7 Eylül: İznik’te Yara

7 Eylül sabahı İznik Gölü’nün üstünde rüzgâr yoktu; su, solgun bir kurşun levha gibi kıpırtısız duruyordu. Geceden kalan ince bir pus karşı kıyıdaki sazlıkları örtmüş, gölün ortasına kadar ağır ağır yayılmıştı. Yukarıdan bakıldığında her şey derin bir uykuda gibiydi. Ama gölün doğusundaki Bereket ve Kaynarca sırtlarında sabah ezanından beri tek bir dakika bile sessizlik olmamıştı.
Sakarya’da büyük meydan muharebesi on beşinci gününe girmişti. Uzaktan, doğudan gelen top gümbürtüleri rüzgârsız havada bazen kesilir gibi oluyor, sonra yerin altından uğuldayan derin bir kuyu sesi gibi yeniden başlıyordu. Taşa diz dayayan herkes o uzak boğuşmanın titreşimini kaval kemiklerinde hissediyordu. İznik hattındaki görevleri ise açıktı: Yunan birliklerinin kuzeye, İzmit ve Sapanca yönüne sarkmasını engellemek, onları bu zeytinlik ve bağ sırtlarında olabildiğince uzun süre tutmak. Arkalarından gelecek yedek bir tabur yoktu; yalnız tutunacaklardı.
Münevver’in müfrezesi, alçak taş duvarlarla çevrili eski bir zeytinliğin üst yamacında mevzilenmişti. Duvarlar yıllar önce harçsız dizilmiş, yer yer bel hizasında kalmış, taşları yuvarlanıp gedikler açılmış kuru setlerdi. Dalları yıllardır budanmamış yaşlı zeytin ağaçlarının gümüşi yaprakları, kuraklıktan ve kireç tozundan solmuştu. Üç gündür doğru dürüst uyumamışlardı. Gece nöbetleri ikişer saatlik aralıklarla dönüyor, uykuya kalanlar bile sırtlarını taşın soğuğuna verip tüfekleri kucaklarında titriyordu. Mataralar dün ikindiden beri boştu; son birkaç yudum ılık, teneke kokulu su sabaha karşı öksürmeye başlayan en genç gönüllülere verilmişti. Dudaklar tozdan çatlamış, tüfek namluları sabahki ilk yoklama ateşinden beri ısınmaktan elde tutulmaz hâle gelmişti; bazı neferler elleri yanmasın diye eski bez parçalarını kundağın altına dolamıştı.
Münevver, taş duvarın arkasında diz çökmüş, dürbünsüz gözleriyle aşağıdaki vadiyi tarıyordu. Sol kaşının üstünde kurumuş ter ve toz izi vardı. Soluk basma şalvarının dizleri kireçten ağarmış, yün hırkasının yenleri zeytin dikenlerinden sökülmüştü; ama omuzları üç gecelik uykusuzluğa rağmen hâlâ dikti. Gözlerini kısıp aşağıdaki taş köprüye, kuru dere yatağına ve yanık otların arasındaki bağ evine baktı.
Solunda, iki karış ötesinde Naciye vardı. On yedi yaşındaydı; bir buçuk yıl önce Haydarpaşa’da elinde çıkınıyla teyzesinin ardına düşen o ürkek kız, şimdi mavzerin dipçiğini ince omzuna alışkın bir hareketle yerleştiriyordu. Yine de uykusuzluk en çok onun yüzünde belliydi; gözlerinin altı morarmış, alt dudağı ısırmaktan incecik kanamıştı.
“Çarığının bağı çözülmüş,” dedi Münevver, bakışını vadiden ayırmadan.
Naciye eğilip sol ayağına baktı. Sırım ip bileğinden çözülüp kireçli toza sürünüyordu. Tüfeğini taş duvarın çıkıntısına yasladı, parmaklarını titretmemeye çalışarak ipi yeniden doladı. “Sıktım teyze,” dedi alçak sesle. “Mermim dokuz tane kaldı.”
“Boşa harcama,” dedi Münevver. “Gövdeyi görmeden tetiğe basma.”
Naciye’nin iki adım ötesinde Karaca yatıyordu. Taş duvarın hafifçe içeri kıvrıldığı bir girintiye gövdesini öyle ustalıkla gömmüştü ki, yirmi adım öteden bakan biri onu gri taş yığınından ayıramazdı. Başörtüsünün ucunu çenesinin altından sıkıca bağlamıştı. Bir gece önce Avdan yolundaki çeşme başında, ay ışığı altında Saniye’ye gerçek adını fısıldayan o yirmi bir yaşındaki kızdan geriye hiçbir iz kalmamış gibiydi. Elmacık kemikleri gerilmiş, koyu gözleri bağ evinin yıkık duvarına kilitlenmişti.
