İki Kadın, İki Hayat Görseli
İki Kadın, İki Hayat

İki Kadın, İki Hayat

1. Sahne 23 dk okuma 8 okunma
1944 kışında Tophane’de karartmalı pencere, teneke soba ve sedirde dimdik oturan Münevver
1944 kışında Tophane’de karartmalı pencere, teneke soba ve sedirde dimdik oturan Münevver

1944 kışında Tophane’de karartmalı pencere, teneke soba ve sedirde dimdik oturan Münevver

Şubatın ilk haftasında İstanbul’a kuru, bıçak gibi bir ayaz indi. Yağmur dinmişti ama bu kez poyraz Haliç’ten esip dar sokakların taş duvarlarına çarpıyor, güneş öğle vakti bile havayı ısıtmıyordu. Kaldırım taşlarındaki kırağı çözülmüyor; demir parmaklıklardan ahşap kepenklere kadar rüzgârın değdiği her şey ince bir sertlikle donuyordu.

Refik, mesai bitiminde Babıâli’deki vilayet ek binasından çıktığında saat beşe geliyordu. Yüksek tavanlı taş koridorlar o gün her zamankinden daha soğuktu; köşedeki çini soba öğleden sonra sönmüş, içeride yalnızca eski kâğıt, mürekkep ve nemli kireç kokusu kalmıştı. Gün boyu masasında biriken evrakların arasında Refik’in aklı hep aynı tek dosyada dönüp durmuştu. Sabri Efendi öğleden sonra kapıda durmuş, altın çerçeveli gözlüğünün üstünden genç kâtibe bakarak bekleyenler rafındaki Tophane dosyasını hatırlatmıştı. Kırmızı kaleminin arkasıyla pervaza iki kez vurup “Usulden şaşmayız Refik Bey, süre dolunca kapanır, dosyayı açık bırakmayız,” demiş, sonra ağır adımlarla taş merdivenlere yönelmişti. O kısa cümle, bütün öğleden sonra sobasız odanın soğuğu gibi Refik’in ensesinde oturmuştu.

Eminönü’ne inerken akşam ayazı yüzünü kesti. Tramvaylar çan çalarak, buğulu camlarının ardında sıkışmış solgun yüzlerle geçiyordu. Galata Köprüsü’nü yürüyerek geçti; ahşap döşemelerin aralıklarından Haliç’in koyu, çalkantılı suyu görünüyordu. İskelelerde bekleyenler yakalarını kulaklarına kadar kaldırmış, omuzlarını içeri çekmişti. Refik, Karaköy’de kalabalığın arasından sıyrılırken yol üstündeki küçük bir fırının önünde duraksadı. Kendi ekmek karnesinden yarım somun kestirdi; fırıncının kürekle uzattığı mısır ve arpa karışık, esmer, ağır, henüz hafifçe ılık somunu kâğıda sardırdı. Hemen yanındaki bakkaldan da bir avuç kuru üzüm alıp aynı kese kâğıdına koydu. Paket hafifti ama elinde tuhaf bir biçimde ağır duruyordu; Münevver’in komisyon odasındaki o eğilmeyen bakışını düşününce, bu küçük kese kâğıdını bile bir kusur işlermiş gibi paltosunun etek hizasında, gözden saklar biçimde tutmaya başladı.

Kasımpaşa’ya vardığında saat beşi biraz geçiyordu. Akşam karanlığı hızla iniyor, mahalle kahvehanelerinin camlarına mavi ve siyah karartma kâğıtları birer birer çekiliyordu. Tersaneden dağılan birkaç işçi yokuşun başındaki dar sokaktan yorgun adımlarla geçti; konuşmaları ayazda beyaz buhara dönüşüp dağılıyordu. Refik, ahşap iki katlı evin altındaki küçük terzi atölyesinin kapısını araladığında üstteki pirinç çıngırak cılız, kırık bir ses çıkardı.

İçerisi gündüzün ütü buharı ve yün kumaş kokusunu henüz bütünüyle yitirmemişti ama köşedeki küçük soba çoktan küllenmişti. İki dikiş makinesi temiz basma örtülerle kapatılmış, makaslar ve mezuralar tezgâh kenarına cetvelle dizilmiş gibi yerleştirilmişti. Atölyenin ustası akşam namazına yetişmek için az önce çıkmış olmalıydı. Saniye, dip taraftaki küçük hesap masasını toplamış, koyu renk yün paltosunu giyip başörtüsünü çenesinin altında özenle düğümlemiş, kapı yanında bekliyordu. Elinde temiz beyaz bir beze sıkıca bağlanmış küçük bir çıkın vardı.

Refik’i görünce yüzündeki bekleyiş yerini ölçülü bir ciddiyete bıraktı. Masadaki küçük lambayı söndürdü, dış kapıyı çekip eski demir anahtarı kilitte iki kez çevirdi. Anahtarı paltosunun cebine koyarken parmakları soğuktan kızarmıştı.

