Suskunluğun Bedeli

Şubatın son gecesinde İstanbul’a sulu kar yağdı. Akşam ezanından sonra poyraza dönen rüzgâr, önce ince bir yağmur gibi başlayan serpintiyi gece yarısına doğru ıslak lapalara çevirip Tophane’nin dar çatılarını ve rıhtım taşlarını örttü. Sabaha karşı hava açılıp yıldızlar solgun bir buz rengiyle göründüğünde keskin bir don indi. Eski manastır eklentisinin kalın, deniz rutubetini yıllardır içine çekmiş taş duvarlarından sızan soğuk, güneş doğmadan önce üst kattaki dar odadaki bütün nefesi dondurmuştu.
Tek pencereye içeriden yapıştırılmış koyu mavi karartma kâğıdının sarı bantla tutturulmuş üst köşesi gecenin nemiyle gevşemişti. Dışarıdan her rüzgâr yüklendiğinde kâğıt kuru bir hışırtıyla cama vuruyor, pervazın dibindeki buz tutmuş çatlaktan içeri ince bir ayaz sızıyordu. Kapı arkasındaki paslı çivide, Naciye’nin iki yıl önce zatürreden toprağa verdiği kocasının rengi atmış işçi kasketi kıpırdamadan asılıydı. Köşedeki teneke soba iki gündür sönüktü; içindeki kül taş gibi soğumuş, borunun ek yerinden ince bir is kokusu odaya sinmişti.
Yere serili iki ince şiltenin üstünde, yamalı yorganların altında altı çocuk birbirine sokulmuş uyuyordu. En küçükleri, dört yaşındaki Yusuf, gecenin bir vakti birkaç kez o tanıdık kuru, hırıltılı öksürükle sarsılmış, sonra on dört yaşındaki ablasının ince kolları arasında yeniden dalmıştı. Abla uyanıktı ama gözlerini açmamış, yorganın basma kenarını kardeşinin çenesinin altına kadar çekerek sıcaklığı içeride tutmaya çalışıyordu. Çocukların nefesleri odanın donuk kurşuni ışığında ince buharlar bırakıp dağılıyordu.
Münevver o sabah sedirden kalkamadı.
Yirmi dört yıldır —Oğulpaşa’nın çamurlu samanlıklarında da, on dokuz günlük esaretin taş hücresinde de, Tophane’nin bu odasında da— sabah ezanını yatarak dinlediği görülmemişti. Her gün ortalık ağarmadan doğrulur, yün hırkasını sırtına geçirip pencereden sızan ilk ışığı beklerdi. Ama bu sabah sağ dirseğine yüklendiğinde sol göğsünün altında, yirmi üç yıl önce İznik’in zeytinliğinde yediği kurşunun izinde ağır, derin bir sızı yürüdü. Her sert kışta o eski yara yoklardı onu; Münevver bunu ne Naciye’ye söyler ne eliyle göğsünü tutardı. Dişlerini sıkıp sedirin kenarına uzanmayı denedi ama başının içinde sıcak bir uğultu döndü, soluğu göğsünün yarısında tıkandı. Tek bir inilti vermeden başını yastığa geri bıraktı.
Kapının yanındaki alçak iskemlede sabahın ilk ışığından beri uyanık olan Naciye, teyzesinin her zamanki saatinde kalkmadığını görünce yalınayak soğuk tahtaya basıp sessizce sedirin başına geldi.
“Teyze?” dedi fısıltıyla, çocukları uyandırmamaya çalışarak. “İyi misin?”
Münevver gözlerini açmadı; yalnızca kirpikleri hafifçe titredi. “İyiyim,” dedi ama kelimenin ucu boğazında takılı kaldı. “Gece çok ayaz yaptı, yaraya vurdu. Birazdan kalkarım.”
Kalkamadı. Öğleye doğru dışarıda solgun bir kış güneşi saçaklardaki karı hafifçe eritip damlatmaya başladığında, Münevver’i ince, sarsıcı bir titreme bastı. Yün battaniyeyi ve eski hırkayı çenesine kadar çektiği hâlde omuzları belli belirsiz sarsılıyor, alnı ateş gibi yanmaya başlıyordu. Yanaklarına hastalığın o kuru, aldatıcı kızarıklığı oturmuştu.
Naciye korkuyla sağ elinin tersini teyzesinin alnına koydu; sıcaklığı hissedince eli geri çekildi. İki parmağı eksik sol elini önlüğünün kıvrımına saklayarak doğruldu.
“Teyze, ateşin çok yüksek,” dedi sesi titreyerek. “Aşağıdaki komşuya çocukları bırakayım, belediye hekimine koşayım. Olmaz böyle, göğsün hırıldıyor.”
Münevver gözlerini zorlukla araladı. Bakışları ateşten hafifçe bulanmıştı ama sesinin gerisindeki o tartışmaya kapalı duruş hâlâ yerindeydi.
“Otur yerine Naciye,” dedi, sesi boğuk ve kesik çıkıyordu. “Kapıya yabancı getirme. Bir tas sıcak su kaynat Naciye, geçer.”
