Geliş
Ankara’nın kuru ve sert toprağı, yoldan yeni inen Naren’in ayakkabısına Beyoğlu’nun ağır ve ıslak kış çamuru gibi değil, her adımda havalanıp derinin kıvrımlarına yerleşen ince, boz bir toz gibi yapıştı. Bozkırın açık rüzgârı yüzüne çarparken, ilerideki pazar yerinden yükselen insan seslerine yük hayvanlarının tok ayak vuruşları ve uzaktaki demirci ya da marangoz dükkânlarından gelen düzenli çekiç sesleri karışıyordu. Sokak aralarında gündelik hayat kendi sade akışında sürüyordu; bir kadın doldurduğu su kabını evinin ahşap kapısının önüne koymuş, hemen ötede iki küçük çocuk boş bir örme sepeti iki ucundan tutarak sırayla taşıyordu.
Taşlı ve dik yokuşlarda yük arabalarının ahşap tekerlekleri gıcırtıyla, ağır ağır dönüyor; sırtları denklerle yüklü hayvanlar dar geçitlerden ilerlerken kerpiç ve taş duvarlara sürtünerek geçiyordu. Pazar yerinin ortasına, doğrudan toprağın üstüne serilmiş kaba bez parçalarının altında birkaç küme kuru soğan, bayatlamış kuru ekmek somunları ve kenarları kararmış birkaç bakır kap yan yana duruyordu. Yukarıya, tepeye doğru tırmanan sokaklarda ise kale çevresindeki eski evlerin ahşap çıkmaları dar yola doğru uzanmış, eğik güneşin altında uzayan gölgeleri kaldırım kenarındaki küçük esnaf dükkânlarının soluk tabelalarına düşmüştü. Naren çevresine dikkatle baktığında, bu bozkır şehrinin her köşesinde derin bir yoksulluğun izini gördü; şehir yoksuldu, eldeki malzeme kıttı ama sokaklar hiçbir biçimde ölü ya da sessiz değildi.
Başını kaldırıp şehrin sırtını yasladığı dik ve sarp kayalık tepeye baktığında, yukarıda yükselen Ankara Kalesi’nin geniş surlarında yüzyıllar boyunca üst üste eklenmiş farklı taşların ve eski onarımların açık izleri seçiliyordu. Tıpkı yamadıkları eski bir paltonun kumaşı gibi, bu duvarlar da yıkıldıkça elde ne varsa onunla yeniden örülüp ayağa kaldırılmıştı. Kale eteklerindeki dar sokaklarda evlerin ve işliklerin kapıları birbirine çok yakındı; kapı önlerine istiflenmiş kışlık odun yığınları, gölgeye bırakılmış toprak su testileri ve rüzgârda hafifçe sallanan dükkân tabelaları buradaki gündelik hayatın ayrılmaz birer parçasıydı.
Yolu takip ederek Ulus tarafındaki düzlüğe doğru indiğinde, yol ağzında kesme taştan yapılmış, sade ve gösterişsiz bir bina gördü. Binanın çatısını örten kiremitlerin hepsi aynı renkte ve aynı kalıpta değildi; kimi yeni ve kızıl, kimi ise yılların yağmuruyla solmuş eski kiremitlerdi; kapısının önünde ise telaşsız ama kararlı bir hareketlilikle insanlar durmadan girip çıkıyordu. Naren, o gün önünden geçerken izlediği bu yapının, daha önce 1915 yılında İttihat ve Terakki kulübü olarak inşa edilmeye başlandığını, fakat Meclis açılırken Ankara’nın yerel halkının kendi evlerinden ve çatılarından kiremit, okul ve kahvehanelerden tahta sıra, gaz lambası ve sac soba bulup getirerek binayı kendi elleriyle tamamladığını daha sonra öğrenecekti. Önünde durduğu bu sade yapı, büyük bir ihtişamı değil, elindeki son imkânı bir araya getiren insanların ortak emeğini taşıyordu.
