Mektup
Kâğıdın altındaki ayağa bakarken Sabri önce onun sol ayak olduğunu anlamadı. Emine başparmağının çevresini bir kerede çizememiş, çizginin dışına taşan yeri sonradan düzeltmişti. İki çizgi arasında kalan ince aralıkta kâğıt beyazdı. Sabri parmağını oraya koydu. Son görüşte kızının ayağında bir çift siyah ayakkabı vardı. Çıkarken birini sürüyerek yürümüştü. O zaman ayakkabının büyük geldiğini düşünmüştü.

Kâğıt inceydi; parmak ucuyla bastırınca lifleri ışığa doğru kabarıyor, çizginin üstünde kurşun kalemden kalma küçük pürüzler seçiliyordu. Sabri mektubu ilk aldığında yazıyı baştan sona okumuş, sonra ayakkabı çiziminin olduğu yere geri dönmüştü. Sözcükler kendisini kızına yaklaştırmıyor, çizgi ise onun ayağını masanın üzerine getiriyordu. Bu yakınlık, elini uzatmaya yetmiyordu. Başparmak çevresindeki kavis bir yerde iki kez çizilmişti; Emine önce bastırmamış, sonra kalemi daha koyu yürütmüştü. Sabri kâğıdı eğip çizginin gölgesine baktı. Ayakkabıcı, bir ayağın ölçüsünü yalnız uzunluğundan çıkarmazdı. Tarak genişliğini, topuğun oturduğu yeri, derinin nerede esnediğini de görürdü. Kâğıt bunların hiçbirini söylemiyordu.
Mektup, koğuşa gelmeden önce kimlerin elinden geçmişti, Sabri bilmiyordu. Zarfın ağzı kapanmış, köşesi hafifçe ezilmişti. Üstündeki yazı Emine’ninki değildi; adresi bilen bir büyüğün eli olmalıydı. İçindeki satırlar ise kızının acele etmeden yazdığı harflerdi. Bazı kelimeleri birbirine yaklaştırmış, satır sonlarında boşluk bırakmıştı. Sabri, bu boşlukları doldurmak için değil, mektubun nasıl yazıldığını anlamak için okudu. Emine’nin kendisinden bir şey istemek üzere kâğıdı açtığını sanmıştı. Oysa kızının sorusu, bir eşyanın adını bulup sormaktan ibaretti: numara. Ona cevap vermek kolay görünüyordu. Bir rakam yazıp kâğıdı geri gönderebilirdi. Fakat yanlış bir rakam, ayakkabının içinde büyüyen bir yanlış olurdu.
Koğuşta akşamın sesi yavaş yavaş yer değiştiriyordu. Gündüzün gürültüsü kesilmiş, yatakların arasından birbirine değen eşyaların küçük sesleri kalmıştı. Bir adam gömleğini katlıyor, öteki ayakkabısının bağını düğümlemek için yatağın kenarına oturuyordu. Kimi kendi mektubunu sakladığı yerden çıkarıp bir kez daha okuyordu; kimi, başkasından gelen cevabı ezberlediği hâlde kâğıdı elinden bırakmıyordu. Sabri, Emine’nin çizgisini herkesin görebileceği biçimde masanın ortasına yaymak istemedi. Kâğıdı kendine çevirdi. Bir yabancı, çizgiyi çocuk resmi sanabilirdi. Sabri ise o çizgide hem kızının ayağını hem de kendi bilmediği yılları gördü.
Kenarın üstünde, kâğıdın katlandığı yerden ince bir iz kalmıştı. Sabri onu tırnağıyla açmaya çalışmadı. İz düzelse de mektubun katlandığını unutturmayacaktı. Kâğıdı kapatıp yeniden açtı; sanki bu hareketle Emine’nin sorusunu başka bir sıraya koyabilirdi. Önce ayakkabı, sonra babasına dair bir cümle, sonra evden haber. Ama mektupta böyle bir sıra yoktu. Kızının birkaç kelimesiyle çizdiği ayağı yan yana duruyordu. Sabri, cevap yazarsa ilk hangisine karşılık vereceğini seçmek zorundaydı.
Kandili kendine doğru çekti. Tabanındaki yağ masada bir halka bıraktı. Masanın yarısı onundu denebilirdi. Akşam yemeğinden sonra yazı yazacak biri yoksa Hamdi camın altındaki karyoladan kalkar, Sabri’nin karşısına otururdu. Üç gündür Hamdi de kâğıt bekliyordu. Evinden bir şey gelmediği zaman başkalarının mektuplarını okumalarını bekler, sözlerini bitirmeden yanlarına gitmezdi. Sabri’nin kâğıdı çevirdiğini görünce kalktı.
“Bu kadar mı?” dedi.
Sabri başını kaldırdı.
“Yazdıkları.”
“Bir de arkası var.”
Arkasında iki kelime vardı. Kaç numara? Üstüne gelen sayfaya çizgilerin izi çıkmıştı. Emine mektubu katlamadan önce ayağını kâğıdın üstüne uzun süre bastırmış olmalıydı. Bunun için ayakkabısını çıkarması gerekmişti. Sabri onu bir ayağı çıplak, masaya tutunurken gördü zihninde. Kâğıdın durması için masanın ayağına bastırmış, eğildiğinde parmakları açılmış olabilirdi. Ayakkabıcı ölçüyü oturtarak alırdı. Sabri bunu nereden bildiğini düşününce babasının işi düştü aklına. Adamın bir ayağı ötekinden uzundu. Bir çift yeni ayakkabı geldiğinde küçüğünü evde giyer, ayağı vurunca çıkartırdı. Ötekini ise ilk günden sokağa giyerdi. Sanki ayakkabıları aynı anda eskimeyeceklerini bilerek almıştı.