“Teyze, soğuk bu, zatürreye döner Allah korusun…” Naciye’nin sesi son iki kelimede kırıldı; iki yıl önce kocasını da böyle kuru bir titremeyle başlayıp üç günde sönen bir ateşle toprağa vermişti.
Münevver o eski korkuyu Naciye’nin gözlerinde hemen okudu. Çatlamış dudaklarını ıslattı. “Bana bir şey olmaz,” dedi daha alçak ama kesin bir sesle. “İznik’te kan kaybederken devrilmedim, bir Şubat ayazına mı yenileceğim? Su kaynat sen, çocuklara bak.”
Naciye itiraz edemedi. Teyzesinin kapanmış bakışının üstüne söz söylemek, taş duvara avuç vurmak gibiydi.
Oysa odada su kaynatacak tek bir çıra parçası bile yoktu. Köşedeki kömür çuvalının dibinde yalnızca avuç içi kadar kara toz kalmıştı. Duvar rafındaki paslı teneke ekmek kutusunda son karne fişiyle sabah fırından alınmış esmer somundan beze sarılı ince bir parça duruyordu; çocuklar sabah onu ikişer lokma bölüşmüşlerdi. Şimdi on dört yaşındaki abla cılız ışıkta eski gazete kâğıdından kayıklar katlayıp küçükleri oyalıyor, dört yaşındaki Yusuf ise ablasının dizine yaslanmış, ince yün hırkasının kollarını parmaklarına çekerek sessizce tavana bakıyordu. Bu odada açlık söylenmez, soğuk gibi sessizce taşınırdı.
Naciye rafın ucundaki emaye bulgur kavanozunu eline alıp salladı. İçinden tek bir tane sesi gelmedi.
Sedire döndüğünde Münevver yeniden ateşin getirdiği kesik bir dalgınlığa düşmüştü; her solukta göğsünden derinden bir hırıltı geliyordu. On dört yaşındaki kız başını kâğıt kayıklardan kaldırıp annesine baktı. Göz göze geldiler. Kız hiçbir şey sormadan yavaşça başını salladı. Sen git anne, ben buradayım, demekti bu.
Naciye öğleden sonra soluk tülbentini başına sıkıca dolayıp çenesinin altında düğümledi. Eski yün şalını omuzlarına aldı, iki parmağı eksik sol elini önlüğünün ve şalının kıvrımı içine gizledi. Raftan küçük, kenarı yer yer atmış boş bir emaye tas alıp kapıyı sessizce araladı.
Eski ahşap merdivenler her adımında ince ince inledi. Sahanlığın rutubetli soğuğu odadan bile keskindi. Naciye basamakları inerken dizleri ağırlaşıyordu. Teyzesi bilse bu merdivenden inmesine asla razı olmazdı; “Komşu kapısında boyun eğmeyeceksin,” demişti kaç kez. Ama insan kendi açlığına üç gün dayanırdı da, çocuğunun sessizce tavana bakmasına bir saat bile dayanamıyordu.
Alt kattaki kapının önüne geldiğinde birkaç saniye durup boğazındaki yakıcı düğümü yuttu. Sağ eliyle eski meşe kapıyı iki kez, çekingen ama duyulacak biçimde tıklattı.
İçeriden hafif bir terlik sürtünmesi ve tahta sürgünün çekilme sesi geldi. Kapıyı, yaşlı bir rıhtım emeklisinin dul hanımı açtı; beyaz saçları temiz bir tülbentin altında toplu, yüzü yılların yorgunluğundan çizgilenmiş, gözleri yumuşak bir kadındı. Ocak sabahı Yusuf için ıhlamur teklif eden komşuydu bu. Kapı aralanınca içeriden ılık bir sobanın ve kaynamış otların ince kokusu sahanlığa vurdu.
“Buyur Naciye kızım,” dedi yaşlı kadın, sesinde hemen bir telaş belirdi. “Münevver Hanım’ın sesi çıkmadı bugün, çocuklar iyi mi?”
Naciye başını kaldırıp kadının yüzüne bakamadı; gözleri eşikteki aşınmış tahtaya indi. Yüzü utançtan kıpkırmızı kesildi. Önlüğünün altındaki sol eli istemsizce büzüldü; kopmuş iki parmağının yerinde soğuktan ince bir sızı geçti.
“Çocuklar iyi teyze, sağ olasın,” dedi sesi kısık çıktı. “Teyzem üşütmüş… sabahtan beri kalkamadı, ateşi var. Kusura bakma, kapına kadar geldim ama… fırın fişimiz bitti, sobada da yakacak kalmadı. Haftaya elime iş geçer geçmez öderim. Acaba iki avuç kömürle yarım okka bulgur ödünç verebilir misin?”
Son cümle ağzından çıkarken omuzları içeri çöktü. Kendini İznik sırtlarında ateş altında sürünürken olduğundan daha çaresiz hissetti. Savaşta insanın karşısında düşman vardı; burada ise kimseye kızamadığı, yalnızca kendi utancıyla baş başa kaldığı o koca 1944 kışı duruyordu.
