Adsız müşteri
Öğleden sonra güneşi Beyoğlu’nun taş cephelerinden yavaş yavaş çekilirken, sokağın uğultusu da gün ortasındaki o telaşlı hızını kaybetmeye başlamıştı. Atölyenin içinde makasların kumaşı yararken çıkardığı düzenli ses ve kömürlü ütünün dingin tıslaması duyuluyordu. Kapının üzerindeki küçük pirinç çıngırak tek ve kısa bir ses çıkardığında, genç bir subay öğleden sonranın kırık ışığıyla birlikte dükkâna girdi.
Üzerindeki üniformanın eteklerinde ve çizmelerinin kenarlarında kurumuş ince bir yol tozu, dik yakasının kıvrımlarında ise birbirine eklenmiş uzun günlerin, uykusuz yolculukların yorgunluğu vardı. Ceketinin pirinç düğmeleri rüzgârdan ve el değmesinden matlaşmış, kumaşın dirsek kısımları ise sürekli hareket etmekten ve masalara dayanmaktan hafifçe parlamıştı. Kapıdan girer girmez kendini kısaca tanıttı; fakat o sırada arka tezgâhta kumaş toplarının yerini değiştiren Naren, hışırtının arasında müşterinin adını seçemedi.
Genç adamın ellerinde ve duruşunda, üniformalı müşterilerin çoğunda rastlanan o buyurgan sabırsızlıktan eser yoktu; aksine, kemiklerine kadar işlemiş derin bir yorgunluğu sükûnetle taşıyordu. Çok konuşmadan, sade ve gösterişsiz bir gömlek diktirmek istediğini söyledi.
Mihren elindeki tebeşiri bırakıp tezgâhın önüne geçti, üst raflardan indirdiği birkaç kumaş topunu masanın üzerine sererek müşteriye gösterdi. Genç subay, ne parlak dokulu gösterişli ipeklilere ne de ağır, koyu renkli kumaşlara baktı; doğrudan doğruya masanın kenarında duran açık renk, sağlam dokunmuş sade bir keten topuna uzandı.
Mihren, seçilen kumaşın kenarını iki parmağı arasında hafifçe çekti. “Sade olmasını özellikle mi istiyorsunuz?” diye sordu.
“Evet,” dedi genç subay. “Dışarıdan göze çarpmasın. Uzun süre giyilecek; her gün yeniden düşünmek istemem.”
“Gösterişsiz bir gömlek de iyi dikilmezse kendini hemen belli eder,” dedi Mihren. “Yaka bozulur, kolu çekiştirir. Sade olması, işin kolay olduğu anlamına gelmez.”
Subay başını eğerek kumaşı bir kez daha yokladı. “Kolun rahat olması yeter. Gömleğin beni taşımayacağını biliyorum; ama hareketimi de engellemesin.”
Tavren, masanın kenarına defterini açtı. “Bu topun eni iki gömleğe yeter, fakat aynı gün biçki masasına alamayız. Size hangi gün gerektiğini söyleyin; biz de tutamayacağımız söz vermeyelim.”
Genç adam, teslim gününü konuşurken başını çevirmedi. “Bir gün önce hazır olması şart değil. Söylediğiniz vakitte burada olurum.”
“Öyleyse ölçü kadar sözün de payı belli,” dedi Tavren. “Şimdi kumaşın bedelini ve teslim gününü yazıyorum.”
Naren, bu kısa konuşmada müşterinin üniformasından çok, neyi istemediğini duydu: kalabalığın ortasında parlayan bir kumaş değil, kolunu kaldırırken onu hatırlatmayacak bir gömlek. Ölçü alırken aynı soruyu başka türlü sordu.
“Bedeninizi düzeltmeye çalışmayacağım,” dedi. “Kolunuzu nasıl kullanıyorsanız öyle gösterin. Gömleğin payını ona göre bırakayım.”
Subayın yüzündeki dikkat yumuşadı. “Bunu soran pek olmadı.”