Sabri'nin babası, ayakkabı alırken dükkânın içindeki sandalyeye hemen oturmazdı. Önce eski çifti çıkarır, tabanlarını yan yana getirir, sonra yeni ayakkabının burnunu parmağıyla yoklardı. Satıcı ölçüyü sorunca bir ayağını uzatır, ötekini saklar gibi geride tutardı. Sabri çocukken bunu huysuzluk saymıştı. Babası, ayağının birinin ötekinden uzun olduğunu ancak bir kış günü söylemişti. O gün yeni ayakkabının küçük olanı vurmuş; adam eve kadar topallamış, kapının önünde oturup bağını çözmüştü. Sabri bağın düğümünü açarken babası gülmüş, “İkisini birden giyince insan bir ayağını ötekine benzetmeye çalışıyor,” demişti. Sonra ayakkabıları ayrı ayrı göstermişti: biri evde, biri dışarıda eskimişti. Hangi çiftin kime ait olduğunu anlamak için tabana bakmak yetiyordu.
Sabri bu hatırayı yıllar sonra, kendi ayakkabısının içine su dolduğu bir gün hatırlamıştı. O zaman da Emine yanındaydı. Dükkânın önündeki basamakta oturmuş, babasının çorabına bakmamaya çalışmıştı. Ayakkabıcı, “Çocuk da otursun, ayağı büyümüş olabilir,” deyince Sabri kızını sandığa oturtmuştu. Emine ayağını uzatmak yerine önce adamın elindeki tahta kalıba bakmış, onun ayakla aynı şey olup olmadığını sormuştu. Ayakkabıcı, kalıbın ayağın yerine geçtiğini söylemişti. Emine bunu yeterli bulmamış, kalıbın parmakları acıyınca kendisinin hissedip hissetmeyeceğini sormuştu. Adam gülmüş, Sabri de onunla birlikte gülmüştü. Sonra Sabri kızını sandıktan indirmişti. Yeni bir ayakkabıya ihtiyaçları yoktu; sorunun cevabını öğrendiklerini sanmıştı.
Şimdi o cevabın eksik olduğunu görüyordu. Tahta kalıp, ayağın biçimine benzerdi; ama ayağın nerede sızladığını söylemezdi. Bir ayakkabı giyildiğinde hangi dikişin sürttüğünü, hangi bağın gevşek kaldığını ancak onu giyen kişi anlatabilirdi. Emine’nin mektubu, Sabri’ye yalnız ölçüsünü göndermiyordu. “Ben bunu kendi ayağımda hissediyorum,” diyordu. Sabri, onun o zaman sandıktan inerken neden bir süre susup sonra koluna girdiğini şimdi hatırladı. Kızın sorusu, kalıpla ayağın aynı olup olmadığını öğrenmekten fazlasıydı. Kendi bedenine ait kararın içinde yer almak istiyordu. Sabri o gün bunu anlamamış, ayakkabıcı bilir diyerek sözü kapatmıştı.
Masada duran çizgiye yeniden baktı. Bunu bir numaraya çevirmek, onu tanıdığı bir ölçüye bağlayıp rahatlamak olacaktı. Ama çizgi tek başına numara değildi. Kâğıtta ayağın uzunluğu kadar, kalemin döndüğü ve duraksadığı yerler de vardı. Sabri, kızı için bir cevap yazarken çizgiyi ölçüye çevirebileceğini düşündü. Sonra bunun Emine’ye değil, kendi içine cevap vermek olacağını anladı.
“Numarasını istiyor,” dedi Sabri.
“Çizdiyse işini görür.”
“Çizdiği ayağı. Ayakkabıyı değil.”
Hamdi sandalyeyi çekerken ayakları yere sürtündü. Koğuşun öbür ucunda biri dönüp baktı.
“Ne farkı var?”
Sabri başparmağın olduğu yeri gösterdi. “Payı var. Derisi var. Ayağı kâğıttan kaldırınca çizginin ne hâle geldiği de var.”
Hamdi, sabahları tahtakurularının arasından çıkarıp havalandırdığı ayakkabılarını sandalyenin altına çekti. Birinin dikişi ötekininkinden daha koyuydu. Ayakkabıyı ayağından çıkarmadan kıvırıp Sabri’ye gösterdi.
“Şuna da pay bırakmışlardı. Bütün yaz bir çakıl taşıyla gezdim.”
Sabri gülmek üzereydi. Dün koğuşta bir başka adam kendi oğlundan söz etmiş, oğlanın kaç yaşına girdiğini bulmak için üç kişinin önünde parmaklarını saymıştı. O günden beri Sabri, Emine’nin kaç yaşında olduğunu kendisine soran biri çıkmasından korkuyordu. Bilirdi elbette. Korktuğu, yaşını söyledikten sonra ne kadar vakittir onu görmediğini de söylemek zorunda kalmaktı.
“Cevap yazayım mı?” dedi Hamdi.
Mektubun geldiğinden beri bunu soracağını biliyordu. Hamdi kâğıda iyi oturturdu yazıyı. Kenarda boşluk kalır, satır sonuna gelecek kelimeyi önceden bilir, cümlenin yarısını öteki satıra sarkıtmazdı. Bir mahkûm evden para isteyeceği zaman Hamdi’ye gelirdi. Hamdi ona para isteyip istemediğini ikinci kez sorardı. Bazen istenen şey para olmazdı. Bir yeğenin okula yazılması, yaşlı bir annenin kışlık odun alması, kendisinin unutulup unutulmadığını öğrenmek isteyen adamın aklına gelen ilk gerekçe olurdu.