Yaşlı kadın, Naciye’nin kızarmış yüzüne, önlüğünün altında sakladığı eksik sol eline ve sağ kolunun altına sıkıştırdığı boş emaye tasa bir saniye baktı. Gözlerinde ne bir kınama ne de üstten bakan bir acıma vardı; aynı ekmek karnesiyle, aynı kıtlık kışında nefes alan insanların birbirini sözsüz anlayan yorgun merhameti vardı.
“Dur kızım, kapıda üşüme, bir dakika bekle,” dedi alçak sesle.
Naciye’nin elindeki boş emaye tası nazikçe alıp içerideki küçük mutfak bölmesine yürüdü. Naciye eşikten tek adım atmadan beklerken içeriden bir dolap kapağının açıldığını, bir bez torbanın ağzının çözüldüğünü ve kuru tanelerin emaye tasın dibine dökülen ince sesini duydu.
Bir dakika sonra yaşlı kadın elinde tasla döndü. Tasın içinde bulgur değil, ayıklanmamış koyu yeşil mercimek vardı; tasın yarısından biraz fazlasını dolduruyordu.
“Bulgur üç gün önce bitti kızım, kömür sandığının dibi de tamtakır,” dedi yaşlı kadın, tası Naciye’nin sağ eline bırakırken sesi mahcup ve yumuşaktı. “Şu mercimeği kendi karnemden, ay başı tahsisinden biraz kenara ayırmıştım, onu böldüm. İki güne kalmaz bizim de dibi görünür kızım, kusura bakma.”
Yaşlı kadın son sözü söylerken kendi başını eğdi. Sanki utanan, ödünç isteyen değil de daha fazlasını veremeyen kendisiydi.
Naciye’nin gözleri bir anda buğulandı; tası göğsüne bastırıp boğazındaki sıcaklıkla yutkundu.
“Allah razı olsun teyze,” dedi fısıltıyla. “Hakkını helal et…”
“Lafı mı olur kızım, komşu komşunun külüne muhtaçtır,” dedi yaşlı kadın, elini Naciye’nin omzuna hafifçe dokundurup çekti. “Münevver Hanım’ın alnına soğuk bez koy, akşam üstü biraz ıhlamur kaynatırsam merdivenden seslenirim.”
Naciye teşekkür edip merdivenlerden yukarı çıktı. Odaya girdiğinde teyzesi hâlâ aynı ateşli dalgınlık içinde uyuyor, soba buz gibi duruyordu. Naciye, hiç değilse akşam bir odun parçası bulunursa hemen ocağa koymak üzere alçak tabureye oturdu; dizlerinin üstüne temiz bir bez serip emaye tastaki mercimeği döktü. Sağ eliyle taşları ve çerçöpü tek tek ayıklamaya başladı, sol eli yine önlüğünün altında kıpırdamadan duruyordu. Dışarıda hava erken kararmış, sulu kar yeniden camlara hafifçe vurmaya başlamıştı.
Akşamüstü sokak lambalarının mavi boyalı camları henüz soluk ışıklarını Tophane’nin dar kaldırımlarına düşürmüşken, kapı iki kez yumuşak ama düzenli biçimde çalındı.
Naciye mercimek bezini kenara bırakıp tahta sürgüyü çekti.
Kapı açıldığında eşikte Saniye duruyordu. Paltosunun omuzlarında eriyen kar damlaları parlıyordu; yuvarlak çerçeveli gözlüğünün camları içeri girer girmez ince bir buğuyla kaplanmıştı. Sağ elinde temiz bir mutfak bezine sarılı küçük bir sefer tası sıcak çorba, sol elinde ise kuru meşe ve çam parçalarıyla dolu bir file odun vardı.
“Hoş geldin Saniye Teyze,” dedi Naciye, gözlerinde ansızın parlayan bir ferahlıkla. “Ne zahmet etmişsin bu soğukta…”
“Zahmeti mi olur Naciye, don indi, aklım burada kaldı,” dedi Saniye, eşikte ıslak siyah potinlerini çıkardı. Gözlüğünü mendilinin ucuyla silerken bakışları hemen sedire, yün battaniyenin altında kıpırdamadan yatan Münevver’e kaydı. Yüzündeki dingin ifade bir anda endişeye döndü.
“Ne oldu Münevver Abla’ya?” diye sordu sesini alçaltarak.
“Sabahtan beri kalkamadı,” dedi Naciye, fileyi hemen sobanın yanına taşıyarak. “Önce eski yara sızladı, öğleye doğru ateş bastı, titriyor. Hekim çağıralım dedim, bırakmadı.”
Naciye hemen filedeki kuru odunları teneke sobaya atıp tutuşturdu. Çam parçaları alev alınca sobadan canlı bir çıtırtı yükseldi; demir kapağın aralığından yer tahtalarına turuncu bir ışık çizgisi uzandı. Saniye sefer tasının bezini çözüp sobanın üstüne koyduğunda, odanın küflü soğuğuna sıcak tarhana ve nane kokusu yayıldı.