Münevver başını çevirip sağ kanada baktı. Elli altmış adım ötede, eski araba yolunun zeytinliğe kavuştuğu yerde Hüseyin Çavuş vardı. Yanında on beş kadar erkek nefer —başta Kandıralı Recep ile Kandıralı Hasan— iki alçak taş setin gerisine yayılmıştı. Onların hemen arkasındaki çukurda ise yedek fişeklikleri ve su kırbalarını tutan Şerife ile Kandıralı Fatma duruyordu. Hüseyin Çavuş’un sol şakağından kulağına inen eski Çanakkale yarası sabah güneşinde belirginleşmişti; kalpağını geriye itmiş, elini gözüne siper edip aşağıya bakıyordu. Münevver’le göz göze geldiklerinde Çavuş başını usulca aşağı yukarı salladı. Geliyorlar, demekti bu.
Vadideki sessizlik, az sonra kopacak gürültünün ağırlığını taşıyordu. Bir tek ağustosböceği bile ötmüyordu.
“Teyze,” dedi Naciye, sesi tozdan kısılmıştı. “Sol taraftaki bağ evinin arkasından iniyorlar. Kalabalıklar.”
Münevver’in gözleri hemen o yana kaydı. Bağ evinin kiremitleri dökülmüş damının ardında önce iki gölge seçildi, sonra haki üniformalı bir sıra kireçli patikaya döküldü. Kırk adım geride daha geniş bir kol yürüyordu; aralarında katırlara yüklenmiş ağır sandıklar vardı.
“Gördüm,” dedi Münevver. “Acele etmeyin. Taş köprüyü geçsinler, öyle açacağız.”
Karaca sürgünün kilidini sessizce yokladı. “Köprünün beri başı iki yüz adım,” dedi, sesi taş gibi kuruydu. “Rüzgâr yok. Öndeki subayı ben alırım.”
“Önce erler köprüden çıksın,” dedi Münevver. “Dönecek yerleri kalmasın.”
Bekleyiş beş dakika sürdü; ama güneşin altında, kuru toprağın üstünde o beş dakika bir saat gibi uzadı. Naciye’nin nefesi hızlanıyor, sonra teyzesinin sakin sırtına bakıp kendini toparlıyordu. Sol kanatta yatan genç kadın gönüllüler ağızlarının kuruluğunu yutkunarak gidermeye çalışıyordu.
Beş dakika sonra aşağıdaki zeytin ağaçlarının arasından haki üniformalı öncü kolu göründü. Önde yürüyen erlerin süngüleri sabah güneşinde kısa kısa parladı. Taş köprünün dar kemerinden ikişer ikişer geçip kuru dere yatağının beri yakasına bastılar. Yamaçtaki zeytinliğin sessizliğine aldanmış gibi adımlarını açtılar.
Münevver nefesini tuttu, arpacığı öndeki mangaya oturttu ve ilk el ateşi kendi açtı.
Tüfeğin dipçiği omzuna sertçe vurdu. Ardından bütün taş duvar boyunca mavzerler gürledi.
Bereket sırtlarının üstü bir anda barut dumanına boğuldu. Rüzgâr olmadığı için gri duman duvarın üstünde asılı kalıyor, nefes aldıkça boğazı yakıyordu. Aşağıdaki öncü kolu bir an dağılır gibi oldu; iki asker taş köprünün kenarında yere kapandı, biri elindeki tüfeği düşürüp kuru otların içine yuvarlandı. Karaca’nın tüfeği öbürleri gibi peş peşe patlamıyordu; her atışın arasında iki üç saniyelik soğuk bir duraklama vardı. Mekanizmayı her çekişinde sarı pirinç kovan sıcak sıcak taşlara düşüp tınlıyor, dumanın içinden bir haki gölge daha yere iniyordu.
Sağ kanattan Hüseyin Çavuş’un boğuk sesi duyuldu: “Sola kayıyorlar! Hasan, yolun kıvrımını tut! Bırakma geçidi!”
Ama bu kez karşı taraf geri çekilmedi.
Dün ve evvelsi gün yaptıkları gibi birkaç yaralı bırakıp bağ evinin arkasına sinmediler. Köprünün öte yanında keskin bir düdük öttü; hemen ardından vadinin tabanından ağır bir makineli tüfek tıkırdamaya başladı. Kurşunlar zeytin ağaçlarının gövdelerini ısırıyor, dallardan kopan yapraklar ve kabuk kıymıkları siperdekilerin başlarına dökülüyordu. Taş duvara çarpan mermiler beyaz kireç tozunu havaya kaldırıp kulak diplerinden vızıldayarak sekiyordu.