Dünkü adamın oğlunun yaşını saydığı an da aklına geldi. Adam parmaklarını açıp kapamış, önce bir yaş eksik söylemiş, sonra öteki mahkûmun düzeltmesiyle yeniden başlamıştı. Kimse ona gülmemişti; yine de konuşmanın çevresinde bir boşluk oluşmuştu. Babanın çocuğunun yaşını bilmesi beklenirdi. Sabri, yaşını biliyordu ama her doğum gününde yanında olamamıştı. Bu bilgi, bir deftere yazılmış tarihin ona vereceği türden bir kesinlik değildi. Emine büyürken her ayakkabı değiştiğinde, bir önceki çifti ne zaman giydiğini de hatırlamak isterdi. Sabri o çiftlerin hiçbirini görmemişti. Kızının bir ayağını sürüyerek çıktığı son görüş gününden beri ayakkabıları kaç kez değişmişti, bilmiyordu.
Mektubun “ayakkabılarım küçüldü” diyen satırı, kâğıdın altındaki çizimden daha hafif yazılmıştı. Harfler yukarı doğru yükseliyor, son kelimenin sonundaki çizgi kâğıdın kenarına varmadan bitiyordu. Sabri, kızının bunu yazarken birinden yardım alıp almadığını düşündü. Kendi başına yazdıysa, harflerin arasına neden bu kadar yer bırakmıştı? Bir büyüğe söyleyip yazdırdıysa, o büyük hangi cümleyi çıkarmıştı? Mektubun kimin elinde açıldığını bilmiyordu; şimdi cevabını da kimlerin okuyacağını kestiremiyordu. Emine kendi mektubunu yazabilse bile, zarfın yolu yalnız ikisinin arasında kalmıyordu.
Kendisine gelen mektupları koğuşta yüksek sesle okutanlar olurdu. Bazen okumayı bilen birine, bazen sesi düzgün çıkana verirlerdi. Hamdi, birinin satırını bitirmeden sonraki cümleye geçmezdi. Sabri onun bunu saygıdan mı, yoksa yazanın kelimeleri kendi sesiyle duyması için mi yaptığını bilmiyordu. Bir mektup kâğıdı elden ele dolaştığında, kâğıttaki ses sahibinden ayrılıp başkalarının ağzına girerdi. Sabri kızının yazdığını yüksek sesle okumak istememişti. İlk okuduğunda harfleri sessizce takip etmiş, sanki Emine yanında oturuyormuş gibi bir an beklemişti. Bu bekleyişin sonunda kızının değil, Hamdi’nin nefesini duymuştu.
Hamdi’nin “cevap yazayım mı?” diye sorması bu yüzden basit bir yardım önerisi değildi. Sabri, onun yazısını biliyordu; kendi cümlelerinin Hamdi’nin elinde nasıl görüneceğini de az çok kestiriyordu. Hamdi harfleri düzgün, satırları dengeli yazardı. Emine, kâğıdı eline aldığında babasının sözünü değil, Hamdi’nin yazısını okuyacaktı. Bu, Sabri’nin konuşmasına engel değildi; yalnızca kendi sesini oraya nasıl taşıyacağını düşünmesini gerektiriyordu. “Bana bırak,” demek kolaydı. “Ben yazarım,” demek daha zordu. Hele kâğıdın başına yalnızca kızının adını koyabilmişken.
“Daha söz bulamadım.”
“Adını yazayım bari?”
Sabri kâğıdı Hamdi’nin eline vermedi.
“Onu ben yazarım.”
Hamdi bunun üzerine kalkmadı.
Hamdi’nin yazısı, kâğıdın üstüne önce onun eliyle otururdu; sonra söz, sahibinin olurdu. Sabri bunu uzun zamandır biliyordu. Bir adam, mektup başında “Beni merak etmesinler,” der, Hamdi o cümleyi yazarken adamın yüzüne bakardı. Söz kâğıda geçince, yazdıran kişi çoğu zaman bir ayrıntı daha eklerdi. Hamdi kalemi bırakıp bekler, eklenen kelimenin ilk cümleyi değiştirip değiştirmediğini sorardı. Kâğıt, bir konuşmanın son hâlini değil, düşünülürken değişen yolunu da taşırdı. Sabri’nin elinde ise Emine’nin mektubu vardı; kızının cümlelerini biri yazmamış, çizgiyi kendi eliyle çekmişti. Cevabın da onun elinden çıkması gerekiyordu.
“Sen yazsan, benim dediğim olur,” dedi Sabri.
“Olur,” dedi Hamdi. “Ama senin elinden çıkmaz.”
Sabri kalemi parmaklarının arasında çevirdi. “Yazım kötü.”
“Okunuyor.”
Bu kısa cevap onu rahatlatmadı. Hamdi, bir satırın düzgünlüğünü değil, kime ait olduğunu ölçüyordu. Sabri, Emine’nin kâğıdı açarken kendi yazısını tanıyıp tanımayacağını bilmiyordu. Belki kızın aklında babasının elinden çıkmış eski bir not vardı; belki yoktu. Bu mektupta el yazısının düzgün olması, sözün doğru olmasından önemli değildi. Harfler eğri dursa da Emine, babasının adını kendi eliyle yazdığını görecekti. Sabri için kâğıdın başına adını koymak, kızıyla arasındaki mesafeyi kapatmak değildi. Yalnızca o mesafeye kendi eliyle bir işaret bırakmaktı.
“Bir cümle söyleyeyim, sen yaz,” dedi Sabri, sonra kendi teklifine itiraz eder gibi sustu.
Hamdi elini uzatmadı. “İstersen.”