Çocuklar o kokuyu ve sobanın çıtırtısını duyar duymaz kıpırdandılar. On dört yaşındaki abla raftan çinko kâseleri indirdi. Dört yaşındaki Yusuf sobaya yaklaşıp ince avuçlarını ateşe tuttu; çocukların yüzüne ilk kez iki gündür biraz renk geldi. Saniye ilk kâseyi ablanın eline uzatıp “Üfleyerek içir Yusuf’a yavrum,” diye fısıldadı.
Sonra paltosunu çıkarıp kapı arkasındaki çiviye, o eski işçi kasketinin yanına astı. Çinko kovadan leğene biraz soğuk su döktü, temiz beyaz bir bezi ıslatıp iyice sıktı ve sedirin kenarına oturdu.
Islak bezle Münevver’in yanan alnını yavaşça sildi.
Münevver’in kaşları serin bezin temasıyla hafifçe çatıldı, ardından derin bir nefes verdi. Alnından şakaklarına vuran ateşin sıcaklığı bezin içinde birkaç saniyede ılınmaya başlamıştı.
“Yüzün süzülmüş Münevver Abla,” dedi Saniye, sesi endişeliydi. “Bir hekim çağıralım, böyle olmaz.”
Münevver gözlerini araladı.
Ateşin bulanıklığına rağmen bakışları hâlâ keskindi. Ne sobaya baktı ne çocuklara; gözlerini doğrudan Saniye’nin yüzüne dikti ve uzun süre hiç konuşmadan baktı. Yirmi dört yıldır bu kadının her suskunluğunu, gözlüğünü ne zaman düzelttiğini, bir şeyi saklamak istediğinde dudaklarının kenarındaki ince çizginin nasıl gerildiğini ezbere bilirdi.
“Neredeydin iki gündür Saniye?” diye sordu. “Dün uğramadın. Gözlerin başka türlü bakıyor.”
Saniye elindeki ıslak bezi leğene bıraktı. İstese “Atölyede iş çoktu” diyebilir, hasta bir kadını bu ateşte sarsmamak için küçük bir bahane bulabilirdi. Ama yirmi dört yıldır —Haydarpaşa’da trene bindikleri ilk geceden, Oğulpaşa’nın sisli sırtlarından, İznik’in dumanlı çadırından bu yana— bu kadına bir kez bile yalan söylememişti; şimdi de söyleyemedi.
Başını eğmeden, doğrudan Münevver’in gözlerine bakarak kısık bir sesle konuştu:
“Üsküdar’a gittim.”
Odadaki hava bir anda buz kesti.
Soba harıl harıl yanıyordu ama sanki pencerenin mavi karartma kâğıdı yırtılıp bütün Şubat donu içeri boşalmıştı. Sobanın önünde, yeniden dizine aldığı bezin üstünde mercimek ayıklayan Naciye’nin elleri durdu; parmaklarının ucundaki birkaç yeşil mercimek tanesi sessizce bezin üstüne düştü. Küçük çocuklar odadaki bu ani ağırlığı sezip kaşıklarını kâselerinin kenarına bıraktılar; abla, Yusuf’u hafifçe kendine çekip sırtını sıvazladı.
Münevver bir saniye kıpırdamadı. Sonra yattığı yerden dirseklerine dayanarak yavaşça doğruldu. Yün battaniye omuzlarından kayıp beline düştü. Sol göğsünün altındaki eski kurşun yeri bıçak gibi çekti ama yüzünde tek bir acı kıpırtısı belirmedi. Sesi hastalıktan çatallıydı ama içinde 1920’nin, Oğulpaşa sırtlarında geri çekilmek isteyen neferleri tek bakışla hizaya sokan o sarsılmaz komutan öfkesi vardı:
“Sana gitme demedim mi Saniye?”
“Münevver Abla, dinle…”
“Neyi dinleyeyim?” Münevver’in gözleri ateşten ve öfkeden kor gibi parlıyordu. “Biz o kızın adını cephede düşmandan korumuşuz, köyünden korumuşuz, yirmi iki yıl susmuşuz! Şimdi bir lokma ekmek için sırrını mı satacağız? Bir arkadaşın evini yakıp kendi sobamızı mı yakacağız?”
Her cümle dar taş duvarlara çarpıp ağır ağır yankılandı. Naciye başını önüne eğmiş, dizindeki mercimek bezinin kenarını sağ eliyle sıkmıştı.
Saniye başını eğmedi ama o her zaman ölçülü, dingin sesi bu kez derinden titredi:
“Evini yakmadım Münevver Abla. Ne adını birine söyledim ne de Refik’i yanıma aldım. Tek başıma gittim, kocasına uğramadım. Defteri bile çantamdan çıkarmadım. Yalnızca mutfağında oturup hâlinizi anlattım, bir de 1923’te Galata Köprüsü’nde çekilen o eski fotoğrafını bırakıp çıktım. Zorlamadım, yalvarmadım. Gelmeyeceğini söyledi zaten.”
Münevver’in çenesi bir an gerildi, sonra sert, kısa bir solukla başını salladı.