“Sabri Efendi bugün dosyayı yeniden sordu,” dedi Refik, kapıdan çıkarlarken. Sesi alçaktı, sokaktan geçen biri duyacakmış gibi sakınıyordu. “İki haftalık süreden geriye on gün kaldı Saniye Hanım. Eğer ikinci şahit çıkmazsa, gelecek cuma dosyayı redde bağlayacak.”

Saniye başını hafifçe eğdi. Yokuşu inerken adımları her zamanki gibi düzenli ve ölçülüydü ama omuzlarında geçen hafta ilk tanıştıkları akşamdan daha ağır bir yorgunluk vardı. “Önce Münevver Abla’yı görelim Refik Bey,” dedi. “Ne diyeceğini duymadan bir adım atamam.”

“Ya razı olmazsa?” diye sordu Refik, sesindeki genç sabırsızlığı bastırmaya çalışarak. “İlk gün komisyonda gördüm onu. İki hafta süre verildiğinde tek kelime itiraz etmedi. Yardım ister gibi değil, borçlu birine hesap sorar gibi duruyordu. Eğer defterdeki o kadının bulunmasına karşı çıkarsa…”

Saniye bir an sustu. Önlerinden kömür çuvalı taşıyan bir hamal ağır soluklarla geçti; taş kaldırımda sert bir kundura sesi yankılandı. Hamal uzaklaşınca Saniye sakin, tane tane konuştu:

“Münevver Abla’yı yirmi dört yıldır tanırım Refik Bey. İki şeyi vardır: biri verdiği söz, öbürü kimseye minnet etmemek. Savaşta bile yaralıyken kimsenin koluna girmemek için duvar dibinde soluklanıp sonra yürürdü. Bir de o kızın meselesi var; başta adını vermediği için ona en çok kızan Münevver Abla’ydı ama bir kez söz verdikten sonra sırrını herkesten çok o korudu. Şimdi o iki şey çarpışırsa aradan geçmek kolay değildir. Ama haber vermeden arkasından iş çeviremem. Bu ona yapılacak şey değil.”

Refik başını salladı, başka bir şey demedi. Elindeki kese kâğıdını öbür eline geçirdi; soğuk parmak uçlarını sızlatıyordu. Saniye’nin her sözü tartarak konuşan bu ölçülü hâli ona eski okul hocalarını hatırlatıyordu; karşısındakini kırmadan ama kendi çizgisinden de sapmadan duran bir terbiyeydi bu.

Karaköy’ün akşam kalabalığından sıyrılıp Tophane’nin arka sokaklarına girdiler. Sokak lambalarının mavi boyalı camlarından kaldırımlara solgun, soğuk bir ışık dökülüyordu. İskele yönünden kalkan bir vapurun boğuk düdüğü rüzgârla savruldu. Gazete satan bir çocuk köşede ayaklarını yere vurarak ısınmaya çalışıyor, son birkaç kâğıdı cılız bir sesle bağırıyordu. Tophane’ye girdiklerinde şehir birdenbire daraldı, sesi çekildi; rıhtımdan gelen kömür tozu, ıslak halat ve tuz kokusu dar taş geçitlerde ağırlaşıyordu. Gündüzün hamal bağırışları dinmiş, depoların demir kapıları sürgülenmişti; köşedeki fırının camının ardında boş ekmek rafları karanlığa gömülmüştü.

Saniye dar bir aralığa dönüp eski bir taş müştemilatın —bir zamanlar manastır eklentisi olarak kullanıldığı kalın taş duvarlarından ve alçak kemerli kapısından belli olan yapının— önünde durdu. Demir mandalı bastırıp kalın meşe kapıyı itti.

İçerisi rüzgârdan kurtulmuştu ama rutubetli taş soğuğu insanın iliklerine daha keskin işliyordu. Karanlık ahşap merdivenlerden üst kata çıktılar; her basamakta kurumuş tahtalar ince ince inledi. Alt katta oturan yaşlı rıhtım emeklisinin dul hanımının kapısı altından cılız bir ışık ve kaynamış ıhlamur kokusu sızıyordu; içeriden kısık bir öksürük duyulup kesildi. Refik paltosunun iç cebindeki küçük not defteri ve elindeki kese kâğıdıyla bu dar karanlıkta kendini gereğinden fazla büyük, gereğinden fazla yabancı hissediyordu.

Üst kat sahanlığında Saniye kapıyı iki kez yumuşak ama duyulacak biçimde tıklattı. İçeriden çocuk fısıltıları kesildi, hafif adımlar yaklaştı, tahta sürgü çekildi.

Kapıyı Naciye açtı. Kırk yaşındaydı ama iki yıl önce kocasını zatürreden kaybettiğinden beri omuzları içeri çökmüş, gözlerinin altındaki koyu halkalar derinleşmişti; yorgunluktan çok daha yaşlı görünüyordu. Üzerinde rengi solmuş kalın bir basma elbise ve yakası düğmeli eski bir yün yelek vardı. Sol elini —yüzük ve serçe parmakları İznik’te kopup kalan, kış aylarında hâlâ kemiğine kadar sızlayan o elini— alışkanlıkla önlüğünün kıvrımı içine saklamış, sağ eliyle misafirlere yol verdi.