Sabri, cümleyi söylemeden önce onun Hamdi’nin yazısında nasıl duracağını düşündü. “Ayağın ağrıyor mu?” derse, bir doktor sorusu gibi çıkardı. “Neresi vuruyor?” derse, ayakkabıcıya söylenmiş gibi olurdu. “İyi misin?” derse, cevabın ne olacağına hazırlıklı değildi. Sabri dilinin ucuna geleni yutunca Hamdi de cümleyi tamamlamadı. İkisi bir süre masanın üstündeki boş kâğıda baktılar. Bu defa sessizliği bozmak için bir tas yuvarlanmadı, biri çağrılmadı. Sabri’nin soracağı şeyi seçmesi gerekiyordu; Hamdi, onun yerine seçmeyecekti. Kandilin fitiline bakıyordu. Fitilin az yukarı çekilmesi gerektiğinde Sabri’den önce davranırdı. Bu sefer davranmadı.
Sabri’nin belli aralıklarla düşündüğü bir ayakkabıcı vardı. Dükkânında, sokağa bakan duvarın dibinde çocukları oturtmak için bir sandık kullanırdı. Sabri Emine’yi bir kez oraya götürmüştü. Kız o sırada yeni ayakkabıya ihtiyaç duymuyordu. Sabri, kendi ayakkabısının içine su dolduğu için yolu düşmüşken onu da yanına almıştı. Emine adama düzgün basarsa başkasının ayakkabısını giyip giyemeyeceğini sormuştu. Adam, ayağına olursa giyebileceğini söylemişti. “Annem de öyle dedi,” diye karşılık vermişti Emine. Sabri o gün kızının bu soruyu sabahtan beri kime soracağını aradığını anlamamıştı. Eve dönerken koluna girip “Sen ne dersin?” diye sormuştu Emine. Sabri “Ayakkabıcı bilir,” demişti. Çocuk bir süre sonra kolunu bırakmıştı.
Ayakkabıcının dükkânında her şey bir ayağın biçimine göre yer değiştirirdi. Sandığın üstünde duran tahta kalıplar, duvardaki çiviler, derinin kıvrılıp konduğu raf, hepsi iş göreceği ele yakın dururdu. Sabri bu düzeni çocukken anlamamıştı. Bir ayakkabı almak, dükkâna girip ayağı uzatmaktan ibaret sanırdı. Usta önce eski çifti inceler, tabana yapışmış taşı söker, derideki kırığı gösterirdi. Yeni ayakkabının nereye basacağını, eski ayakkabının nasıl eskidiğinden çıkarırdı. Sabri, bir gün Emine’nin ayakkabısını da böyle incelemesini istemişti. Kızın tabanı dış kenardan daha çok aşınmıştı; ayakkabıcı bunun yürüyüşünden mi, yoldan mı kaynaklandığını sormuştu. Sabri cevap verememişti. Emine, “Yokuş inerken burası kayıyor,” demişti. Usta onun ayakkabısını eline alıp tabana bakmış, sonra kıza yeniden giydirmişti. Sabri o gün kızının bir şeyi kendi ağzıyla anlatmasına sevinmiş, fakat sözün kıymetini ancak şimdi anlayabilmişti.
Dükkânın içindeki iş, aceleyle bitmezdi. Usta deriyi kesmeden önce ölçüyü bir kez daha karşılaştırır, iki ayağın eşit olmadığını görürse bunu müşteriye söylerdi. Sabri, bunu bir zamanlar gereksiz titizlik saymıştı. Şimdi elinde yalnız bir çizgi bulununca o titizliğin nereden geldiğini anladı. Bir numara, dükkândaki kutuyu buldurabilirdi; fakat kutudan çıkan çiftin Emine’nin ayağında nasıl duracağını söylemezdi. Deri yeni ve sertse ilk gün sıkabilirdi. Bağları sıkı çekilirse tarak üstünde iz bırakır, gevşek kalırsa yokuşta ayaktan çıkardı. Emine’nin hangi yolu yürüdüğünü, günde kaç kez dışarı çıktığını Sabri bilmiyordu. Kâğıt, ayakkabıcının işini başlatabilirdi; bitiremezdi.
Sabri, kendi cebindeki paranın bu işin neresine yetişeceğini de düşünmek zorunda kaldı. Bir ayakkabı almak, yalnızca dükkâna gidip bir çift seçmek değildi. Evde kışlık odun, yiyecek ve başka ihtiyaçlar vardı. Sabri, kızının ihtiyacını başkasının hesabına karşı koymak istemiyordu. Yine de mektuba “şimdilik idare et” yazamazdı. Bu cümle, ayağı vuran ayakkabıyla bir süre daha yürümesini istemek olurdu. “En kısa zamanda yenisini alacağım” dese, ne zaman ve hangi parayla sözünü tutacağını bilmesi gerekirdi. Kızının ayağına uygun bir çift bulmakla ona söz verip tutamamak aynı şey değildi. Kalemin ucunda bekleyen rakamdan çok bu ayrım ağırdı.
Masada şimdi önünde iki türlü ölçü vardı. Birini kızının kâğıda çizdiği sınırdan çıkarabilirdi. Öteki, onun boyu ve adımı kadar değişmişti. Emine kendi başına dükkâna gidiyor muydu? Dükkâna girdiğinde kimin adını veriyordu? Sabri, tanıdığı ayakkabıcının adını yazarsa çocuk gidip sertçe yüzüne kapanan bir kapıyla karşılaşabilirdi. Adam dükkânı kapatmış da olabilirdi. Bütün bunları söylemek yerine babana bırak yazılırdı. Sabri kaleme dokundu. Kızının duyduğu zaman sevineceği söz, ikisinin arasında en zor taşınacak söz olacaktı.
“Sen yazdırırken nereden başlıyorsun?” diye sordu Hamdi’ye.