“İyi demiş!” dedi nefes nefese kalarak. “Helal olsun ona! Ben de onun yerinde olsam gelmezdim!”
Sözünü bitirir bitirmez göğsünün derininden gelen kuru, sert bir öksürük nöbeti bütün bedenini sarstı. Münevver iki büklüm olup sol kaburgasının altını tuttu. Naciye dizindeki bezi bırakıp koştu, teyzesinin sırtına yastık koydu, alçak taburedeki maşrapadan bir yudum ılık su uzattı.
“İç teyze, azıcık ıslat boğazını, kurban olayım konuşma artık…”
Münevver bardağı sağ eliyle hafifçe itti. Birkaç saniye gözlerini yumup soluğunu topladı; öksürük dinince sırtını yastığa dayayıp yeniden Saniye’nin gözlerine baktı. Bu kez sesi yükselmedi, ama kelimeler taş gibi ağırdı:
“Saniye, yirmi dört yıldır tek bir gün sana kırılmadım. Kardeşimden ileri bildim seni. İzmit’te aynı ekmeği böldük, İznik’te aynı ateşin altında kaldık. Ama bugün ilk kez bana sormadan iş yaptın. Yarın sabah Vilayet’e gidip Refik’e söyleyeceksin: Başvuruyu geri çekiyoruz. Defteri de al, sandığın dibine koy. Biz buraya kadar kimseden bir şey dilenmeden geldik, kimsenin evine gölge düşürmeden geldik; bundan sonra da öyle gideriz.”
Odada çıt çıkmıyordu. Yalnızca sobanın içindeki odunun cılız çıtırtısı ve Yusuf’un kaşığını çinko kâseye yavaşça bırakışının küçük tıkırtısı duyuldu.
Saniye uzun süre sustu.
Önce Münevver’in ateşten yanmış, incelmiş ama zerre eğilmemiş alnına baktı. Sonra başını çevirip sobanın yanında diz çökmüş Naciye’ye —önlüğünün kıvrımı altında sakladığı iki parmağı eksik sol eline— baktı. Oradan gözleri sobanın başında ısınmaya çalışan altı çocuğa, çorba kâsesini iki eliyle tutan dört yaşındaki Yusuf’a kaydı.
Saniye’nin içinden ağır, sessiz bir şey koptu. Bir an “Münevver Abla, çocuklar ne olacak?” diye yeniden seslenmek istedi. Ama Münevver’in gözlerinin içine bir kez daha baktığında o sözler boğazında dondu. Çünkü o gözlerde kibir yoktu; elli sekiz yıllık bir ömrü ayakta tutan son direk duruyordu. 1920’de dağa çıkarken neye tutunduysa, 1923’te maaşını Kızılay’a bağışlarken neye tutunduysa, 1944’te bu rutubetli taş odada da hâlâ aynı tek şeye —kimseye minnet etmemeye ve arkadaşının sırrını satmamaya— tutunuyordu. Münevver’in yüzündeki o yıkılmaz gururu kırmanın, onu hastalıktan daha çabuk öldüreceğini anladı.
Omuzları yavaşça düştü.
“Peki Münevver Abla,” dedi Saniye, sesi neredeyse fısıltı gibiydi. “Yarın gidip Refik Bey’e söylerim. Son oturuma da yalnızca defteri almak için giderim. Başvuruyu kapatırız.”
Münevver’in yüzündeki sert çizgi hafifçe gevşedi ama kırgınlığın gölgesi gitmedi. Başını yastığa geri bıraktı, gözlerini kapattı.
“Sağ ol,” dedi kısaca. “Şimdi git, hava karardı. Yokuş kaygandır.”
Saniye bir şey daha söylemedi. Yavaşça kalkıp sedirden kayan yün battaniyeyi Münevver’in omuzlarına kadar yeniden örttü. Kapı arkasındaki çividen paltosunu alıp giydi, düğmelerini ilikledi.
Naciye onu karanlık sahanlığa kadar geçirdi. Kapıyı arkalarından hafifçe çektiğinde iki kadın merdiven başında bir saniye durdu.
“Saniye Teyze,” diye fısıldadı Naciye, gözlerinde yaşlar birikmişti. “Kırılma ona, ne olur. Hasta, ateşi var… Bir de, Karaca’yı gördün mü sahiden? İyi miydi?”
Saniye, Naciye’nin sağ elini avuçlarının arasına aldı. “İyiydi Naciye,” dedi yumuşak bir sesle. “Temiz, sıcak bir evi var, iki çocuğu var. Adını duyduğunda gözleri kapandı, unutmamış bizi. Teyzene de kırılmadım, hiç kırılır mıyım? Gece alnından ıslak bezi eksik etme. Yarın yine uğrarım.”
Saniye karanlık merdivenlerden ağır ağır indi. Tophane’nin mavi karartmalı sokaklarında sulu kar ince bir buza dönmeye başlamıştı. Kasımpaşa’ya doğru yürürken, yirmi dört yıldır taşıdığı siyah defterin ağırlığı sanki ilk kez bu gece omuzlarına bütünüyle binmişti.
