İşlik sorumlusu
Ankara’daki işlik, eskiden başka bir amaçla kullanıldığı belli olan ama uzun süredir boş kalmış geniş, basık tavanlı bir odada kurulmuştu. Sokağa bakan pencerenin aşınmış ahşap pervazındaki aralıklardan içeriye durmadan bozkır rüzgârı sızıyor; kesim tezgâhının sallanan kısa ayağının altında ise dengeyi sağlamak için konulmuş düz, yassı bir taş duruyordu. Dışarıdaki rüzgârla birlikte pencere aralığından içeri ince bir toz bulutu giriyor, içeride çalışanlardan biri elindeki bezle her birkaç dakikada bir tezgâhın üstünü silerek kumaşları temiz tutmaya çalışıyordu.
Tezgâhın bir ucunda yaşlıca bir usta, önüne serdiği eski bir paltonun dikişlerini bıçağın ucuyla sabırla söküp yıpranmamış, sağlam kalan kumaş parçalarını yeniden kullanmak üzere bir kenara ayırıyor; hemen yanındaki öteki çalışan ise elindeki gömleğin manşetini makine olmadan, doğrudan elde dikiyordu. Naren, eşikten içeri adımını atıp çevresine baktığında, buradaki işçilerin kendi sırtlarındaki giysilerde duran üst üste atılmış yamaları ve sürtünmekten incelip aşınmış manşetleri gördü. Bu dar odada herkes önce kendi sırtındaki ve tezgâhındaki eksiği kapatmaya çalışıyor, ancak ondan sonra elinde kalan azıcık fazlayı yanındakiyle bölüşüyordu.
İşlik sorumlusu, Liva’nın gönderdiği mektubu bir kez daha eline aldı ve ayakta bekleyen Naren’e masanın kenarındaki tabureye oturmasını söyledi. Adam, kâğıtta yazanları okuduktan sonra Naren’i rahatlatacak hazır ve kolay bir yardım sözü vermedi. Konuşurken bir yandan alışkın parmaklarıyla masanın üzerinde duran sert kumaşın dokuma kenarını yokluyor, bir yandan da İstanbul’daki durumu bütün açıklığıyla anlamaya çalışıyordu. Önce Beyoğlu’ndaki atölyede tam olarak hangi kumaşların ve malzemelerin eksik olduğunu, İstanbul’da geçim sıkıntısı çeken kaç kişinin yeni iş aradığını ve Naren’in dönüş yoluna çıkmadan önce Ankara’da ne kadar kalabileceğini tek tek sordu.
Naren, ustalarının ve çalışma arkadaşlarının içinde bulunduğu darlığı, azalan siparişleri ve geciken ücretleri olduğu gibi anlattı; fakat Sera’ya ve Liva’ya verdiği sözü tutarak çalışanların tek tek adlarını vermedi.
İşlik sorumlusu Naren’i dinledikten sonra başını ağır ağır salladı; kendi çevresindeki ve tezgâhındaki darlığı da Naren’den saklamadı. Şu anda kendi işliklerinde çalışan iki kişinin haftalık ücretini hâlâ beklediğini, en deneyimli ustalarından birinin ise ağır bir hastalık yüzünden günlerdir işe gelemediğini, tezgâhın başında çalışamadığını açıkça söyledi. Böylesi bir yoklukta buradaki raftan bir parça kumaş ayırıp İstanbul’a göndermek, doğrudan doğruya ellerindeki başka bir siparişi ertelemek ve buradaki bir işçinin ekmeğini geciktirmek demekti.
Adam bir süre masanın üzerindeki kesim kalıplarına ve köşedeki raflara baktı. Bütün bu sıkışıklığa rağmen, ellerindeki stoktan iki küçük kumaş topunu Naren’e verebileceğini ve önümüzdeki haftalarda işler biraz açılırsa İstanbul’daki atölyeye parça iş gönderme ihtimali olduğunu söyledi. Ne var ki mektupta sorulan en önemli kalemlerden biri olan, İstanbul’dan gelebilecek çalışanlar için barınma yeri konusunda hiçbir söz veremedi; şehirde baş sokacak tek bir boş oda bile yoktu.
Naren cebinden küçük defterini ve kurşun kalemini çıkardı; işlik sorumlusunun ayırabileceği kumaş miktarını dikkatle sayıp kâğıda olduğu gibi yazdı. Buradan alacağı yardım, İstanbul’dan çıkarken umduklarından çok daha azdı; ama en azından bu azlığın sebebi ve sınırı süslü sözlerle saklanmıyordu.