“Nereye gidecekse oradan.”
“Mektubun içini soruyorum.”
Hamdi bir süre sustu. “Evde ilk kimin açacağını soruyorum. Ondan sonra ne yazacağımı anlıyorum.”
“Mektup Emine’nin.”
“Biliyorum. İlk kim açacak?”
Sabri bu sorunun cevabını hemen veremedi. Emine okur, sonra teyzesine götürebilirdi. Teyzesi kötü bir haber varsa ona anlatmaya çalışır, iyi bir haber varsa tekrar tekrar okumasına ses çıkarmazdı. Sabri teyzesine mektup yazmaya kalksa başlangıcı ayrı olurdu. Emine’nin ayakkabısının ne zamandır ayağını vurduğunu sorardı. Sonra neden haber vermediklerini sorardı. İkinci soru ilkini bozar, mektup kızının ayağını acıtan şeyden öteye giderdi.
“Emine açacak,” dedi sonunda.
Hamdi’nin sorduğu “İlk kim açacak?” sorusu, mektubun gideceği evi Sabri’nin önüne getirdi. Emine zarfı alır almaz açar mıydı, yoksa evdeki büyüğe mi verirdi? Kimi ailelerde mektup önce en yaşlı kişinin elinde durur, sonra çocuklara okunurdu. Kimi yerde çocuk, kendi adına gelen zarfı alır ve kapının eşiğinde bile açardı. Sabri, Emine’nin hangi yolu seçeceğini bilmiyordu. Onu son gördüğünde artık sorularını başkalarının yanında saklamayı öğrenmişti; ama bu, kendi adına gelen mektubu da saklayacağı anlamına gelmiyordu.
Teyzesine yazsa, mektubun başında ona hâl hatır sorar, evdeki kış hazırlığını öğrenir, odunlarının yetip yetmediğini sorardı. Bu soruların ardında başka bir soru dururdu: Emine’nin yanında kim vardı? Sabri, bu soruyu kâğıda koyarsa cevap vermesi gereken kişi yalnız teyze olmazdı. Emine de mektubu okuyacak, babasının kendisini kimin gözettiğini merak ettiğini anlayacaktı. Onun ayağını sorarken evin düzenini, kimin para kazandığını, kimin ayakkabıyı alabileceğini de düşünmek zorundaydı. Bir babanın mektubu yalnızca kendi özlemini taşımazdı; bazen karşı tarafın sırtındaki yükü de çoğaltabilirdi.
Hamdi bunların hiçbirini onun yerine söylemedi. Mektubu yazmaya alışkındı, fakat Sabri’nin cümlesini onun adına seçmeye kalkmadı. Önündeki kâğıda uzanmak yerine, kalemin ucunu masanın kenarına bıraktı. Sabri bu küçük geri çekilmeyi gördü. Hamdi, yazmayı teklif etmişti; kâğıdın kime ait olduğunu da anlamıştı. Sabri’nin “Onu ben yazarım” demesinden sonra, artık harfleri onun adına tamamlamayacaktı. Odanın içinde boşluğa benzeyen bir sessizlik kaldı. Sabri bu sessizliğin içine istediği kadar zaman koyabilirdi; yine de cevabın ilk satırını bulmak zorundaydı.
“Emine açacak,” dediğinde, kendi sesini ölçülü çıkarmaya çalıştı. Bu bir tahmin değil, mektubun muhatabını seçme kararıydı. Kızının onu okumasını istiyordu. Mektubu önce teyzesine verirse, Sabri’nin ayakkabı sorusu evin büyüklerinin konuşmasına dönüşebilirdi. Emine’nin ayağı, kimin ne zaman para bulacağına dair hesabın altında kalabilirdi. Ona doğrudan yazmak, küçük de olsa, babayla kız arasında kalabilecek bir alan açardı.
Bu alanın gerçekten yalnız ikisine ait olup olmayacağını bilemezdi. Kâğıdın üstüne kimin elinin değeceği, zarfı kimin taşıyacağı, adresin nasıl yazılacağı kendi elinde değildi. Fakat sözün başında Emine’nin adını kullanabilirdi. Bir çocuğa mektup yazmak, onun yaşını küçültüp yerine konuşmak demek değildi. Sabri bunu daha önce düşünmemişti. Şimdi kızının ayağını nasıl tarif edeceğini bilmediği kadar, ona nasıl hitap edeceğini de yeniden öğrenmesi gerekiyordu.
Hamdi kâğıda uzanmadı. “Öyleyse ona konuşur gibi söyle.”
Sabri’nin mektubu bir kez yazıp göndermesi gerekmiyordu; kâğıt onun cebinde kalabilirdi. Bu düşünce, kalemi elinde tutmasını kolaylaştırdı. Gönderilecek sözle önce kendisi için yazılan söz aynı şey değildi. Bir taslakta insan kızgınlığını, korkusunu, söz veremediği şeyleri kâğıda dökebilir; sonra bunların içinden karşısındakine yük olmayacak olanı seçerdi. Fakat elinde yalnızca küçük bir sayfa vardı. Boşluğu fazla doldurursa, Emine’nin cevap vereceği yer kalmayacaktı. Sabri kendi derdini anlatmak için değil, kızının sorusunu duyduğunu göstermek için yazıyordu.