“Başınızı kaldırmayın!” diye bağırdı Münevver. “Yalnız doldurup atın!”
On dakika geçmeden vadinin öbür yamacından, bağların üstündeki çıplak sırtlardan iki sahra topu mevziye doğru ateş açtı.
Önce uzaktan kuru, derin bir gümleme duyuldu. Sonra havayı yırtan o uğursuz ıslık büyüyerek yaklaştı.
İlk mermi duvarın elli adım arkasına düşüp koca bir zeytin ağacını kökünden söktü. Yer sarsıldı; toprak, taş parçaları ve yarık kök kıymıkları kara bir bulut hâlinde havaya fırlayıp siperin içine yağdı. Küllenmiş zeytin yaprakları sıcak bir rüzgârla yüzlerine vurdu. Sol kanattan genç bir kadının kısa çığlığı duyuldu.
Naciye başını taş duvarın dibine gömdü, gözlerini yumdu. Üstüne dökülen toprağı silkelemeye fırsat bulamadan ikinci ıslık duyuldu.
İkinci mermi çok daha yakındı. Duvarın yirmi adım gerisinde, kuru taşların arasında patladı. Hava basıncı göğüs kafeslerine ağır bir tokat gibi indi; Münevver’in kulakları bir an sağırlaştı, dünya boğuk bir uğultuya gömüldü. Gözlerini açtığında sol kanattaki dört beş genç kadının korkuyla birbirine sokulup duvarın aynı köşesinde toplandığını gördü. Bir mermi daha oraya düşerse tek biri sağ çıkmazdı.
“Dağılın! Duvarın dibinde toplanmayın!” diye bağırdı Münevver. “Ağaç aralarına yayılın!”
Kadınlar dumanın ve uğultunun içinde onu tam seçememişti; birkaçı hâlâ taşların dibinde büzüşmüş duruyordu. Münevver el işaretiyle yön göstermek için doğruldu.
Tam ayağa kalkıp sol kanattaki genç kadınlara işaret ettiği anda, iki el keskin piyade ateşi sırtı yaladı.
Münevver’in sol omzu geriye savruldu. Önce keskin bir yanma değil, ağır bir taş çarpmış gibi sağır bir sarsıntı hissetti; sol kolu bir anda kendi bedeni değilmiş gibi ağırlaşıp yana düştü. Sonra sol göğsünün hemen altından ve kolundan ılık, koyu bir kan gömleğine yayıldı. İçeriden sıcak bir bıçak çekilmiş gibi nefesi kesildi. Dizlerinin bağı çözülüp taş duvarın dibine çöktü. Gözlerinin önünde zeytin dalları bir an karardı, sonra güneşin beyazına büründü.
“Teyze!”
Naciye’nin sesi çatladı. Tüfeğini taşların üstüne bırakıp Münevver’in üstüne kapandı. İki eliyle teyzesini koltuk altlarından kavrayıp duvarın hemen arkasındaki alçak çukura çekmeye çalıştı.
“Bırak beni!” diye inledi Münevver, dişlerini sıkarak. Sağ eliyle yeğeninin kolunu itmek istedi ama gücü yetmedi. “Eğil Naciye, başını eğ!”
“Bırakmam! Tutun bana!”
Naciye dinlemedi. On yedi yaşındaki ince omuzlarıyla bütün gücünü toplayıp Münevver’in ağırlaşmış gövdesini kireçli toprağın üstünde sürükledi. Tam Münevver’i çukura indirdiği saniyede, hemen tepelerindeki taş duvara bir top mermisi parçası çarptı.
Kuru taşlar un ufak olup dağıldı. Taş kıymıkları ve sıcak demir havada savruldu.
Naciye’nin ağzından kısa, boğuk bir hıçkırık çıktı. Çığlık bile değildi; göğsünden bütün hava bir anda boşalmış gibi içe çöken, kesik bir sesti. Sol elini göğsüne bastırıp dizlerinin üstüne devrildi. Yüzünde önce acıdan çok çocuksu bir şaşkınlık belirdi. Parmaklarının arasından durdurulamaz biçimde koyu kırmızı kan fışkırıyordu; yüzük ve serçe parmağı yerinde yoktu.
Münevver’in gözleri büyüdü, boğazından yarım bir ses çıktı ama nefes alamadı.
O an, zeytinliğin dumanı içinden Karaca fırladı.