“Hoş geldin Saniye Teyze,” dedi kısık, çekingen bir sıcaklıkla. Arkadaki koyu paltolu genç memuru görünce bir an telaşlanıp başörtüsünün önünü sağ eliyle düzeltti. “Buyurun efendim, soğukta kalmayın.”

Refik eşikten adımını attığı anda, Vilayet’teki yüksek tavanlı, yeşil çuhalı komisyon odasından ne kadar uzak bir dünyaya girdiğini iliklerine kadar anladı. Orada devletin soğuk ciddiyeti vardı: cetvelle hizalanmış kanun ciltleri, pirinç masa zili, kırmızı kalemler, mühür ıstampası ve her satırın altında bir madde numarası. Burada ise bütün o maddelerin dışında kalan, çıplak, dar ve üşüyen bir hayat duruyordu.

Oda küçüktü. Kalın taş duvarların sıvası deniz rutubetinden kabarmış, tavanın köşesinde eski bir kurşuni leke yayılmıştı. Bir köşeden öbürüne gerilmiş ince ipte çocukların akşam yıkanmış yün çorapları hâlâ nemli duruyor, odanın havasına hafif bir ıslak yün ve küf kokusu karışıyordu. Kapı ardındaki çinko su kovası yarıya kadar doluydu; hemen üstündeki paslı çivide Naciye’nin ölen kocasından kalma rengi atmış, şekli bozulmuş soluk bir işçi kasketi asılıydı. Köşede boyası silinmiş eski bir tahta sandık ve üstünde katlı yamalı bir yorgan duruyordu; sandığın en dibinde, beyaz bir mendilin içinde yıllardır açılmayan İstiklal Madalyası yatıyordu ama bu odada onun adını anan bile olmazdı. Tek pencerenin üstündeki koyu mavi karartma kâğıdı, nemden gevşeyen köşesinden bantla cama tutturulmuştu; poyraz yüklendikçe kâğıt hafifçe titriyor, pervazdan ince bir ayaz sızıyordu. Karşı duvardaki dar ahşap rafta, iki tabakla bir maşrapanın yanında paslı teneke ekmek karnesi kutusu duruyordu; tam kapanmayan kapağından sarı kâğıdın ucunda kalmış son iki fiş seçiliyordu.

Teneke sobanın içinde cılız bir ateş yanıyor; birkaç parça kırık kasa tahtasıyla avuç içi kadar kömür tozu odanın dört köşesine yetişmeyen zayıf bir sıcaklık veriyordu. Sobanın etrafında, yere serilmiş eski bir kilimin üstünde altı çocuk —en büyüğü on dört, en küçüğü dört yaşında— diz dize oturmuş ellerini sobanın ılık gövdesine uzatmıştı. Misafirleri görünce hepsi bir anda susup iri, dikkatli gözlerle yabancı memura baktılar. O sessizlikte dört yaşındaki Yusuf’un göğsünden hırıltılı, kuru bir öksürük yükseldi; ince omuzları her sarsıntıda öne büküldü. Yanındaki on dört yaşındaki ablası hiç konuşmadan, bir büyük insanın ağırbaşlı alışkanlığıyla elini uzatıp kardeşinin sırtını sıvazladı, eski yün hırkasının yakasını boğazına kadar kapattı.

Münevver, pencereye uzak köşedeki dar sedirin ucunda oturuyordu. Refik’i görünce acele etmeden, ama eski alışkanlıkla hemen ayağa kalktı. Üzerinde soluk, temiz, dirsekleri dikkatle örülmüş koyu bir yün hırka vardı; yüzü biraz daha çökmüştü, şubat ayazında sol omzunun altındaki eski kurşun yeri ince ince sızlıyordu ama bunu kimse anlayamazdı. Omuzları hâlâ dimdik, bakışları göz hizasında sabitti.

“Hoş geldiniz,” dedi Münevver, sesi bu dar odaya değil geniş bir misafir odasına yakışacak kadar dingin, evine bir vekil ağırlıyormuş gibi vakurdu. “Buyurun oturun. Naciye, sobanın üstündeki ıhlamurdan koy.”

Refik şapkasını çıkarıp iki eliyle tuttu, saygıyla başını eğdi. “Hoş bulduk Münevver Teyze. Rahatsız ettik bu saatte.”

“Ne rahatsızlığı evladım, kapımız açık. Şöyle sobaya yakın geçin, dışarısı keskin.”

Saniye sedirin kenarına oturmadan önce çocuklara döndü, yüzüne yumuşak bir aydınlık geldi. “Nasılsınız bakalım çocuklar? Yusuf, öksürüğün biraz azaldı mı yavrum?” Küçük çocuk başını utangaçça ablasının koluna gömdü; ablası “Akşam sobayı yakınca biraz hafifledi teyze,” diye alçak sesle cevap verdi.