“Her beden bir işin içinde değişiyor,” dedi Naren. “Sizinkini görmeden ölçüyü tamamlamış sayamam.” Kumaşın kenarını başparmağı ile işaret parmağı arasında yavaşça çevirerek dokunun sıklığını, ipliğin direncini yokladı. Seçimini yaparken hiç acele etmiyordu. Naren, kesim masasının gerisinden bakarken, bu genç adamın hareketlerindeki dinginliğin yürüdüğü uzun yolların yorgunluğundan mı, yoksa her kararı tartarak veren köklü bir alışkanlıktan mı geldiğini ilk bakışta çıkaramadı.
Müşteri kumaşa karar verdikten sonra, bir an duraksayıp nefesini topladı ve Mihren’den oturmak için kısaca izin istedi. Mihren hemen tezgâhın yanındaki ahşap tabureyi çekip gösterdi. Genç subay hemen çökmedi; önce başını hafifçe çevirip dükkânın içini, kesim masalarını, duvardaki kalıpları ve çalışanları sakin bir dikkatle süzdü, ardından tabureye oturdu. Naren, müşterinin oturmadan önceki bu kısa, temkinli tereddüdünü gördü ama üzerinde durup deftere not etmedi. Bu atölyenin kapısından içeri giren herkesin sırtında kendi hayatından getirdiği ayrı bir yorgunluk vardı; sırtındaki üniforma, sahibine burada diğer müşterilerden ayrı bir hikâye ya da fazladan bir merak hakkı vermiyordu.
Tavren, hesap defterinin başında kumaşın arşın hesabını yapıp fiyatı çıkardı; Mihren ise seçilen açık renk topu pencereden vuran gün ışığına yaklaştırarak dokusunda bir kusur olmadığını gösterdi. Fiyat ve gömleğin teslim edileceği gün konuşulup netleştiğinde, taburede oturan genç müşterinin kasılmış omuzları belli belirsiz gevşedi.
Sıra ölçüye geldiğinde Naren boynundaki şimşir uçlu mezurayı eline aldı. Genç subay tabureden kalkıp prova tahtasının üzerine geçtiğinde, yılların askerlik alışkanlığıyla sırtını dikleştirdi, göğsünü gerip dimdik durmaya çalıştı.
Naren mezurayı adamın ensesinden geçirip iki omuz başına yerleştirdiğinde, parmaklarının altındaki kemiklerin duruşunu hemen hissetti. Müşteri ne kadar kaskatı ve dik durmaya çalışırsa çalışsın, iki omzu birbiriyle eşit hizada değildi; sağ omuz, yük taşımaktan ya da sürekli aynı kolu kullanmaktan dolayı çok hafif bir eğimle geride ve aşağıda duruyordu. Rovan’ın tezgâh başında öğrettiği o ikinci bakış, artık Naren’in gözünün doğal bir parçası olmuştu. Mezurayı zorla gerdirip o sahte dikliği ölçmedi.
“Biraz rahat durur musunuz?” diye sordu Naren, sakin ve ölçülü bir sesle.
Genç subay bu beklenmedik rica karşısında bir an duraksadı; yüzünde hafif, neredeyse çocuksu bir şaşkınlık belirdi. Kendisinden her yerde dik ve gergin durması beklenirken, bu dar terzi dükkânında bir kalfanın ondan yalnız kendi bedeni gibi durmasını istemesi tuhafına gitmişti. Çok geçmeden nefesini bıraktı, kasılan omuzlarını ve iki yanına yapıştırdığı kollarını kendi doğal ağırlığına saldı.
Naren, ipi omuzda tutarken subaya aynaya bakmasını değil, nefesini bırakmasını söyledi. Adam bunu yaparken çenesindeki gerginlik çözüldü; uzun süredir dik durmaya çalıştığı belli olan sırtı kendi eğimine döndü.
“Böyle durmam tuhaf geliyor,” dedi genç subay.