Bir eliyle kendi tüfeğini bırakmadan, dizleri üstünde kayarak çukura indi. Öbür eliyle Naciye’nin yakasından kavrayıp duvarın kör noktasına çekti. Naciye titriyor, hâlâ kan fışkıran eline bakmaya çalışıyordu. Karaca başörtüsünü tek hareketle başından çözüp çıkardı —koyu saçları tozla kaplı alnına döküldü— ve bezi Naciye’nin kanayan sol eline sıkıca doladı. Bir ucunu sağ eliyle tutup öbür ucunu dişlerinin arasına aldı, düğümü bütün gücüyle sıktı.
“Bakma eline!” dedi Karaca, sesi buz gibi ama sarsılmazdı. “Yüzüme bak Naciye! Sakın bayılma!”
Naciye’nin dişleri birbirine vuruyordu. “Teyzem…” diye fısıldadı. “Teyzem vuruldu…”
“Teyzen burada, yaşıyor,” dedi Karaca, yüzünü Naciye’ye yaklaştırıp. “Sağ elinle şu düğümü bastır. Sıkı bastır!”
Sonra Münevver’e döndü. Münevver’in yüzü kâğıt gibi bembeyaz olmuş, dudakları morarmış, nefesi göğsünün içinden kesik kesik çıkıyordu. Karaca kendi belindeki kalın yün kuşağı çözüp ikiye katladı, Münevver’in sol göğsünün üstüne bastırdı. Kan anında kalın kumaşı ıslatıp Karaca’nın avuçlarına, bileklerine bulaştı.
“Karaca…” dedi Münevver, sesi zor duyuluyordu. Gözleri dumanın içinden sağ kanadı arıyordu. “Hüseyin Çavuş’a söyle… sırtı bırakmasınlar.”
“Sus Münevver Abla, konuşma,” dedi Karaca, kuşağı daha sıkı bastırarak. Gözleri dumanın içinden arkadaki kayın ağaçlarını aradı. “Saniye’ye yetiştireceğiz seni.”
Münevver’in göz kapakları ağırlaşıp kapandı, sonra inatla yeniden açıldı. “Naciye…”
“Yanında,” dedi Karaca. “Çıkaracağım ikinizi de.”
Sağ kanattan iki el bombası sesi ve yoğun piyade ateşi yükseldi. Barut dumanının arasından, eğilerek ve yer yer taşların ardında sürünerek Hüseyin Çavuş göründü. Yanında Kandıralı Recep ile Kandıralı Hasan vardı. Çavuş’un kalpağı düşmüş, kırlaşmış saçları terle alnına yapışmıştı; sol kolunun yeninde uzun bir yırtık, yüzünde barut isi vardı. Çukura ulaştığında gözleri önce kan içindeki Münevver’e, sonra sargısı kıpkırmızı olmuş Naciye’ye takıldı.
“Geri çekiliyoruz!” diye bağırdı Hüseyin Çavuş. “Sağ kanat çözüldü, iki kızımız —Şerife ile Kandıralı Fatma— kayıp! Aradık, dumanın içinde yoklardı! Daha fazla durursak hepimizi saracaklar!”
Münevver’in yüzünden sessiz, ağır bir gölge geçti. Şerife’nin daha dün akşam çorabını yamarken mırıldandığı yarım türkü, Kandıralı Fatma’nın her mola yerinde kuru incir dağıtan nasırlı elleri bir an gözünün önünden geçti; ama söyleyecek nefesi yoktu. Yalnızca başını ağır ağır eğdi.
“Bize örtme ateşi lazım Çavuş,” dedi Karaca. “İki kişi arkada kalsın, üç dakika tutsunlar.”
“Öbür uşaklar yolun ağzını tutuyor!” dedi Hüseyin Çavuş, Hasan’ın omzundaki katlı asker battaniyesini çekip açarken. “Sen kızı al, biz Münevver Hanım’ı kaldırıyoruz! Topçu mesafeyi buldu!”
Karaca mavzerini göğsünden çapraz asıp sırtına çevirdi. Naciye’nin önünde diz çöktü, sağlam sağ kolunu kendi boynuna doladı. “Tutun bana Naciye, bırakma,” dedi ve bir hamlede on yedi yaşındaki kızı omzuna aldı. Kan kaybından Naciye’nin bütün bedeni ağırlaşmıştı; sol elinden sızan sıcak kan anında Karaca’nın koyu abasına, oradan omzuna işledi.
Hüseyin Çavuş, Recep ve Hasan, Münevver’i battaniyenin içine yatırdılar. Münevver kıpırdadıkça göğsünden taze bir sızı yükseldi; dudaklarını kanatırcasına ısırdı ama tek bir inilti çıkarmamaya çalıştı. Üç erkek battaniyenin uçlarından kavrayıp eğilerek yerden kaldırdılar.