Refik, sedirin yanındaki alçak tahta iskemleye oturmadan önce elindeki kese kâğıdını —içinde fırından yeni aldığı yarım somun ekmekle bir avuç kuru üzüm vardı— utana sıkıla, gürültü çıkarmamaya çalışarak sobanın öbür yanındaki alçak masanın kenarına bıraktı. Kâğıt hafifçe hışırdadı. Çocuklardan ikisinin gözü bir an kese kâğıdına kayıp hemen yere indi; Münevver’in yanında kimseden bir şey bekler gibi bakılmayacağını yaşlarından önce öğrenmişlerdi. Abla küçük kardeşlerinin elini hafifçe tutup bakışlarıyla onları yerinde tuttu.

Münevver’in gözleri kese kâğıdına değdi, kaşları hafifçe ama keskin biçimde çatıldı. “Zahmet etmişsiniz evladım,” dedi mesafeli bir sesle. “Gerek yoktu.”

Refik’in kulak uçları kızardı. “Estağfurullah teyze, fırının önünden geçerken… çocuklar için…”

Saniye hemen araya girdi. Yirmi dört yıldır Münevver’in gururunun hangi noktada taş kesildiğini, hangi sözle yumuşadığını bilirdi. Kendi getirdiği, içinde kurutulmuş hatmi çiçeğiyle küçük bir kavanoz pekmez bulunan beyaz bez çıkını da kese kâğıdının yanına koydu. “Sana getirmedik Münevver Abla,” dedi yumuşak ama kararlı bir sesle. “Çocuklara getirdik. Yusuf’un boğazı yumuşasın diye.”

Münevver bir an Saniye’ye baktı. O bakışta hem eski bir sitem hem de bu kadını sözle yenemeyeceğini bilen bir tanışıklık vardı. Sonra hiçbir şey söylemeden başını hafifçe eğdi; bu, bir kabulden çok misafir yanında sözü uzatmamak için verilmiş sessiz bir izindi.

Naciye sobanın üstündeki kararmış emaye çaydanlığı sağ eliyle aldı. İçeriden sıcak, hafif bir ıhlamur kokusu odaya yayıldı. Üç çatlak fincana —kulpsuz olanı Münevver’in önüne koydu— şekersiz, dumanı tüten, açık sarı ıhlamuru doldurup uzattı; kalan ılık ıhlamurdan da küçük bir emaye maşrapaya koyup çocukların önüne bıraktı. Fincanı Refik’e verirken sol elini yine önlüğünün kıvrımında saklıyordu; ama tam eğildiğinde önlüğün ucu hafifçe aralandı ve Refik, iki parmağı eksik o sol eli ilk kez kendi gözleriyle gördü. Siyah muşamba defterin yanık kenarlı sayfasında okuduğu satır —7 Eylül 1337, İznik, sol elinden iki parmak gitti— bir anda kanlı canlı bir gerçeğe dönüştü. Babıâli’deki memurların kuru kâğıtlarıyla bu eksik el arasındaki uçurum genç kâtibin boğazında sert bir düğüm gibi toplandı; gözlerini hemen fincana indirdi.

“Eline sağlık Naciye Abla.”

“Afiyet olsun efendim. Kusura bakmayın, şeker yoktu…”

“Hiç lüzumu yok, böyle daha güzel,” dedi Refik. Sıcak fincanı iki avucunun arasına aldı; parmaklarındaki sokak ayazı yavaş yavaş çözülmeye başladı.

Bir süre yalnızca sobanın içindeki odun parçasının cılız çıtırtısı, çocukların kısık fısıltıları ve rıhtımdan gelip kalın taş duvarlarda boğulan uzak bir vapur düdüğü duyuldu. Ortanca iki çocuk önlerindeki küçük bir odun kıymığıyla sessizce oynuyor, abla ise Yusuf’un alnına elini koyup ateşini yokluyordu.

Sonra Münevver, ıhlamurundan tek bir yudum alıp fincanı alçak tabureye bıraktı. Ellerini dizlerinin üstünde kavuşturup doğrudan Refik’e baktı.

“Haber ne evladım?” diye sordu. “Kâğıt çıktı mı?”

Refik, elindeki fincanı sehpaya bıraktı. Boğazını temizledi; bu kadının karşısında soğuk memur cümleleri kurmak elinden gelmiyordu.

“Münevver Teyze,” dedi dikkatle. “Defterdeki tarihleri vekâlet kayıtlarıyla karşılaştırdım, hepsi günü gününe tutuyor. Ama Komisyon Başkanı Sabri Efendi mevzuatta diretiyor. 408 sayılı kanun gereği defter tek başına resmî evrak sayılmıyor; Saniye Hanım’ın şahitliği de tek başına yetmiyor. Özel encümenden acil yardım ve barınma kararı çıkarabilmemiz için, 7 Eylül 1921’de İznik’te Naciye Abla’nın yaralandığı çatışmada yanınızda bulunan ikinci bir hayatta şahidin komisyon huzurunda vereceği imzalı ifadesi lazım. On günümüz kaldı. Gelecek cuma mesai bitimine kadar ikinci şahit gelmezse dosyayı redde bağlayacak.”

Saniye başını önüne eğip parmaklarını çantasının tokasında gezdirdi. Sobanın yanında Naciye’nin nefesi bir an durur gibi oldu; taburesinin kenarına çöktü.