Yine de bu ayrımı yapmak kolay olmadı. Kızının çizdiği ayağı görünce, son görüş günündeki bakışını, ayakkabının sürtünmesini, iki bakırı ve cevapsız kalmış “Sen de yer misin?” sorusunu aynı mektuba koymak istedi. Bunların her biri kendi başına gerçekti; ama Emine’nin sorusunun karşılığı değildi. Bir babanın özlemi, çocuğun ayağındaki sıkılığı gevşetmezdi. Sabri, kâğıda geçmiş bir eksikliği anlatıp bugünkü ihtiyacı örtmek istemedi. Emine ona ne numara olduğunu sormuştu. Sabri bilmediğini söyleyebilir, sonra ayağının nerede acıdığını sorabilirdi. Cevabını bilmediği bir soruyu saklamadan bırakmak, bazen yardımın ilk adımıydı.
Kandil, fitili kısaldıkça daha dar bir aydınlık veriyordu. Sabri, yazacağı sözün bu ışığın içinde kalmasını istedi; koğuşun öbür ucuna, kapıya ya da başkasının eline taşınmadan önce bir kez daha kendisi okuyacaktı. Kâğıdın üstünde kızının adı durursa, geri kalan boşluk ona bir mektup göndermediğini hatırlatacaktı. Ama aynı boşluk, henüz kurulmamış cümle için de yer bırakıyordu. Sabri, hemen göndermek zorunda olmadığı bu kâğıdı aceleye getirmemeye karar verdi.
Sabri, son görüş gününü düşündü. Kızı, yanındakilerin yanında evden haber vermek istememişti. Gidenlerden birinin çantasını yere koymasını beklemiş, dışarıda satılan kavrulmuş buğdaydan alıp alamayacağını sormuştu. Sabri parası olup olmadığını sormuştu o da. Emine cebinden iki bakır çıkarmış, avucunun içinde bir süre tutmuştu. “Yeter mi, onu soruyorum.” Sabri satış yerini göremediği için fiyatı bilmiyordu. Emine yavaşça paraları cebine geri koymuştu. Tam giderken çocuk arkasını dönüp “Sen de yer misin?” demişti. Sabri'nin aklında asıl o soru kalmıştı. Önce parasını, sonra fiyatı, sonra kimden helallik alacağını düşünmüş, kızına buğdayı sevdiğini söylemeye vakit bulamamıştı.
Sabri kâğıdın üstüne yazmayı düşündüğü ilk cümleleri içinden geçirdi. “Ayakkabın nasıl?” diye başlasa, Emine ona ayakkabının hangi yanının vurduğunu anlatabilirdi. “Sana yenisini alacağım,” dese, bu sorunun yerini bir söz alırdı. “Numaran kaç?” diye sorsa, kızı aynı soruyu ona sormuş olduğu için cevap beklerdi. Sabri’nin verecek bir numarası yoktu. Kendi ayağına göre alınmış bir ayakkabının numarasını yazsa bile, o rakam Emine’nin ayağına ait olmayacaktı. Kâğıdın üstüne yanlış bir cevap koymaktansa, soruyu açık bırakmak daha dürüst görünüyordu. Ama bir mektupta soruyu cevapsız bırakmak, karşısındakini kendi başına bırakmak gibi de anlaşılabilirdi.
Hamdi, kendi mektup işlerinde kimsenin yerine karar vermediğini söylemişti. Bir adam, evine para isteyecekse önce ne kadar gerektiğini sorar; yazdıran kişi “ne kadar olursa” diyorsa Hamdi kâğıda hemen o sözü geçirmezdi. Çünkü eve giden mektup, karşı tarafta bir hesabı başlatırdı. Bir annenin, kız kardeşin ya da eşin elindeki parayı başka bir yerden alıp getirmesi gerekebilirdi. Hamdi, “İstediğini açık söyle,” derdi; fakat bu açıklık, isteğin karşı taraf için neye dönüşeceğini görmeye de bağlıydı. Sabri şimdi aynı şeyi Emine için düşünüyordu. Kızına yeni ayakkabı sözü vermek, onu beklemeye çağırabilirdi. Ayağının nerede acıdığını sormak ise en azından onun kendi sözünü duymak demekti.
“Yazarsam, numarasını biliyormuşum gibi olacak,” dedi.
Hamdi, kâğıdın kenarına baktı. “Bilmiyorsan bilmediğini söylersin.”
“Bunu da yazmak istemiyorum.”
“Öyleyse neyi biliyorsun?”
Sabri cevap vermedi. Emine’nin ayağını çizdiğini biliyordu. Mektupta ayakkabılarının küçüldüğünü yazmıştı. Bir ayağını sürüyerek yürüdüğünü, son görüşte kendisine iki bakır gösterdiğini hatırlıyordu. Fakat onun şu an nerede yaşadığını, kışın hangi yoldan yürüdüğünü, eski ayakkabısını kimin onardığını bilmiyordu. Bildikleriyle bilmediklerinin arasında bir mektubun sığabileceği kadar yer vardı. Kızına yazacağı söz, o boşluğu doldurmak zorunda değildi.
Hamdi, “Yalnız bildiğini yaz,” dedi. Bu kez kendi yazısını önermedi. Sabri o sözü, mektuba değil kendine verilmiş bir öğüt gibi aldı. Bildiği şey, kâğıttaki çizgiydi; kızının yazısı, çizginin yanındaki iki kelimeydi. Belki cevap da buradan başlamalıydı.
Son görüş günü, ziyaret yerinin kapısında bekleyenlerin yüzü aynı yöne dönüktü. Kimin çağrılacağını kimse bilmiyordu; adlar söylendikçe sıradaki kişi çantasını ya da bohçasını alıp kapıya yaklaşıyordu. Sabri, Emine’yi gördüğünde önce boyunun uzayıp uzamadığını anlamaya çalışmış, sonra elindeki küçük bohçaya bakmıştı. Kızın ayakkabıları siyah, tabanları inceydi. Sağ ayağını yere basarken topuğunu çabuk kaldırıyor, sol ayağını bir adım geriden getiriyordu. Sabri bunu fark etti ama o an sormadı. Yanlarında başka ziyaretçiler vardı; bir kadın kocasına ekmek uzatıyor, yaşlı bir adam torununa başını okşatıyordu. Emine, onların konuşmalarını dinlemediğini göstermek için yüzünü kapıya çevirdi.