“Yürü! Ormana!” diye bağırdı Hüseyin Çavuş.
Zeytinliğin arka yamacından yukarı, kayın ve meşe ağaçlarının başladığı sırta doğru çekiliş çatışmanın kendisinden daha ağırdı. Arkalarından piyade kurşunları vızıldıyor, taşlara çarpıp kuru kıvılcımlar saçıyordu. Bir top mermisi daha az önce bıraktıkları taş duvarın üstüne düştü; yükselen toprak ve duman sütunu güneşi bir an örttü.
Zemin kaygandı; kurumuş zeytin yaprakları ve çakıl taşları yıpranmış çarıkların altında kayıyordu. Karaca, sırtında Naciye’yle her adımda biraz daha öne eğiliyor, ciğerleri toz ve baruttan yanıyordu. Naciye’nin başı omzunun yanında sallanıyor, ince bir sesle ara sıra sayıklıyordu: “Teyzem… Karaca Abla, teyzem geliyor mu?”
“Arkamızda,” dedi Karaca, soluk soluğa. “Hüseyin Çavuş taşıyor. Geliyor. Gözünü kapatma.”
Üç adım geride Hüseyin Çavuş ile iki nefer, battaniyeyi taşlara sürtmemek için dizlerini bükerek tırmanıyordu. Recep’in alnından ter gözlerine akıyor, Hasan’ın nefesi hırıltıyla çıkıyordu. Münevver gözlerini gökyüzüne dikmişti; dumanlı gök yavaş yavaş sık yapraklı kayın dallarıyla örtüldü.
Ormanın gölgesine girdiklerinde hava birden serinledi. Arkalarındaki zeytinlikten siyah bir duman sütunu yükseliyor, aşağıdan yabancı bağırışlar ve tek tük tüfek atışları duyuluyordu. Hüseyin Çavuş bir kayın ağacının arkasında durup nefesini topladı, geriye baktı. Sağ kanattan kurtulabilen yedi sekiz neferle sol kanattaki kadınlardan dördü ormana dökülüyordu. Herkesin yüzü is ve toprak içindeydi. Sabah gün doğarken duvarın gerisinde yatanların yarısı orada yoktu.
“Durmak yok,” dedi Hüseyin Çavuş, sesi çatallaşmıştı. “Avdan’ın gerisindeki dereye ineceğiz. Hilal-i Ahmer çadırı orada. Kimse tek başına geride kalmasın.”
Ormanın içi karanlık ve sessizdi. Yalnızca ağırlaşmış çarıkların kuru yaprakları ezen hışırtısı, kesik nefesler ve battaniyeden sızıp kuru toprağa damlayan kanın izi vardı.
Akşam karanlığı bastırdığında, Avdan sırtlarının gerisindeki derede kurulu seyyar Hilal-i Ahmer çadırı yaralılarla dolup taşmıştı.
Dışarıda yayladan inen akşam ayazı kayın yapraklarını titretiyor, taşların üstünden akan derenin şırıltısı karanlıkta büyüyordu. Çadırın kalın bez perdesini aralayıp içeri giren herkesin yüzüne ise tentürdiyot, ter, ıslak toprak, kaynamış bez ve taze kan kokusu çarpıyordu. Bütün gün Bereket, Kaynarca ve Hisarcık yönünden taşınan yaralılar, yere serilmiş saman dolgulu şiltelerin üstüne yan yana yatırılmıştı. Kimisi gözlerini çadırın tavanına dikip susuyor, kimisi yüksek ateşten titreyerek anasının adını sayıklıyor, kimisi boğuk bir sesle su istiyordu.
İki tabip ve üç hastabakıcı, tavan direğine asılı gaz lambalarının titrek ışığında durmadan sargı sarıyor, iniltiler arasında su isteyenlere bakır maşrapa uzatıyordu. Yaşlıca olan binbaşı tabibin kolları dirseklerine kadar sıvalı, önlüğü kurumuş kan lekeleriyle kaplıydı; genç tabip ise gözlerinin altı çökük hâlde sargı makasını elinden bırakmadan bir şilteden öbürüne geçiyordu. Teneke leğenlerde kanlı bezler yıkanıp dışarıdaki taş ocağında kaynatılmaya gönderiliyordu.