Münevver’in yüzünde ise en ufak bir şaşkınlık olmadı. “Anladım,” dedi kısaca. “Bulamazsak dosya kapanıyor, öyle mi?”

“Maalesef öyle,” dedi Refik. Yutkundu, gözlerini önce Saniye’ye, oradan yeniden Münevver’in sabit gözlerine çevirdi. “Ama bir yol var teyze. Defterde bir kişi daha var. Diğerlerinin çoğu ya şehit olmuş ya savaş sonrası dağılıp izini kaybettirmiş; Hüseyin Çavuş’u da yıllar önce kaybetmişsiniz. Ama o yanık sayfanın altında bir satır daha duruyor. İznik’te ve Sakarya’da yanınızda olduğu kayıtlı. Adı yazılmamış ama… Karaca. Yanında Şahit: S. notu var. Saniye Hanım onun gerçek adını biliyor. Eğer onu bulursak, yalnızca bir kez komisyona gelip şahitlik ederse, encümen kararı çıkar. Çocuklar bu kıştan kurtulur.”

Odadaki hava bir anda ağırlaştı.

Sanki penceredeki mavi karartma kâğıdı yırtılıp bütün Şubat ayazı içeri dolmuştu. Sobanın çıtırtısı bile kesilmiş gibiydi. Çocuklar büyüklerin sesindeki değişimi sezip başlarını öne eğdiler; yalnızca küçük Yusuf iri gözleriyle bir teyzesine bir Saniye’ye baktı.

Münevver’in bakışları bıçak gibi keskinleşti. Refik’e cevap vermedi; yavaşça Saniye’ye döndü.

“Sen onun adını nereden biliyorsun Saniye?”

Saniye gözlerini kaçırmadı. Sırtını dikleştirdi; sesi her zamanki gibi düzgün ve sakindi ama içinde uzun yıllar taşınmış bir sırrın ağırlığı vardı.

“1921 yazında, İznik’e inmeden önceki gece bana fısıldadı Münevver Abla,” dedi. “Kütahya haberlerinin geldiği o karanlık günlerde, Düzce yolundan dönerken… Ateş yakamadığımız o yağmurlu gecede herkes uyuyordu, ben defteri dizimde tutuyordum. Çamların altından sessizce yanıma geldi. ‘Ölürsem anam bilsin, sağ kalırsam kimse bilmesin’ dedi. Kimsenin göremeyeceği bir yere, satır bile açmadan sakladım. Yirmi üç yıldır ağzımdan tek harf çıkmadı. Refik Bey’e de söylemedim.”

“Çıkmayacak da,” dedi Münevver, sesi taş gibi sertti; bu iki kelime odanın dört duvarına çarpıp bütün tartışma ihtimalini daha doğmadan kesip atmak ister gibiydi. Yeniden Refik’e döndü; yüzündeki sertlik genç memura gelince biraz yumuşadı ama kararındaki çelik zerre kadar esnemedi. “Refik evladım, iyi niyetini görüyorum, Allah razı olsun. Bu soğukta ayağını sürüyüp gelmişsin, defterin peşine düşmüşsün, eksik olma. Ama o defteri kapatın. Biz o kızın adını cephede düşmandan sakladık, köyünden sakladık, kendi askerimizden bile sakladık. Kaç kere ateşin içine girip yaralı çıkardı, İznik’te Naciye’yi sırtında taşıdı, bir kez ‘Benim adım budur’ demedi. Bize güvendiği için geldi, sırrını emanet ettiği için yanımızda yürüdü. Şimdi yirmi iki yıl geçmiş; kendi evini kurmuştur, çoluk çocuğa karışmıştır, belki kocası bile bilmez dağda tüfek tuttuğunu. Ben altı çocuğun ekmeği için arkadaşımın kapısına gidip sırrını bozmam. Onun yuvasına ateş düşürüp kendi ocağımı yakmam. Dosya kapanırsa kapansın.”

Odaya ağır, boğucu bir sessizlik çöktü.

Naciye, sobanın yanındaki alçak tabureden başını kaldırıp acıyla baktı. Gözleri teyzesinin taşlaşmış yüzünden soba dibinde büzülmüş çocuklarına, göğsü her nefeste hafifçe hırıldayan Yusuf’a kaydı. Önlüğünün altındaki iki parmağı eksik sol elini dizine bastırdı; parmaklarının olmadığı yer soğuktan ve gerginlikten ince ince sızlıyordu. Dudakları bir şey diyecekmiş gibi aralandı —belki raftaki son iki ekmek fişini, belki İznik’te kendisini ateş hattından sırtında çıkaran Karaca’yı anacaktı— ama çocukluğundan beri teyzesinin sözünün üstüne tek kelime etmemişti; o akşam da edemedi. Başını önüne eğip gözünün kenarından süzülen bir damla yaşı sağ elinin tersiyle gizlice sildi.

Refik o sessiz hareketi gördü ama konuşmaya hakkı olmadığını biliyordu; bu odada yirmi dört yılın, kurşunun ve verilmiş yeminlerin tarihi duruyordu.

Tam o anda Saniye, yirmi dört yıldır ilk kez Münevver’in karşısında susmadı.