Ertesi gün perşembeydi.
Martın ilk gününün öğle saatlerinde kar dinmiş, gökyüzünü kurşuni bulutlar kaplamıştı. Kaldırım kenarlarında kirli kar öbekleri eriyerek taş aralarından ince sular hâlinde akıyordu. Saniye öğle arasında Kasımpaşa’daki terzi atölyesinden izin alıp çıktı; Galata Köprüsü’nü yürüyerek geçti ve Babıâli yokuşuna vurdu.
İki yandaki matbaaların bodrum pencerelerinden mürekkep ve sıcak makine yağı kokusu sızıyordu. Vilayet Ek Binası’nın ağır ahşap kapısını itip içeri girdiğinde, o sobasız taş koridorun ıslak yün, kireç ve eski kâğıt kokan soğuğu yüzüne vurdu. Öğle arası olduğu için üst kat koridoru tenhaydı; tahta sıralarda yalnızca iki kişi, ellerindeki sararmış zarfları dizlerine bastırmış, memurların dönmesini bekliyordu. Uzak odalardan tek tük daktilo tıkırtıları taş duvarlarda yankılanıyordu.
Saniye Yardım ve Gazilik İşleri Komisyonu kapısına doğru yürürken kanat içeriden açıldı ve Refik elinde birkaç klasör, ceketinin cebinde siyah dolma kalemiyle dışarı çıktı. Öğle yemeğine inmemiş, masasında kalan evrakları arşiv kalemine götürüyordu.
Saniye’yi karşısında görünce genç kâtibin yorgun yüzü bir anda aydınlandı. Klasörleri göğsüne bastırıp hızlı bir adımla yaklaştı.
“Saniye Hanım!” dedi sesini alçaltarak. “Hoş geldiniz. Gittiniz mi? Buldunuz mu?”
Refik’in gözlerindeki o saf, inatçı umudu görünce Saniye’nin içi burkuldu. Hiç görmediği bir savaşın borcunu bu soğuk taş koridorda tek başına ödemeye çalışan bu genç adama kapının kapandığını söylemek ağırdı. Pencere girintisinin biraz gerisine çekildiler. Saniye önce yere baktı, sonra gözlerini kaldırıp doğrudan Refik’in gözlerine baktı.
“Münevver Abla istemiyor Refik Bey,” dedi Saniye. “Zehra’yı buldum ama gelemez, kurduğu bir düzeni var. Kocası hiçbir şey bilmiyor, iki çocuğu var. Münevver Abla da başvurunun geri çekilmesini istiyor. Yarın sabah saat onda son oturuma yalnızca siyah defteri teslim almak için geleceğim.”
Koridorun soğuğu ikisinin arasına ağır bir perde gibi indi.
Refik’in omuzları düştü. Az önce not almak için ceketinin cebinden çıkardığı dolma kalemi, pencere kenarındaki alçak kâtip masasının üstüne yavaşça bıraktı. Kalem tahtaya kuru bir sesle değdi.
“Zehra…” diye mırıldandı Refik kendi kendine, sanki o ismi zihninde tutsa bile hiçbir resmî kâğıda geçirmeyeceğine sessizce söz verir gibi. Sonra başını kaldırıp ıslak camdan Babıâli’nin çatılarına baktı. “Münevver Teyze iyi mi?”
“Sulu kar yağınca eski yarası azmış, dün ateşi yükseldi,” dedi Saniye. “Hekim de istemiyor. Bugün biraz terlemiş ama hâlâ yorgun.”
Refik elindeki klasörlerin sırtını parmaklarıyla sıktı. Gözlerinde hem genç bir memurun çaresizliği hem de 408 sayılı kanunun soğuk duvarına çarpıp dönmenin ağırlığı vardı.
“Çok yazık oldu Saniye Hanım,” dedi sonunda. “Sabri Efendi yarın saat onda dosyayı resmen redde bağlayıp arşive kaldıracak. Kırmızı kalemi masasında hazır duruyor. Bir daha da açılmaz.”
Koridorun öbür ucundan elinde boş çay bardaklarıyla geçen yaşlı bir odacının terlik sesleri uzaklaştı. Refik yeniden Saniye’ye döndü; gözlerindeki çaresizliğin yerini derin, dürüst bir saygı almıştı.
“Ama anlıyorum…” dedi alçak sesle. “Münevver Teyze’nin bu inadı olmasaydı, zaten 1920’de o dağlara çıkamazdı. Başkasının evini yakıp kendi sobasını yakacak biri değil o.”
Saniye’nin gözleri hafifçe nemlendi. Başını incelikle eğdi.
“Allah sizden razı olsun Refik Bey,” dedi. “Bu soğukta Tophane’ye kadar geldiniz, defteri okudunuz, bir gün bile başınızdan savmadınız. Siz elinizden geleni yaptınız.”
“Keşke yetseydi Saniye Hanım,” dedi Refik. Kalemini masanın kenarından alıp cebine taktı. “Yarın saat ona beş kala koridorda olurum. Defteri size bizzat teslim ederim. Münevver Teyze’ye selam söyleyin, sakın yataktan kalkmasın.”