Münevver’i çadırın sol yanındaki bir şilteye yatırmışlardı. Göğsündeki ve sol kolundaki kurşun yaraları temizlenip tentürdiyotla yakılmış, kalın gazlı bezlerle sıkıca sarılmıştı. Yaşlı tabip, kurşunları çıkardıktan sonra başında bekleyen Saniye’ye alçak sesle durumu anlatmıştı: Kurşun kemiği sıyırıp geçmiş, ciğere inmemişti; hayati tehlikeyi atlatmıştı ama çok kan kaybettiği için ateşi yüksekti. Münevver şimdi ince bir asker battaniyesinin altında yarı baygın yatıyor, şakaklarında boncuk boncuk ter birikiyordu. Uyurken bile kaşları çatıktı; ara sıra kuru dudaklarından “Köprüyü… bırakmayın…” gibi yarım sözler dökülüyordu.
Hemen yanındaki şiltede Naciye, sol eli kalın beyaz bezlerle sarılı hâlde yarı uykulu yatıyordu. Sargının alt kenarı hâlâ hafifçe pembeydi. Her on on beş dakikada bir ince bir sarsıntıyla uykudan sıçrayarak uyanıyor, sağlam sağ eli refleksle sol sargısının üstüne gidiyordu. Bezin dışından parmaklarını yoklayıp yüzük ve serçe parmağının yerindeki o boşluğa dokunduğunda kirpikleri titriyor, alt dudağını ısırıp başını teyzesinin şiltesine çeviriyordu. Bir kere bile yüksek sesle ağlamamıştı; ama sessizliği çadırdaki iniltilerden daha ağırdı.
Çadırın girişindeki alçak bir cephane sandığının başında Saniye oturuyordu.
Elleri hâlâ titriyordu. İkindi vakti dereye indiklerinden beri bir dakika oturmamış; yaralıların üstünü silmiş, kurumuş kan yüzünden ete yapışmış gömlekleri kesmiş, sargı bezlerini kaynar sudan geçirmişti. Bileklerinde tentürdiyot sarısı, tırnak kenarlarında çıkmamış kan izleri vardı. Az önce dışarıda, çadır ipinin dibinde Hüseyin Çavuş’tan eksikleri dinlemişti: Kandıralı Recep bacağından sıyrık almıştı ama ayaktaydı; iki genç nefer Bereket yamacında şehit düşmüştü; dört kadın gönüllü hafif yaralıydı; Şerife ile Kandıralı Fatma’dan ise hiç haber yoktu.
Şimdi çadır biraz sakinleştiğinde, Saniye dizlerinin üstünde siyah muşamba kaplı defteri açmıştı.
Sandığın kenarında, camı üstten islenmiş küçük bir gaz lambası yanıyordu. Alevi, kapının altından sızan dere rüzgârıyla ara sıra titreşiyordu. Saniye kopya kalemini eline aldı, titremesini bastırmak için kalemi sıkıca kavradı. Münevver’in ve Naciye’nin satırlarını buldu.
Önce Münevver’in adının yanına tarihi düştü: 7 Eylül 1337, İznik — sol kol ve göğüsten yaralı.
Sonra Naciye’nin satırına geçti. Kalemin ucu kâğıtta hafifçe takıldı. Aklına, bir buçuk yıl önce Haydarpaşa istasyonunda tahta bavulun üstünde oturup pencereden bakan o çocuk geldi. Yazarken gözleri buğulandı, lambanın sarı ışığı kâğıdın üstünde dağıldı:
“Naciye, Erzurum — 7 Eylül 1337, İznik, sol elinden iki parmak gitti.”
Bir sayfa çevirdi. O gün geri dönmeyenlerin adları kâğıdın üstünde hâlâ dipdiri duruyordu; sanki birazdan çadırın perdesini aralayıp bir maşrapa su isteyeceklermiş gibi. Saniye adların yanına ince birer çizgi çekti: “Şerife, K. — Sakarya’da kayıp.” Altındaki satıra, Kandıralı Fatma’nın adının yanına da aynı ince çizgiyi çekti. Sonra Bereket sırtlarında kalan iki genci işaretledi. Müfrezenin yarısı o tek günde erimişti; bütün o sesler, şakalar, yarım türküler bir avuç ince kurşun çizgiye dönüşüp kâğıda çökmüştü.
Sonra gözleri ad kısmı boş duran o tek satıra kaydı: “Karaca — İzmit — Şahit: S.”
Saniye başını kaldırıp çadırın karşı köşesine baktı. Karaca oradaydı. Sırtını kalın tavan direğine yaslamış, dizlerini karnına çekmiş, mavzerini kucağına yatırmıştı. Koyu abasının omzunda Naciye’nin, yeninde Münevver’in kurumuş kanı vardı. Başörtüsü yoktu; saçlarını ensesinde alelacele toplamış, alnına düşen tutamlar kireç tozundan matlaşmıştı. Gözleri bir çadırın girişine, bir Naciye’nin şiltesine gidip geliyordu.