1920’nin Haydarpaşa iskelesinden, Oğulpaşa sırtlarından, 1921’in o yanık çadır gecesinden beri Münevver ne hüküm verdiyse Saniye ya yazıya geçirmiş ya sessizce kenara çekilmişti. Ama o akşam, bu buz gibi inat karşısında yıllardır birikmiş sabrı taştı.

Burnunun ucundaki yuvarlak çerçeveli gözlüğünü çıkarıp katlı beyaz mendiline özenle sardı ve kucağına koydu. Elleri hafifçe titriyordu ama sesi sakin, ölçülü ve derin bir sitemle doluydu:

“Münevver Abla,” dedi gözlerini ayırmadan. “Yirmi iki yıl sustuk. Belki en çok da birbirimizi korumak için sustuk. Sen 1923’te maaşını Kızılay’a bağışlarken de sustum. 1933’te o soğuk manastır odasında tek yorganla sürünürken, kimseye haber vermeyip kapını kapatırken de sustum. Çünkü o zaman yalnızdın, kendi gururunun bedelini kendin ödüyordun. Ama şimdi şu odaya bak.”

Başıyla cılız sobayı, kapı arkasındaki soluk işçi kasketini ve duvar rafını işaret etti. Sesi yükselmiyor ama her kelimesi ağır düşüyordu:

“Yusuf’un öksürüğünü duyuyor musun? Ekmek kutusundaki son iki fişi görüyor musun? On dört yaşındaki kız gece uykusunda kardeşinin sırtını ovalayarak büyüyor. Naciye’nin eli kışın sızlıyor ama utancından önlüğünün altından çıkaramıyor. Şimdi susmak, birini korumak değil Münevver Abla; şimdi susmak, altı çocuğu aç bırakmak demek.”

Sözler taş duvarlarda bir an asılı kaldı. Münevver’in gözleri istemsizce bir saniyeliğine raftaki paslı kutuya ve çocuklara kayıp hemen geri döndü. O kısacık bakışta, bütün o taş sertliğinin altında yıllardır kimseye göstermediği yara bir anlığına görünüp kapandı.

“Ben kimseden sadaka istemedim Saniye!” dedi Münevver. Sesi ilk kez yükselmiş, dar odada keskin bir emir gibi çınlamıştı.

O sert sesle dört yaşındaki Yusuf irkilip büzüldü, öksürüğünü yutar gibi susup başını ablasının omzuna bastırdı.

Münevver çocuğun korktuğunu gördüğü anda duraksadı. Yüzünden acı bir gölge geçti; sol göğsünün altındaki eski kurşun izi keskin bir sızıyla yokladı ama elini götürmedi. Hemen sesini kıstı, fakat gözlerindeki inat zerre kadar eksilmedi.

“Bu memleket bize borçluysa, kendi görsün,” dedi alçak, boğuk ama kaya gibi sabit bir sesle. “1920’de İzmit sırtına çıkarken kimse bize ‘İki şahit getirin’ demedi. Bugün kâğıt soruyorlarsa sorsunlar. Bir arkadaşın namus sözünü bozarak alınacak lokma benim boğazımdan geçmez. O kızın hakkı bizim karnımızdan ucuz değil.”

Saniye karşılık verecek gibi nefes aldı, sonra vazgeçti. Otuz dört yaşında Oğulpaşa’nın çamurlu patikalarında bir adım geri atmayan kadının, elli sekiz yaşında bu dar Tophane odasında da aynı yerde durduğunu görüyordu. Bu duvara daha fazla vurmak, ikisinin de yirmi dört yıllık kardeşliğini kanatmaktan başka işe yaramayacaktı.

İki kadın birkaç saniye birbirine baktı. İkisi de 1920’nin aynı yağmurundan, aynı kayın ormanından çıkmıştı; biri emri vermiş, öbürü o emri siyah muşamba deftere kaydetmişti. Ama yirmi dört yılın sonunda iki ayrı hayata, iki ayrı hakikate bölünmüşlerdi. Münevver için onur, ne pahasına olursa olsun verilmiş sözü tutmaktı. Saniye içinse onur, hayatta kalanları yaşatmaktı. İkisi de kendince haklıydı ve tam da bu yüzden aralarında kimsenin kuramayacağı bir uçurum açılmıştı.

Saniye mendile sardığı gözlüğünü çantasına koydu. Fincanlardaki ıhlamur soğumuştu.

Refik, odadaki bu sessiz çatışmanın ortasında fazla kaldığını hissedip ayağa kalktı. “Münevver Teyze, sizi daha fazla yormayalım,” dedi alçak, hürmetkâr bir sesle. “Ihlamur için sağ olun. Ben encümende süreyi elimden geldiğince açık tutacağım, cuma akşamına kadar dosyayı raftan indirtmem. Allah şifa versin çocuklara.”

Saniye de kalkıp çantasının sapını bileğine geçirdi. “Hakkını helal et Münevver Abla. Yine uğrarım.”