“Size nasıl durmanız gerektiğini söylemeyeceğim,” dedi Naren. “Gömleğin sizin hareketinize uymasını istiyorum.”
Subay aynadaki yansımasına baktı. “İnsan, düz durması istendikçe kendini düzeltmeye uğraşıyor.”
Mihren, prova tahtasının yanındaki sandalyeyi çekti. “Burada kendinizi düzeltmeniz gerekmiyor. Biraz oturun; omzunuz dinlensin. Ölçü dediğimiz şey, bedenin o anda verdiği cevap.”
Adam tabureye oturunca üniformasının yakasını gevşetti. Naren, mezurayı boynundan çekip masaya bıraktı; bekledi. Bir süre sonra subay omzunu yeniden kıpırdattı, kolunu yanına saldı. İp bu kez daha doğal bir yere oturdu.
“Şimdi daha iyi,” dedi subay.
“Evet,” dedi Naren. “İlk ölçüde siz değil, prova tahtası duruyordu.”
Tavren, defterdeki satırı gösterdi. “Bunun teslim gününe etkisi yok. Ama biçkiyi doğru yapmak için bu ikinci ölçüye ihtiyacımız var.”
Subay, iki rakamın yan yana durmasına baktı. “İkisini de bırakın. Sonradan hangisinin neden değiştiğini bilirsiniz.”
Naren, ilk kez müşterinin kendi kaydına böyle doğrudan katıldığını gördü. Kalemini aldı; ilk rakamın yanına bir işaret koydu, yeni ölçüyü alt satıra geçirdi.
İşte o zaman şimşir uçlu ölçü ipi, kumaşın yarın öbür gün sırtında gerçekten duracağı yere, omuz başına çok daha doğru oturdu.
Naren kol boyunu ve bilek genişliğini ölçmek için müşterinin eline uzandığında, genç subayın avuç içlerinde ve parmak boğumlarında sertleşmiş nasırlar olduğunu gördü. Bu ellerin yalnız sıcak odalarda, masa başında evrak imzalayarak ya da kâğıt çevirerek çalışmadığını, dizgin tuttuğunu, soğuk demire ve toprağa değdiğini düşündü; fakat ağzını açıp buna dair de tek bir soru sormadı. Rovan uzaktan kesim payını ve omuz eğimini gözüyle kontrol etti. Atölyede ne Mihren, ne Tavren, ne de bir başkası bu genç subayın İstanbul’da ne aradığını, hangi birlikten gelip nereye gideceğini sordu. Üniforma, bu dükkânın eşiğinden içeri girdiğinde bir ayrıcalık ya da korku işareti değil, yalnızca açık renk keten kumaşa bulaşmaması için dikkat edilen bir yol tozuydu.
Naren koltuk altı payını alırken, dışarıdaki taş sokaktan demir tekerlekli ağır bir yük arabası geçti. Tekerleklerin kaldırım taşlarında bıraktığı sarsıntıyla birlikte dükkânın geniş vitrin camı yuvasında hafifçe titredi, ince bir zangırtı çıkardı. Genç subay, sesin geldiği yöne doğru başını keskin ve alışkın bir refleksle kapıya çevirdi; dışarıdaki sokağı bir saniye süzdükten sonra bakışlarını topladı ve yeniden eski yerine, aynanın karşısına döndü.
Ölçü tamamlandığında Naren rakamları deftere geçirmek üzere tezgâha çekildi. Genç subay ne başından geçen özel bir hikâye anlattı ne de memleketin haline ya da geleceğe dair büyük bir söz söyledi. Gömleğin ilk provasının ve tesliminin ne zaman hazır olacağını öğrendikten sonra başıyla selam verip kapıya yöneldi.