Saniye’nin parmakları, defterin en arkasındaki siyah muşamba kapağın iç kıvrımına dokundu. Orada, son boş yaprağın hemen altında, dün gece ay ışığında kurşun kalemle yazdığı iki kelime saklı duruyordu: Zehra, Karamürsel. Saniye sözünü bozmadı; ad boşluğuna dokunmadı. Yalnızca kalemi kâğıda bastırdı, satırın yanına iki kelime daha ekledi: “/ İznik / Sakarya.”
Satır artık eksiksiz bir tanıklık gibi duruyordu: Karaca — İzmit / İznik / Sakarya — Şahit: S. Adı yoktu ama hangi toprakta durduğu oradaydı.
Tam o sırada çadırın dışından aceleci bir bağırış geldi: “Yol açın! Ağır yaralı var!”
Yeni bir yaralıyı taşıyan iki hastabakıcı perdeyi hızla aralayıp içeri daldı. İçerisi loş, şiltelerin arası dardı; öndeki hastabakıcı su kovasından kaçınayım derken sendeledi. Sedyenin kaba tahta ucu Saniye’nin önündeki cephane sandığına sertçe çarptı.
Sandık kaydı.
Gaz lambası yana devrildi.
İnce camı sandığın tahtasına vurup çatladı. Hazneden sızan birkaç damla gazyağı tahtaya yürürken, fitilden sıçrayan sarı alev, açık duran siyah muşamba defterin sağ alt köşesini bir anda yaladı. Kâğıdın kenarı kıvrılıp karardı, keskin bir yanık saman ve muşamba kokusu tentürdiyot kokusunu bastırıp çadırın içine yayıldı.
Saniye hiç düşünmeden çıplak sağ avucunu alevin üstüne bastırdı.
Keskin, dağlayıcı bir sızı avucunun ortasından bileğine doğru yürüdü. Eti yandı ama hava kesilince ateş söndü. Saniye dişlerini sıkıp defteri hızla göğsüne çekti.
Hastabakıcı geçerken “Kusura bakma bacım!” diye seslendi. Girişe yakın oturan hafif yaralı bir nefer uzanıp lambayı doğrulttu, fitili üfleyip söndürdü. Tavan lambasının titrek ışığı yeniden sandığın üstüne vurduğunda, Saniye yanan avucunun zonklamasını duymazdan gelerek sol eliyle defteri yokladı. Sağ alt köşesi yanmış, siyah muşamba hafifçe büzüşüp sertleşmiş, kâğıt kenarları isli siyah bir hilal gibi oyulmuştu; ama içindeki bütün isimler —ve en arka kapağın iç kıvrımındaki o gizli kurşun kalem notu— kurtulmuştu.
Çadırın köşesinde sırtını direğe yaslamış oturan Karaca yerinden kalkıp geldi. Elinde su kovasından yeni sıktığı soğuk, ıslak bir bez vardı. Saniye’nin önünde diz çöktü, kızarmış avucunu tutup soğuk bezi üstüne bastırdı.
Saniye’nin omuzları hafifçe kasıldı ama elini çekmedi.
“Elini yaktın,” dedi Karaca, sesi kısık ama alışılmadık derecede yumuşaktı. “Bir defter için.”
“İçinde bizim adımız var,” dedi Saniye, yanan elini çekmeden. “Bizden geriye belki bir tek bu kalacak.”
Karaca sustu. Defterin yanmış, büzüşmüş köşesine birkaç saniye baktı. Kararmış kâğıt kenarının üstünde, kendi satırına az önce eklenen iki taze kelimeyi —İznik / Sakarya— seçebiliyordu. İlk kez o deftere düşman gibi değil, sanki kendi yaralı omzuna bakar gibi baktı.
Islak bezi Saniye’nin avucunun etrafına gevşekçe sardı, uçlarını sıkıştırdı. “Bir daha lambayı bu kadar yakına koyma,” dedi alçak sesle. “Sırtın üşüyor, şalını al.”
Sonra ayağa kalkıp yeniden köşesindeki direğin dibine döndü. Saniye defteri kapatıp koynuna yakın tuttu. Sağ avucu ateş gibi zonkluyordu; ama bu uzun, kanlı günün sonunda ilk kez içinde sessiz bir ferahlık duydu. Adlar kâğıttaydı. Kimse rüzgârda kaybolmamıştı.
Üç hafta sonra rüzgâr döndü.
Eylülün son günlerinde Sakarya’dan gelen haberler kavrulmuş toprağa inen serin bir güz yağmuru gibi köyden köye yayıldı: Yirmi iki gün yirmi iki gece süren meydan muharebesi kazanılmış, Yunan ordusu Sakarya’nın batısına çekilmeye başlamıştı. İznik çevresindeki düşman birliklerinde de ağırlıkları geriye taşıma telaşı baş göstermişti.
