduk. İş bağlantısı için de konuşuyoruz.”
“İyi. Ama insanın bulduğu her işi alması gerekmez.”
Naren, bu sözün nereden geldiğini sormadı. Hamal, yük taşırken dizinin ağrıdığını, ağır sandıkları artık tek başına kaldırmadığını söyledi. Bir zamanlar daha hızlı yürüdüğünü ekledi; şimdi bir işi zamanında bitirmek için başka bir hamalla birlikte çalışıyordu.
“Tek başına taşımak zorunda değilsin,” dedi Naren.
“Bunu öğrenmek uzun sürdü,” dedi hamal. “İnsan kendi gücünü de hesaplamalı.”
Naren, bu karşılaşmayı işlikteki ücret ve kumaş hesabıyla yan yana düşündü. Ankara’da herkesin bir başkasına ihtiyaç duyduğu, fakat kimsenin ötekinin yükünü bütünüyle üstlenemediği bir düzen vardı.
Hamal, yükünü arabaya yerleştirip yola çıktı. Naren ise bohçasını omzuna aldı ve konakladığı yere yürüdü. Komutan’la karşılaşmasının ardından duyduğu birkaç sıradan söz, kendisine hiçbir görev ya da ayrıcalık getirmemişti. Şehirdeki insanlarla kurduğu asıl bağ, aynı yorgunluğu başka biçimlerde taşımalarıydı.
Naren, konakladığı yere dönerken Ankara’nın akşam ışıklarının Beyoğlu’ndaki gaz lambalarından farklı düştüğünü gördü. Sokaklar daha karanlıktı, ama kapıların önünde insanlar oturup konuşuyordu. Bir çocuk, taş basamağın üstünde ders kâğıdını okuyordu.
Naren ona yol verip yürüdü. Şehir, resmi binaların ve askerî kalabalığın ötesinde, akşam yemeğine hazırlanan evlerden oluşuyordu. Komutan’ı görmüş olması, bu hayatın sahibi olduğu anlamına gelmiyordu.
Yatağa uzandığında, ertesi gün İstanbul’a götüreceği cevabı düşündü. Söyleyeceği şeylerin hiçbiri tek başına çözüm değildi; hepsi kendi sınırında doğruydu.
Selamlaşma geride kalınca Naren, kalabalığın kıyısından çekilip taş duvarın dibinden geçerek kendi yoluna devam etti. Koynundaki mektubu İstanbul’dan buraya taşıyan el kendisininkiydi; fakat o kâğıdın içindeki hayatı ve geçimi yeniden kuracak olanlar, İstanbul’daki dar dükkânda ve buradaki tozlu işlikte çalışan insanların ta kendisiydi.

Naren ve adı verilmeyen kompozit Komutan kalabalık Ankara sokağında kısa bir selamlaşıp yollarına devam ediyor.