Oradan ayrılıp yeniden yokuş aşağı yürürken, genişçe bir meydanın kıyısında Hacı Bayram Camii’nin sıcak kızıl tuğla duvarı ile hemen bitişiğindeki Augustus Tapınağı’nın asırlar görmüş eski taş yüzünün yan yana, omuz omuza durduğunu gördü. Eski taş duvarın hemen dibinde küçük bir çocuk elindeki taş parçasıyla toprağa derin bir çizgi çekiyor, birkaç adım ötede ise yorgun bir kadın sırtındaki ağır sepeti yere bırakıp soluklanarak dinleniyordu. Bu şehirde geçmişin ağır tarihi, camların ardında korunan uzak bir hatıra değil, insanların nefes alıp verdiği gündelik işlerinden ayrı durmayan canlı bir duvar gibiydi.
Pazarın kıyısında bir satıcı, kaba bezin üstündeki soğanları yeniden dizerken Naren’in durup etrafa baktığını fark etti. Tezgâhında yalnızca birkaç kök sebze, küçük bir tartı ve içi boşalmış bir sepet vardı. Naren aradığı işliğin adını söyleyince adam, parmağıyla kalenin altından geçen yokuşu gösterdi.
“Yukarı çıkma,” dedi. “Önce çeşmenin yanındaki dar sokağa gir. Kapısında eski bir tahta tabela göreceksin. Tabela düşmüş olabilir; kapının önündeki taş basamak durur.”
“Bu sokakların adını bilmeyince insan her dönüşte yeniden kayboluyor.”
“Ankara’da bazen sokağın adını değil, kapının önündeki taşı sorarlar.”
Naren teşekkür edip satıcının gösterdiği yöne yürüdü. Dar sokakta iki kadın kapı önündeki testi ve bakır tasları dolduruyor, küçük bir kız suyun döküldüğü yere basmamak için duvar dibinden ilerliyordu. Naren bohçasını omzundan indirip kızın geçmesi için yer açtı. Kız, taşıdığı boş kabı düşürmeden kapıdan girdi; arkasından yaşlı bir ses, “Yavaş, kızım,” diye seslendi.
Bu kısa gündelik telaş, şehrin yoksulluğunu da direncini de aynı anda taşıyordu. Naren’in gördüğü her yapı, uzaktan bakıldığında tarihî bir manzara gibi durabilirdi; yakına gelince taşın dibinde odun, kapının önünde iş, pencerede kurumaya bırakılmış çamaşır görünüyordu. Ankara Kalesi’nin yıpranmış taşları da, Hacı Bayram’ın kızıl duvarı da burada yaşayanların gününden ayrılmıyordu.
Sokağın ucunda yeniden yönünü şaşırınca bu kez kapı önünde sandalyesini tamir eden bir ustaya sordu. Adam çekici dizinin üstüne bıraktı ve eliyle karşıdaki alçak kapıyı gösterdi.
“İçeride makas sesi duyarsan doğru yerdir,” dedi.
Naren kapıya yaklaştı. Gerçekten de duvarın ötesinden kumaş kesen çeliğin tok sesi geliyordu. Eşiği hemen aşmadı; önce içeride çalışanlardan birinin kendisini fark etmesini bekledi. Taş basamağın üzerindeki ince tozu ayakkabısının ucuyla itti, bohçasını düzeltti ve bu yeni şehrin kapısını, kendi alıştığı atölye adabıyla çalmaya hazırlandı.
Düzlüğe indiğinde, binanın önünden iki adam bir tahta sıra taşıyordu. Sıra eskiydi; bir ayağı ötekinden kısa, oturağının kenarı çatlamıştı. Arkalarından gelen genç bir kadın, elinde küçük bir gaz lambası tutuyordu. Naren yol vermek için duvar dibine çekildi.
“Bu sıra buraya mı gidecek?” diye sordu.
“İçeride yer bulursak,” dedi adamlardan biri. “Şimdilik gereken ne varsa taşıyoruz.”
“Bir ayağı kısa.”
“Altına taş koyarız.”
Naren, atölyedeki tezgâh ayağını dengelemek için kullandıkları yassı taşı hatırladı. Sıra kapının eşiğinde takılınca yardım etmek için elini uzattı. Üçü birlikte onu içeriye aldılar; odada başka sıralar, birkaç tahta masa ve bir soba duruyordu. Duvarın bir köşesinde henüz asılmamış bir harita rulosu vardı. Kadın lambayı yere bırakıp fitilini kontrol etti.
“Bunlar bir yerden mi geldi?” diye sordu Naren.