Saniye başını sallayıp merdivenlere yöneldi. Taş basamaklardan inerken, yarın sabah saat onda kırmızı kalemin o dosyanın üstüne çekeceği çizgiyi, sonra da siyah muşamba defterin bir daha hiç açılmamak üzere Tophane’deki tahta sandığın dibine konacağını düşündü. Yirmi dört yıllık bir hikâye, yarın sabah sessizce kapanacaktı.
Aynı akşam, Boğaz’ın karşı yakasında, Üsküdar’daki koyu yeşil bahçe kapılı ahşap evde derin bir sessizlik vardı.
Akşam yemeği yenmiş, sofra toplanmış, mutfak bulaşıkları sıcak suyla yıkanıp kurulanmıştı. Kalaylı üç bakır cezve ocak başındaki rafta yerli yerinde parlıyor, masanın üstündeki el örgüsü beyaz dantel örtü her zamanki gibi düzgün duruyordu. Evin tahta döşemelerinden Arap sabunu, temiz çamaşır ve soba sıcaklığının o duru, alışıldık kokusu yayılıyordu.
Oturma odasında çini sobanın içindeki meşe odunları ağır ağır közleniyordu. Salih Efendi pencere kenarındaki köşe minderine yerleşmiş, burnunun ucuna indirdiği gözlüğüyle akşam gazetesini okuyordu. Yanındaki küçük sehpanın üstünde duran ahşap kutulu radyo, komşuları rahatsız etmeyecek kadar kısık bir sesle açıktı. Spikerin tok, tekdüze sesi, uzak Avrupa cephelerinden gelen 1944 savaş haberlerini —kar altındaki şehirleri, hava akınlarını— bu sakin Üsküdar odasına usulca taşıyordu. Salih Efendi arada bir gazeteyi indirip radyoya kulak veriyor, sonra başını hafifçe sallayıp yeniden satırlara dönüyordu.
Küçük Meryem üst katta çoktan uyumuştu; yatmadan önce ertesi sabah giyeceği siyah okul önlüğünü ve kolalı beyaz yakasını odasındaki sandalyenin sırtına düzgünce asmıştı. Yan odada on beş yaşındaki büyük oğlan da defterlerini kapatmış, lambasını söndürmüştü.
Salih Efendi iki gündür karısının her zamankinden daha az konuştuğunu, sofrada ekmeği bölerken bakışlarının pencereye takılıp kaldığını sezmişti. Ama soruyu üsteleyen, insanın içine zorla giren bir adam değildi. Yemekten sonra mutfağın kapısından bir kez başını uzatmış, “Zehra, yoruldun bugün, erken yat istersen” demiş, sonra oturma odasına geçip gazetesine dönmüştü.
Zehra oturma odasına geçmedi.
Mutfağın tavandaki sarı ışığını söndürdü; odaya yalnızca aralık koridor kapısından sızan ince bir aydınlık düştü. Pencerenin önüne gelip durdu. Savaş karartması için aşağı indirilmiş koyu mavi karartma kâğıdının kenarını parmak uçlarıyla hafifçe araladı.
Dışarıdaki karanlık bahçede, yüksek taş duvarın dibinde kar artıkları solgun bir beyazlıkla seçiliyordu. Bahçenin ortasındaki yaşlı erik ağacı, yapraklarını dökmüş siyah dallarıyla karanlık göğe uzanıyordu. Sokak bütünüyle sessizdi; yalnızca çok uzaktan, Boğaz’ın karanlık sularından geçen son vapurlardan birinin boğuk düdüğü duyulup gecenin içinde eridi.
Zehra, iki gündür lacivert ev hırkasının sol iç cebinde, tam kalbinin üstünde sakladığı iki küçük kâğıt parçasını çıkardı. Avucunun içinde açıp koridordan sızan loş ışıkta bir kez daha baktı: 1923 baharında Galata Köprüsü’nde çekilmiş sararmış fotoğraf ve Saniye’nin mor kopya kalemiyle, düzgün el yazısıyla düştüğü not.
Vilayet Ek Binası, Yardım ve Gazilik Komisyonu — Cuma, saat 10.00.
Zehra fotoğrafa son bir kez baktı. Loş ışıkta bile, üsteğmen üniformalı, göğsünde İstiklal Madalyası’yla dimdik duran Münevver’in gözleri seçiliyordu; yirmi bir yıl öteden hâlâ aynı dingin kesinlikle bakıyordu. Ne sitem ediyordu ne çağırıyordu; yalnızca orada duruyordu.
“Ben altı çocuğun ekmeği için arkadaşımın sırrını bozmam,” demişti Münevver.
Zehra gözlerini kapattı.