Konuşma biterken işlik sorumlusu, masanın kenarında duran, ipi tamamen bitmiş boş bir tahta makarayı parmaklarının arasında çevirdi ve şehirdeki kıtlık yüzünden bu boş makaranın bile yenisini hemen bulamayacaklarını söyledi. Naren, adamın parmakları arasındaki o çıplak tahtaya bakarken, buradaki yokluğun yalnızca büyük kumaş toplarında değil, en küçük dikiş malzemesinde bile yaşandığını gördü.
Ayrılan iki küçük kumaş topunu teslim alıp kendi bohçasına yerleştirirken, Naren kumaşın sert dokusunu avucunda tarttı ve bu küçük toplardan her birinin İstanbul’a vardığında kaç kişinin işine değebileceğini, tezgâhı kaç gün açık tutabileceğini düşündü.
İşlik sorumlusu, Naren’in sözlerini dinlerken odanın öbür ucundaki yaşlı ustaya göz ucuyla baktı. Usta, söktüğü paltonun sağlam astarını ayırmış, yıpranmış kumaşı küçük parçalar halinde katlıyordu. Naren, onun parmaklarının dikiş çizgisini ezberlemiş gibi ilerlediğini gördü.
“Bu astarı yeniden kullanabilir misiniz?” diye sordu.
“İki kez daha,” dedi usta. “Üçüncüde iplik kumaşı tutmaz. O vakit başka bir parça bulmak gerekir.”
“Bunu nereden öğrendiniz?”
“Önce evde öğrendim. Annem eski giysileri atmazdı. Sonra bir ustanın yanında çalıştım; orada da kumaşın ne zaman bırakılması gerektiğini öğrendim.” Usta paltonun sökülmüş kenarını gösterdi. “İnsanın eline geçen her şeyi sonsuza dek tutamazsın. Ama elindekini vaktinden önce de bırakmamalısın.”
İşlik sorumlusu, bu söz üzerine kendi masasına döndü. İstanbul’dan getirilen mektubu bir kenara koyup raftaki kumaşları saydı; her topun yanına küçük bir işaret koydu, sonra hesabı Naren’e çevirdi.
“Bu iki topu ayırırsam, burada bekleyen işin bir kısmı gecikecek. İkisini de alman, burada çalışanların ücretini aksatabilir.”
“Birini almak daha doğruysa birini alırım,” dedi Naren. “İstanbul’a götürmek için buradaki birinin payını kesmek istemem.”
“Bunu tek başıma kararlaştırmam,” dedi sorumlu. “İşlikteki herkesin sözü var.”
Yan tezgâhtaki usta, elindeki paltoyu bırakmadan, kumaşların bu hafta kullanılmayacak kısmını ayırabileceklerini söyledi. Ücret bekleyen iki çalışanın parasınınsa yine de eksilmeyeceğini ekledi. İşlik sorumlusu hesap defterini açıp sayıları tekrar kontrol etti. Sonunda iki küçük topun verilebileceği, fakat daha fazlasının mümkün olmadığı konusunda anlaştılar.
Naren, defterine yalnızca aldığı miktarı ve verilen cevabın sınırını yazdı. İşlik sorumlusu, İstanbul’daki atölyeye parça iş göndermek için tanıdığı bir ustayla konuşabileceğini söyledi; sözünü kesin bir anlaşmaya çevirmedi.
“Önce kendi işçilerime ne verebildiğimi göreyim,” dedi. “Sonra size haber ulaştırırım.”
Naren başını eğerek kabul etti. Ankara işliğinde hiç kimse kendisini kurtarıcı gibi karşılamamıştı; o da buradaki emeği kendi dönüş yolunun ganimeti gibi görmeyecekti. İki kumaş topu, başkalarının da onayıyla ayrılmış, hesabı açıkça görülmüş bir paydı.
Öğleye doğru işlikte çalışan genç yardımcı, Naren’in İstanbul’dan geldiğini duyunca Beyoğlu’nu sordu. Orada kumaşın daha bol olup olmadığını merak ediyordu.
“Birkaç yıl önce daha çoktu,” dedi Naren. “Şimdi orada da her topun hesabı yapılıyor.”
“İstanbul’da yaşayan herkes zengin sanılır,” diye araya girdi yaşlı usta. “Büyük binalar başka, insanların cebindeki para başka.”
Naren, bu sözü duyunca Pera’nın taş cephelerini hatırladı. “Doğru. Bir vitrinin ışığı, evdeki tencereyi doldurmuyor.”
Yaşlı usta, kendi hayatını anlatmaya koyulmadı; yalnızca gençliğinde evden eve giderek giysi onardığını söyledi. Her evde kumaşın farklı, ama dikişin aynı sabrı istediğini öğrenmişti. Kendi çocukları da başka işlere yönelmiş, o ise tezgâh başında kalmıştı.