Münevver ayağa kalkıp ikisini de kapıya kadar geçirdi. “Helal olsun,” dedi Saniye’ye; gözlerindeki sertlik çok hafif yumuşamıştı. Sonra Refik’e döndü: “Sağ ol evladım. Yolun açık olsun.”

Saniye eşikten çıkmadan önce eğilip Yusuf’un ince saçlarını okşadı. “Pekmezden her sabah bir kaşık içir Naciye, biraz ılık suyla aç,” diye fısıldadı. Naciye gözleri dolu dolu başını salladı. Saniye onun omzuna kısacık dokunup çıktı; arkalarından eski tahta kapı kapandı ve sürgü çekildi.


Karanlık merdivenlerden inip Tophane’nin sokağına çıktıklarında poyraz yüzlerine vurdu. Karartma saati çoktan bastırmıştı; dar taş sokaklar derin karanlıktaydı, yalnızca aralıklı mavi boyalı sokak lambaları kaldırımlara solgun, ölü bir ışık düşürüyordu. Rıhtımdan denizin taşlara çarpma sesi ve uzak bir bekçi düdüğü geliyordu.

Bir süre konuşmadan yürüdüler. Refik’in gözünün önünden kapı arkasındaki o soluk kasket, iki parmağı eksik el ve raftaki son iki ekmek fişi gitmiyordu. Babıâli’deki 408 sayılı kanun maddeleri, o tek göz odanın soğuğu karşısında bütün anlamını yitirmişti.

Rıhtıma çıkan köşede Refik durup Saniye’ye döndü. Soluğu ayazda beyaz bir buhar hâlinde dağılıyordu.

“Münevver Teyze izin vermeyecek,” dedi kısık sesle. “İnatçı olduğu kadar da haklı bir yanı var, anlıyorum. Ama Naciye Abla’nın hâlini gördünüz. Bu kış bitmeden o çocuklar zatürre olacak. İki ekmek fişiyle şubatı çıkaramazlar.”

Saniye, paltosunun yakasını boğazına kadar kaldırdı. Sokak lambasının mavi ışığı kırlaşmış saçlarına ve yorgun yüz çizgilerine vuruyordu.

“Biliyorum Refik Bey,” dedi.

“Sizden bir şey isteyemem,” dedi Refik dürüstçe. “O sizin sırrınız, sizin arkadaşınız. Ama on gün içinde o ikinci şahit çıkmazsa, gelecek cuma Sabri Efendi kırmızı kalemi çeker ve benim elimden hiçbir şey gelmez. Karar sizin.”

Rüzgâr sokaktan sertçe geçti; bir deponun teneke saçağı takırdadı.

Saniye karanlık rıhtım duvarına baktı. Kararın bütün ağırlığı artık yalnızca kendi omuzlarındaydı. Münevver izin vermeyecek, Refik adı bilemeyecek, Naciye sesini çıkaramayacaktı. O kapıyı çalabilecek yahut sonsuza kadar kapalı bırakabilecek tek kişi kendisiydi.

Başını hafifçe salladı. “Bana iki gün müsaade edin,” dedi ölçülü bir sesle. “Yarın işten sonra bir şey bakacağım. Sonra size haber veririm.”

Refik üstelemedi, isim sormadı. Şapkasını hafifçe kaldırıp Karaköy yönüne doğru uzaklaştı; ayak sesleri karanlıkta eridi.

Saniye tek başına Kasımpaşa yokuşuna döndü.

Yol gelirken olduğundan daha uzun, yokuş daha dik geldi. Karaköy’ün son tramvayları boşalmış, dükkânların demir kepenkleri çoktan indirilmişti. Kasımpaşa’nın dar sokakları ıssızdı; poyraz ahşap evlerin saçaklarından uğulduyor, karartılmış camların ardında şehir erkenden uykuya çekiliyordu. Her adımda kulağında iki ses çarpışıyordu: bir yanda Münevver’in “Ben altı çocuğun ekmeği için arkadaşımın kapısına gidip sırrını bozmam” diyen taş gibi sesi, öbür yanda ise dört yaşındaki Yusuf’un göğsünden kopan o kuru, hırıltılı öksürük. Saniye kendi kendine bu iki sesten hangisinin daha ağır bastığını sordukça, ayakları soğuk taşlarda daha da ağırlaştı.

Ahşap evin altındaki terzi atölyesinin önüne geldiğinde parmakları uyuşmuştu. Cebinden demir anahtarı çıkarıp kilidi açtı, içeri girip kapıyı örttü; çıngırak karanlıkta cılız, yalnız bir sesle titredi. İçeriden sürgüyü çekti.

Atölye buz gibiydi; gündüzün ılık ütü buharı çekilmiş, geriye soğuk kumaş, tebeşir tozu ve dikiş makinelerinin hafif yağ kokusu kalmıştı. Köşedeki sobaya hiç bakmadı bile; odun koyup kibrit çakmak aklından geçmedi. Paltosunu bile çıkarmadan, başörtüsünü çözmeden karanlıkta yıllardır ezbere bildiği tezgâhın kenarından yürüyüp dip taraftaki küçük hesap masasına geçti. Yalnızca yeşil camlı küçük masa lambasının düğmesini çevirdi.