Dışarıda kavrulmuş buğday satan adamın tepsisi kapının yakınında duruyordu. Emine onu önce Sabri görsün diye değil, kendisi görmüş olduğu için sormuştu. Cebinden iki bakır çıkardığında Sabri parayı almadı. Fiyatı bilmediğini söyledi. Emine, “Yeter mi?” diye tekrar sordu. Sabri satıcının tepsisine baktı; porsiyonun ne kadar olduğunu, paranın yetip yetmeyeceğini anlayamadı. O sırada sıradaki ziyaretçinin çantası yere kondu, kapı aralandı, bir görevli içeriden seslendi. Sabri’nin aklı, kızının elindeki iki bakırla oradan ayrılış saatinin arasına sıkıştı. Ona paranın yetip yetmeyeceğini söyleyemedi. “Sonra bakarız,” demedi; çünkü sonra denecek bir zamanın olup olmadığını bilmiyordu.
Emine paraları avucunda tuttu, sonra cebine koydu. Sabri’nin yüzüne bakarken bir şey bekliyordu. Babasının cevabı değilse bile, onun yanında kalacağını gösteren bir söz beklemiş olabilirdi. Sabri, o anda kızının ayağındaki ayakkabıyı fark ettiğini sanmıştı. “Vuruyor mu?” diye sorsa, Emine anlatabilirdi. O ise satıcının tepsisine bakıp, “Yeter,” diyemedi. Kapıdan gelen ses tekrar duyulunca Emine bir adım geriledi. Sabri ona elini uzatacak oldu, sonra kalabalığın içinde bunu yapmanın kızını daha çok utandıracağını düşündü. Elini cebine soktu. Görüş bittiğinde kızın ayağını sürüyerek yürüdüğünü gördü.
Şimdi mektubun içindeki çizgi o iki bakırın yanına düşüyordu. Emine, o gün satın alamadığı buğdayı yazmamış, ayağının biçimini kâğıda koymuştu. Belki ayakkabı numarasını sorması, babasına yük olmadan kendi işini çözmek istemesindendi. Belki de Sabri’nin cevap verebileceğine inanıyordu. Sabri bunlardan hangisinin doğru olduğunu bilmiyordu. Kızının niyetini kendi pişmanlığının içinden çıkarıp okumak istemedi. O gün söyleyemediği “Ben de yerim” cevabı, şimdi yazacağı mektubun içine kendiliğinden girmeye kalkıyordu. Kâğıda bunu yazarsa Emine, buğdayı değil, babasının geç kalmışlığını taşıyacaktı.
Koğuşta biri boş tası ayağının ucuyla karyolanın altına itti. Kapının gerisinden kısa bir konuşma duyuldu. Akşam sayımı yaklaşıyordu. Hamdi kıpırdanıp boş bir kâğıt çıkardı. Kâğıdın üst köşesi daha önce kesilmişti. Masanın düz yerini bulup önlerine koydu.
“Hem söylemiş olursun,” dedi. “Bu gece gönderilecek diye bir şey yok.”
Boş kâğıdın köşesindeki kesik, önceden bir yerden ayrıldığını gösteriyordu. Hamdi onu nereden bulduğunu söylemedi. Kâğıt, başka bir sayfanın kenarından düzgünce kesilmişti; üzerinde eski bir yazının izi yoktu. Sabri bunu görünce, kullanılmamış olmanın da bir geçmişi olabileceğini düşündü. Kâğıt bir defterden kopmuş olabilir, birinin fazlası olabilir, yazılacak mektup için günlerdir saklanmış olabilir. Hamdi’nin cebinden çıktığına göre, bir gün lazım olacağını düşünmüştü. Bu düşünceyi ona sormadı.
Kandilin ışığı sayfanın üst köşesine vuruyordu. Sabri kalemin ucunu kâğıda değdirmeden önce elini sildi. Parmaklarında mürekkep yoktu; yine de avuç içi nemliydi. Kızının adını yazınca harflerin arası açıldı. E harfinin kısa alt çizgisi, kendi el yazısında daima böyle kalırdı. Emine adını gördüğünde onu tanır mıydı? Tabii ki tanırdı. Bu düşünceyi aklından geçirince Sabri kendine kızdı. Kızının babasının yazısını tanıması, onun büyüdüğünü ya da küçüldüğünü göstermiyordu; yalnızca daha önce yazılmış kâğıtların ona ulaştığını gösterirdi.
“Sen yazdırırken nereden başlıyorsun?” diye sormasının nedeni, Hamdi’den hazır bir cümle istemek değildi. Sabri, bir mektubun ilk satırında ne kadarını söylemek gerektiğini öğrenmek istemişti. Hamdi ona adresi söylemişti; ama mektubun içindeki adres, bir sokak adı değildi. Bir insanın hangi sözden sonra dinlemeye devam edeceğini bulmak gerekiyordu. “Nasılsın?” diye başlasa, Emine bir cevap yazmak zorunda hissedebilirdi. “Ayağın nasıl?” diye sorsa, kızının söyleyeceği şeyin gerisini kapatmış olur muydu? Belki de önce kendi hâlini anlatmalıydı. Fakat kendi hâlini yazmak, Emine’nin karşısına bir mahkûm resmi koymaktan başka neye yarardı?