“Yine de bu işliği bırakmadınız,” dedi Naren.
“Bırakamadım değil,” dedi usta. “Her sabah yeniden gelmeyi seçiyorum. Elim tuttuğu sürece.”
İşlik sorumlusu bu konuşmayı uzatmadı; önlerine bekleyen paltoyu koydu. Naren, kumaşın iç yüzündeki eski dikişleri sökmek için yardımcıya bir yöntem gösterdi. Genç, ilk çizgiyi yanlış yerden açtı; usta elini tutup düzeltmedi, yalnızca nereye bakması gerektiğini sordu.
“İplik nereden dönüyor?”
Genç kumaşın dokusuna eğildi. “Şuradan.”
“Öyleyse kesmeden önce ipliği bul.”
Naren, bu eğitim biçimini kendi çocukluğundaki Rovan’ın sabrına benzetti. İşlik sorumlusu, Ankara’daki tezgâhların İstanbul’dakilerden farklı çalıştığını söylemedi; her iki şehirde de ustalık, kumaşın ve insanın sınırını görmeyi gerektiriyordu.
Gün ilerlerken Naren, işlikteki insanların yalnızca eksiklikten ibaret olmadığını fark etti. Her biri bir işi başkasına öğretiyor, bir kumaşı kurtarıyor, ücret hesabına kendi sözünü katıyordu. Getirdiği mektup bu insanların hayatını değiştirmeyecekti; fakat onların kendi şartlarını açıkça anlatmasına vesile olmuştu.
Öğle arasında Naren, işlik sorumlusunun izin verdiği ölçüde gömleğin manşetini tamamladı. Ardından kendi elindeki ipliklerden bir miktarını masaya bıraktı; İstanbul’a dönerken götüreceği kumaşlara ek olarak, burada çalışanların eksiklerini de görmüştü.
“Bunlar senin malzemen,” dedi sorumlu. “Kendi işin için ayırmış olabilirsin.”
“Bir kısmı yeter,” dedi Naren. “Bunları burada kullanırsanız, kendi hesabınıza yazın.”
Yaşlı usta ipliği eline alıp kalınlığını kontrol etti. “Bunu manşette kullanabiliriz. Ama bedelini de yazalım.”
“Yazın,” dedi Naren. “Ben karşılıksız vermiyorum.”
İşlik sorumlusu, bu açık tavrı takdir etti. Naren’in yaptığı şey yardım görüntüsü vermek değil, elindeki bir malzemeyi gerçek değeriyle paylaşmaktı. İplik miktarı küçük olduğu için hiçbir siparişi kurtarmayacak, fakat bir gömleğin iç dikişini tamamlamaya yetecekti.
Genç yardımcı, “İnsan az şeyle de iş bitirebiliyor,” dedi.
“Az şey, doğru yerde kullanılırsa,” diye yanıtladı usta. “Ama azı çokmuş gibi anlatırsan, yarın elinde hiçbir şey kalmaz.”
Naren, bu cümleyi Liva’ya götüreceği cevabın bir parçası olarak değil, o gün atölyede duyduğu bir düşünce olarak hatırladı. İplik ve kumaş, ölçüye göre hesaba girdi; her iki atölye de kimin ne verdiğini, kimin ne kadar pay aldığını açıkça biliyordu.
Naren, ayrılmadan önce işlik sorumlusuna, İstanbul’daki çalışanların hepsinin aynı işi yapmadığını söyledi. Biri biçki, biri onarım, biri düz dikiş biliyordu; iş verilecekse her birinin ustalığı ayrı düşünülmeliydi.
“Bunu bilmeden iş göndermek hata olur,” dedi sorumlu. “Önce örnek iş konuşalım.”
Naren, “Evet. Kimseye yapamayacağı işi vermeyelim,” dedi.
Bu kısa konuşma, olası bağlantının yalnız kumaş miktarıyla değil, emeğin niteliğiyle de ilgili olduğunu gösterdi. Naren, notlarına iş adlarını ekledi ama çalışanların adlarını yazmadı.
Bohçasını koltuğunun altına alıp odanın kapısına doğru yöneldiğinde, arkadaki tezgâhta çalışan ustanın çelik makası yeniden kumaşa girdi ve o tanıdık kesim sesi odayı doldurdu. Naren kapı eşiğinden sokağa adımını atarken zihni berraktı; İstanbul’a dönerken Liva’ya ve atölyedekilere kuru bir vaat ya da aldatıcı bir umut değil, burada kendi gözüyle gördüğü gerçeğin ta kendisini götürecekti.

Naren katlanmış mektubu kurmaca işlik sorumlusuna veriyor; sorumlu ihtiyaçları tek tek dinliyor.