Dar, sarı bir ışık çemberi ahşap masaya düştü; örtülü iki dikiş makinesi, makaslar ve rafa dizili kumaş topları gölgeye çekildi. Duvar saatinin düzenli, ağır tıkırtısı buz gibi sessizlikte iyice belirginleşti.

Saniye iskemlesine oturdu, siyah çantasının demir tokasını açtı ve içinden siyah muşamba kaplı ince cep defterini çıkarıp sarı ışığın tam ortasına bıraktı.

Bir süre kapağı açmadı. Parmakları yanık sağ alt köşede bir an duraksadı. O kavrulmuş, büzüşmüş kenara her dokunduğunda, 1921 sonbaharında Hilal-i Ahmer çadırının tutuştuğu gece alevi çıplak avucuyla bastırıp söndürdüğü an elinin içinde yeniden sızlardı. O gece defteri kurtarmak için elini yakmıştı; çünkü Münevver ona “Bu kadınların adı rüzgârda kalmasın” demişti. Derin bir nefes alıp siyah kapağı araladı.

Sayfalar soğuk havada kuru bir hışırtıyla açıldı. İlk sayfada yirmi yedi yaşındaki kendi el yazısı duruyordu; o zamanlar mürekkebi daha koyu, çizgisi daha umutluydu: “Oğulpaşa, 14 Nisan 1336 — Adı okunanlar.”

Defterin ana sayfalarını —kırk üç kadının yıllara ve köylere dağılmış adlarını— tek tek, acele etmeden çevirdi. Her satırda bir yüz, bir yağmur akşamı vardı. Bahçecikli Ayşe, I. İnönü’de kalmıştı; Kandıralı Hacer’in İzmit hastanesine götürüldüğü gün yazılıydı, sonrası boştu. Emine köyüne dönmüş, Şerife Sakarya’da kaybolmuştu. İlerleyen sayfalarda köy adları tek harfe düşüyor, esaretten sonra kimsenin evi basılmasın diye şifrelediği B., K., S. harfleri hâlâ eski bir korkuyu taşıyordu. Yanık kenarlı sayfada Naciye’nin satırını —7 Eylül 1337, İznik, sol elinden iki parmak gitti— ve hemen üç satır altında bütün defterde ad ve baba adı boş bırakılmış o tek satırı geçti:

“Karaca — İzmit / İznik / Sakarya — Şahit: S.”

Kalan birkaç yarım yaprağı da çevirip en sona geldi.

Arka kapağa bitişik en son yaprak boştu. Yirmi üç yıldır ne kendi eliyle ne bir başkasının eliyle açılmadığı için kâğıt zamanla siyah muşamba kapağın iç kenarına hafifçe tutunmuştu. Saniye’nin parmakları kâğıdın ucunda bir an duraksadı. İçinden son bir kez defteri kapatıp çantasına koymak, yarın Refik’e “Bulamadım, izi silinmiş” demek geçti. O zaman Münevver’in yüzüne eskisi gibi bakabilecek, o yağmurlu gecede genç bir kıza verdiği namus sözünü bozmamış olacaktı. Ama sessiz atölyede Tophane’deki taş odanın rutubeti, raftaki son iki ekmek fişi ve Yusuf’un öksürüğü yeniden kulağına doldu.

En arka yaprağın köşesini, yirmi üç yıl sonra ilk kez yavaşça kaldırdı. Kâğıt ince, kuru bir sesle kapaktan ayrıldı.

Siyah muşamba kapağın iç kıvrımında, kâğıdın kat yerinin tam dibinde, 1921 yazında kurşun kalemle yazılmış, neredeyse solmak üzere olan o iki küçük kelime hâlâ oradaydı:

Zehra, Karamürsel.

Saniye çantasından mendile sarılı yuvarlak çerçeveli gözlüğünü çıkarıp taktı, lambanın başlığını biraz eğip ışığı kapağın iç kıvrımına yaklaştırdı. O iki soluk kelimeye uzun uzun baktı. Kurşun kalemin bıraktığı ince çukurun içinde, yirmi üç yıl önce yağmur altında titreyen yirmi bir yaşındaki bir kızın fısıltısı —babası eski balıkçı İsmail’in adı, kıyı mahallesinin kokusu, “Ölürsem anam bilsin, sağ kalırsam kimse bilmesin” diyen kesik sesi— olduğu gibi duruyordu.

Dışarıda poyraz ahşap kepenkleri yokluyor, 1944’ün karartılmış İstanbul gecesi dar sokaklardan sessizce akıyordu. Saniye, soğuktan uyuşmuş ellerini defterin iki yanında tutarken, yirmi üç yıllık yeminiyle altı çocuğun yarını arasında tek başına kaldığını biliyordu.


🍪 Sitemizde, size daha iyi bir deneyim sunabilmek ve içerikleri kişiselleştirmek için çerezler (cookies) kullanılmaktadır. Sitemizi kullanarak çerez kullanımını kabul etmiş sayılırsınız. Daha fazla bilgi için Gizlilik Politikamızı inceleyebilirsiniz.