İçinde iki hayat son kez karşı karşıya geldi. Önce on sekiz yıldır iğne oyası gibi sabırla kurduğu bu sıcak, sessiz evi düşündü: oturma odasında gazetesini okuyan Salih’in dürüst, sakin yüzünü, akşamları dükkândan dönerken çocuklara getirdiği simitleri, ona bir gün bile sesini yükseltmemiş oluşunu… Yukarıda uyuyan Meryem’in siyah okul önlüğünü, sabahları saçını örerken aynaya gülümseyişini… On beş yaşındaki oğlunun babasının tezgâhına yakışacak temiz geleceğini… Yaz günleri altında fasulye ayıkladığı şu yaşlı erik ağacını…
Yarın sabah o komisyon odasından içeri girer, adını resmî kâğıda yazdırırsa ne olacağını kimse kestiremezdi. Belki mahallede fısıltılar dolaşacak, belki akşam eve döndüğünde Salih’in karşısına oturup on sekiz yıl sakladığı o kadını —Karamürsel’den kaçıp Samanlı sırtlarında mavzer tutan Karaca’yı— kendi ağzıyla anlatmak zorunda kalacaktı. Salih’in sakin gözlerinde bir anlık da olsa göreceği yabancılık, bu evin huzurunun bir daha eskisi gibi olmama ihtimali göğsünde soğuk bir taş gibi oturuyordu.
Sonra gözlerinin önündeki mutfak, dantel örtü ve ılık soba silindi.
Yerine 7 Eylül 1921’in o dumanlı öğle sonrası geldi. İznik’in zeytinliğinde, kurşunların kireç taşından toz kopardığı alçak duvarın dibinde kanlar içinde yatan iki kadını düşündü. Sol omzundan ve göğsünden kan sızarken dişlerini kenetleyip “Beni bırak, kızı al Karaca!” diye hırlayan Münevver’i… İki adım yanında, kopmuş parmaklarının kanını göğsüne bastırıp sesi düşmana gitmesin diye hıçkırıklarını yuta yuta “Teyze, kalk teyze, bırakmam seni…” diye ağlayan on yedi yaşındaki Naciye’yi… İkisini birden ormana sırtladığında tırnaklarının dibinden iki gün çıkmayan o koyu kanı hatırladı.
Ve sonra bu geceyi düşündü. Boğaz’ın karşı yakasında, Tophane’nin buz gibi taş odasında eski yarası sızlayan sediri, önlüğünün altında eksik elini saklayan Naciye’yi, yamalı yorganın altında birbirine sokulmuş altı çocuğu…
Zehra’nın içinde iki gündür dönüp duran o ağır terazi bir anda durdu.
Eğer yarın sabah o kapıdan girerse, belki bu evin huzuru bir daha eskisi gibi olmayacaktı. Ama girmezse —bu sıcak mutfakta kalıp karartma kâğıdını indirir, yarın saat onda ev işine bakarsa— ömrünün sonuna kadar her kış gecesi, Tophane’de aç uyuyan altı çocuğun sesini duyacaktı. Kendi çocuklarına uzattığı her sıcak çorba kâsesinde, sobanın başında öksüren o dört yaşındaki çocuğun yüzünü görecekti. Bir arkadaşın suskunluğunun bedelini, o arkadaşın çocukları ödememeliydi.
Zehra yavaşça gözlerini açtı.
Yüzünde ne bir gözyaşı vardı ne de bir sarsıntı. Tıpkı yirmi dört yıl önce Oğulpaşa’nın sisli sabahında mavzerin kundak tahtasını yanağına dayadığı andaki o duru, keskin sükûnet gelip omuzlarına yerleşmişti. İnsanı yoran şey karar değil, kararsızlıktı; karar verildiği an, korku yerini garip bir hafifliğe bırakıyordu.
Mavi karartma kâğıdının kenarını yavaşça yerine indirdi; karanlık bahçe ve erik ağacı gözden kayboldu.
Fotoğrafı ve adres kâğıdını köşeleri ezilmeden katlayıp mutfak dolabının yanındaki küçük siyah çantasının içine koydu, pirinç tokasını sessizce kapattı.
Oturma odasından radyonun sesi hâlâ alçak bir mırıltı gibi geliyordu; Salih Efendi gazetesinin sayfasını çevirdi. Zehra koridorun başında bir saniye durup yarım aralık kapıdan kocasının soba ışığındaki sakin profiline baktı. İçinden sessiz, derin bir cümle geçti: Yarın akşam döndüğümde bana kızsan bile anlarsın Salih; sen dürüst adamsın.
Sonra ses çıkarmadan yatak odasına geçti.
Odanın ışığını yakmadı; sokaktaki mavi boyalı lambanın karartma kenarından sızan ince gölgesi eşyaları seçmeye yetiyordu. Gardırobun kapağını gıcırdamasın diye iki eliyle tutup sessizce açtı. İçeriden naftalin ve temiz yün kokusu geldi.
Bayramlarda giydiği koyu renk yün mantosunu ve ütülenmiş temiz siyah başörtüsünü çıkarıp pencere yanındaki ahşap sandalyenin sırtına özenle bıraktı. Küçük çantasını da mantonun eteklerinin yanına koydu. Gardırobun kapağını aynı sessizlikle kapattı.
Yarın sabah erkenden, evi her zamanki gibi uğurlayıp Üsküdar İskelesi’nden ilk vapura yetişmek gerekiyordu.