Hamdi’nin “Ona konuşur gibi söyle” sözü, Sabri’nin elini yeniden kâğıdın üstüne getirdi. Konuşurken kızının gözünün içine bakabilirdi; şimdi kâğıda bakıyordu. Bir kelimeyi yanlış seçse, Emine onu yüzünden anlayamayacaktı. Yine de yazı, söyleyemediği sözü saklamak için bir perde olmak zorunda değildi. Belki çizginin üstüne bir sayı yazmak yerine, ayağının nerede acıdığını sorabilirdi. Böyle bir soru, yalnızca ayakkabıcıya aktarılacak bilgi istemezdi. Emine kendi bedenini tarif edecek, Sabri de onu dinleyecekti.
Kalem kâğıda değdi. İlk cümle çıkmadı. Sabri kalemi kaldırıp yeniden bıraktı. Adın ilk harfini nasıl yazacağını biliyordu; sonrasını bilmiyordu. Kandilin fitili yanarken masa üstündeki gölge daralıp genişledi. Sabri kâğıdın başında oturmayı sürdürdü.
Sabri kalemi aldı ve kâğıdın başına kızının adını yazdı. Emine. E harfinin alt çizgisini kısa bıraktı. Sonra, kendisini zorlayanın ilk cümle olduğunu aklından geçirip kızının mektubunu tekrar açtı. Kendi adının hemen altında ayakkabılarım küçüldü yazıyordu. Emine ayağının büyüdüğünü yazabilirdi. Ayakkabıları küçülmüştü onun gözünde. Sabri bu sözün hakkını vermek için kıza ne zaman bir çift ayakkabı alacağını bilmek zorunda değildi. Şimdilik ayakkabının ayağına nerede vurduğunu sorabilirdi. Ardından çizgiden başka bir ölçü istemek geldi aklına. Sağ ayağın çevresini de çizse ikisinin aynı olup olmadığını görürlerdi. Böylece Emine’den gelecek kâğıt yalnızca bir eksikliğin haberi olmazdı. Bir işi birlikte bitirmeye çalışırlardı.
Kalemi kaldırdı. Kızından bir çizgi daha istemek, önündeki çizgiyi ne yapacağını bilmediğini söylemenin bir yoluydu. Hamdi’ye gösterse o bunun iyi bir başlangıç olduğunu söyleyebilirdi. Hamdi’nin söyleyeceği şeye karşı içinde bir hazırlık başladı. Arkadaşının yüzüne baktı. Adamı bir kez daha uyandırmak gerekecek kadar derin bir dalgınlığa düşmüş buldu. Birinin, onun beklediği ev mektubunu yazmış olmasını diledi.
Sayım yaklaşınca koğuşta her eşyanın yeri daralırdı. Yerde duran taslar yatağın altına sürülür, açıkta kalan giysi katlanır, yatakların arasındaki geçiş boşaltılırdı. Kimse bunu yüksek sesle söylemezdi; herkes bir önceki akşamdan ne yapılacağını bilirdi. Sabri de kâğıdı kapatması gerektiğini biliyordu. Ama bir insanın adı, sayımda başka, mektupta başka ağırlık taşırdı. Görevli onu okuyunca Sabri’nin yerinde olup olmadığını anlayacaktı. Kızının adı kâğıda yazıldığında ise Emine’nin nerede olduğunu, mektubu kimin açacağını, bu akşam evde olup olmadığını bilmiyordu. Adını yazabilirdi; karşılığında sesini duyamazdı.
Sabri, isimlerin nasıl çağrıldığını öğrenmişti. Bir ad duyulduğunda, sahibi bazen hemen cevap vermez, önce bulunduğu yeri belli ederdi. Bir yataktan, bir köşeden ya da karanlığın içinden gelen “Buradayım” sözü, kâtibin çizgisini tamamlamasına yeterdi. Sabri kendi adının okunacağı yeri biliyordu. Emine’nin adını ise yalnızca kâğıdın başına koymuştu. Onu çağırdığı zaman cevap alamayacağını bilmek, yazmaya başlamasını engellememeliydi. Mektup gönderilirse kızın eline ulaşması günler sürebilir, belki de hiç ulaşmayabilirdi. Yine de adını yazmak, onu koğuşun içindeki bir yoklama satırına çevirmek değildi. Bu kez Sabri’nin niyeti, kızının nerede olduğunu öğrenmekten önce, onun sorusunu duyduğunu göstermeye çalışmaktı.
Kandilin aydınlattığı kâğıt, masanın ortasında açık kalmıştı. Sabri onu kapatmaya hazırlandığında, çizginin üstüne düşen gölge bir ayağın biçimini bozdu. Parmak uçları görünmez oldu, topuk karanlıkta kaldı. Kâğıdı biraz kendine çekti. Bu küçük hareketin, çizgiyi yeniden görmesine yettiğini fark etti. Emine’nin ayağı yine yalnızca çizgiydi; fakat bu kez Sabri onu karanlıktan çıkarmak için elini uzatmıştı.
Koridorda anahtar sesi geldiğinde Hamdi ayağa kalktı. Sabri’ye kâğıdı kaldırması için eliyle işaret etti. Sabri boş kâğıdı katlamaya başlayıp vazgeçti. Üzerinde kızının adı vardı, başka bir şey yoktu. Katlamadan önce çizimin olduğu asıl mektubu içine koydu. Emine’nin çizdiği ayak ile kendi yazdığı tek kelime üst üste geldi.
Kandili masanın eski yerine itti. Kapı açılmadan az önce, koridorun duvarına vuran ışık bir an yer değiştirdi. Arkada bekleyen Hamdi, Sabri’nin dönüp kâğıdı alacağını düşünmüş gibi kenara çekildi. Sabri kâğıdı cebinde tuttu. Adı okunduğunda cevap vereceği yeri biliyordu.