Tam eşikten çıkarken, kayıt için sorulan soruya karşılık adını bir kez daha kısaca söyledi; fakat o anda sokaktan geçen satıcıların ve araba tekerleklerinin gürültüsü, o tek kelimelik adı olduğu gibi yuttu. Hesap defterinin başındaki Tavren, adamı durdurup adını tekrar ettirmedi. Kapının önünde bir anlığına durup içerideki o dingin çalışma sessizliğini, makasın ve iğnenin ritmini dinleyen genç subay, dışarı çıkıp Beyoğlu’nun kalabalığına karıştı. Naren, adamın eşikteki o son duraksamasını özel bir işarete değil, yalnızca dükkânın bu yeni ve yorgun müşterisinin sokağın gürültüsüne dönmekte acele etmemesine yordu.
İçeride sipariş, deftere yazılan omuz ölçüleri ve belirlenen teslim günüyle birlikte, hiçbir ayrıcalık taşımadan atölyenin sıradaki öteki işleri arasına kondu.
Mihren, gömleğin kumaşını masanın kenarına yatırıp müşteriye manşet için iki ayrı biçim gösterdi. Biri daha dar ve sade, ötekiyse bileğin hareketine biraz daha çok yer bırakıyordu.
“Ellerinizi gün içinde nasıl kullanıyorsunuz?” diye sordu.
Genç subay, avuçlarındaki nasırlara bakıp kısa bir an düşündü. “Bir şeyi tutarken parmaklarımın kapanması gerekir. Bilek kısmı sıkı olursa gün sonunda elim uyuşuyor.”
“Öyleyse manşeti daraltmayacağız,” dedi Mihren. “Ama kolu da bol bırakmayız. Kumaş hareket eder, kolun kendisi dağılmaz.”
Subay, seçtiği ketenin kenarını tuttu. “Bunu kim hazırlayacak?”
“Naren ölçüyü alacak, Rovan kalıbı kontrol edecek. Dikişi de iş sırasına göre bölüşeceğiz.”
Müşteri, dükkânda işin tek bir kişinin elinden çıkmadığını duyunca şaşırmadı. “Böyle daha iyi,” dedi. “Bir kişi bir ayrıntıyı kaçırırsa öteki görür.”
Tavren ücret ve teslim gününü deftere geçirirken, Naren müşterinin ağzından söylenen her şeyi kaydetmedi. Gömleğin kolunun nerede gerildiği, hangi kumaşın seçildiği ve işin ne zaman biteceği yeterliydi. Müşterinin yüzündeki yorgunluksa ölçüye çevrilebilecek bir bilgi değildi.
Subay, kapıdan çıkmadan önce kumaş topuna bir kez daha baktı. “Beni değil, gömleği hatırlayın,” dedi. “Bir dahaki gelişimde bu kumaşı bulamayabiliriz.”
Mihren, “Kumaşın numunesini ayırırız,” diye karşılık verdi. “Sizi yeniden ölçeriz.”
Naren, bu kısa cümleyi de bir sır gibi saklamadı. O gün için verilen söz belliydi: kumaşın numunesi ve işin kaydı. Gerisi, henüz yaşanmamış bir başka günün işi olarak kaldı.
Müşteri çıktıktan sonra Naren, defterde boş kalan ad hanesine baktı. “Söylediği ismi duyamadım,” dedi.
“Ben de,” dedi Tavren. “Ama kumaşı, ölçüyü ve teslim sözünü duyduk. Şimdilik işin yürüyebilmesi için gerekenler bunlar.”
Rovan, Naren’in mezurayı toplamasını bekledi. “Kıyafeti ve yorgunluğu gördün; gerisini tahmin etme. Bir bedenin eğimini ölçebilirsin, nedenini değil.”
Naren, askıda kalan kumaşın omuz hizasını yeniden düşündü. “Deftere yalnızca omzun duruşunu yazacağım.”
“İyi,” dedi Rovan. “İnsanın bilmediğin hayatını boş bırakmak da doğru kaydın parçasıdır.”

Adı sorulmayan genç subay, sade gömleğin ölçüsü alınırken Naren'in karşısında duruyor.