“Evlerden, okuldan, kahveden,” dedi kadın. “Şimdilik ödünç. Gerek kalmazsa geri götüreceğiz.”
Naren, bu gösterişsiz taşıma işinin ne kadar çok el gerektirdiğini gördü. Binanın taş duvarları eskiydi; kiremitlerinin rengi birbiriyle tutmuyordu. İçerideki eşyalar da yeni değildi. Ama insanlar her parçayı yerleştirirken birbirine danışıyor, bir başkasının evinden gelen şeyi kendi malı gibi kullanmıyordu.
Sıra yerine oturunca kısa ayağının altına taş kondu. Kadın üzerine bastırıp sallanıp sallanmadığını denedi.
“Şimdi oldu,” dedi.
Naren, işi bitenlerin yüzünde yorgunluk gördü. Kimse adını sormadı; o da binanın ne amaçla kullanılacağını uzun uzun araştırmadı. Dışarı çıktığında Hacı Bayram’ın duvarlarıyla eski tapınağın taşları, ikindi ışığında yan yana duruyordu. Bu şehirde büyük yapıların yanında gündelik bir sıra ve bir lamba da yerini bulmaya çalışıyordu.
Naren, işliğin yerini bir kez daha sordu. Bu kez tarif edilen sokağı buldu ve kapının önündeki basamağa kadar yürüdü.
İşliğe giden son sokağa sapmadan önce Naren, duvar dibinde odun dizen bir kadına yol sordu. Kadın, Ankara Kalesi’nin eteğindeki evlerde kışa hazırlığın erken başladığını, odunların yağmur gelmeden içeri alınması gerektiğini söyledi.
“İstanbul’da da kömür hesabı yapılır,” dedi Naren.
“Burada odun bitince soba susar,” dedi kadın. “Kale rüzgârı gece daha sert eser.”
Naren, kadının evinin kapısındaki eski taş söveyi ve yanında duran ince odun demetini gördü. Kadın, sokağın sonundaki işliğin yerini eliyle tarif etti. “Kapı alçak ama içerisi geniş,” dedi. “Eskiden tahıl koyarlardı. Şimdi kumaş.”
Naren, yapının önceki işlevini nereden bildiğini sordu. Kadın, çocukken annesinin oraya erzak taşıdığını anlattı. Şehirde binalar değişiyor, ama insanların hafızası bir kapıdan ötekine taşınıyordu.
Naren teşekkür etti. Bu kısa karşılaşma, taş duvarların yalnız tarihî yüzünü değil, içlerinde saklanan aile işlerini de gösterdi. Ankara, ona uzaktan göründüğünden daha katmanlıydı; her sokak, bir başkasının geçimini taşıyordu.
İşlik kapısına yaklaştığında Naren, içeriden gelen makas sesine kulak verdi. Rovan’ın dükkânında duyduğu ses daha keskin, buradaki ise daha ağırdı; bıçak kalın kumaşa giriyor olmalıydı.
Kapı açılınca içeride çalışanlardan biri başını kaldırdı. “Kimi arıyorsunuz?” diye sordu.
“Liva’nın gönderdiği mektubu teslim edeceğim.”
Adam, Naren’in elindeki bohçaya değil, yüzüne baktı. “İşlik sorumlusunu çağırayım.”
Naren eşiği geçerken, Ankara’daki yolculuğunun ilk doğru kapısına ulaştığını anladı.
Meydanın alt ucundaki sokak ağzında Naren’e aradığı işliğin yolunu tarif eden kadın, kendi adını söylememiş, Naren’in nereden geldiğini de sormamıştı. Naren kadının işaret ettiği dar sokağa saptı, tozlu bohçasını kolunun altına daha sıkı sıkıştırıp alçak ahşap kapıya yaklaştı. Kapının gerisinden dışarıya demir çekiç vuruşları, tanıdık makas şakırtıları ve ustaların alçak sesli konuşmaları geliyordu. Naren kapıyı hemen itip içeri dalmadı; taş eşiğin önünde durdu ve eşiği geçmek için içeride çalışanlardan birinin başını işinden kaldırıp kendisini fark etmesini sessizce bekledi.

Naren tozlu Ankara sokağında alçak ahşap işlik kapısının eşiğinde içeridekilerin onu fark etmesini bekliyor.