Münevver’i Avdan çadırından dört gün sonra daha emniyetli bir köy odasına indirmişlerdi. Ateşi beşinci günün sonunda düşmüş, göğsündeki yara kabuk bağlamaya başlamıştı; ama üç hafta yatakta kalmak kurşun yarasından daha çok canını sıkmıştı.
Sakarya haberinin ertesi sabahı, yaşlı tabip pansuman için odaya girdiğinde Münevver’i sedirin kenarında çizmelerini giyerken buldu.
“Olmaz Münevver Hanım,” dedi tabip, kaşlarını çatarak. “Yaranın üstü yeni tuttu. At sırtında sarsılırsan dikiş patlar, içeriden kanar. İki hafta daha istirahat şart.”
Münevver çizmesinin koncunu yukarı çekti. “İki hafta sonra düşman Gemlik iskelesinden çekilip gider doktor,” dedi, sesi tartışmaya kapalıydı. “Ben yatakta otururken yolları kim tutacak?”
“Kuvayi Milliye’de bir tek sen yoksun hanımefendi.”
Münevver başını kaldırıp tabibin gözlerinin içine doğrudan baktı. “Benim müfrezem benimle çıktı, dağılmış hâlde bırakamam. Bir iki temiz sargı ver, yeter.”
Tabip bu ince kemikli kadını lafla durduramayacağını yirmi günde anlamıştı. Başını iki yana sallayıp temiz bir bez çıkardı. Münevver, doktorun itirazına rağmen kalın eski sargıyı çözdürüp yerine hareketine engel olmayacak ince bir sargı sardırdı. Üstüne temiz gömleğini ve yün ceketini geçirdi. Sol omzu ceket koluna girerken ince bir sızı kulağına kadar vurdu ama yüzünün tek bir kası bile oynamadı.
Avluda bekleyen doru atı sahibini görünce başını sallayıp kişnedi. Hüseyin Çavuş üzengiyi tutmak için bir adım attı ama Münevver başıyla durmasını işaret etti. Sağ eliyle eyerin kaşına asılıp sol koluna yük vermeden yeniden atına bindi. Bahçe duvarının dibinde duran Saniye ile Naciye’nin gözleri bir an buluştu; ikisi de bu inatçı duruşun hem güçleri hem en büyük yükleri olduğunu biliyordu.
Sonraki iki hafta boyunca İzmit, Kandıra ve Adapazarı köylerini dolaştılar. Münevver Hanım iyileşmiş, yeniden at sırtındaymış haberi çabuk yayıldı. Kandıra’nın orman köylerinden genç erkekler, İzmit’in eteklerinden kocasını ya da ağabeyini savaşta yitirmiş kadınlar kafile kafile toplandı. Dağılan müfreze yeniden kuruldu; ardından Gemlik, Kumla ve Çınarcık sırtlarına doğru yola çıktılar. Kıyıya inen dar zeytinlik patikalarında yürürken denizden tuzlu, serin bir sonbahar havası yüzlerine vuruyor, Marmara’nın uzak sularında ara sıra düşman devriye motorlarının dumanı seçiliyordu.
Ama artık hiçbir şey 1920 baharındaki gibi değildi.
Oğulpaşa’nın sisli sırtlarına ilk çıktıkları günlerde içlerinde genç bir ateş ve heyecan vardı; akşamları ateş başında savaş bitince neler yapılacağından konuşulur, Şerife yarım türküler mırıldanırdı. Şimdi yürüyüş kolu çok daha sessizdi. Yeni gelen gönüllüler bile eski neferlerin yüzündeki o ağır sükûneti görünce seslerini alçaltıyordu. Münevver’in sol omzundaki belli belirsiz tutukluk, Saniye’nin sağ avucundaki pembe yanık izi, Naciye’nin hep yün şalının altında sakladığı sol eli — bütün bunlar kelimelerden daha çok şey anlatıyordu. Savaş artık bir yiğitlik hikâyesi değil, her gün yeniden sırtlanılması gereken soğuk bir gündelik işti.
Bir akşamüstü, Gemlik sırtlarında serin bir eylül rüzgârı eserken mola verdiler.
Gün batımı Marmara’nın üstüne bakır rengi uzun bir şerit çekmişti. Dumanı aşağıdan görünmesin diye çukur bir kaya dibinde kuru zeytin dallarından küçük bir ocak yakmışlardı; kenarda kararmış bir tencerede bulgur aşı demleniyordu. Hüseyin Çavuş bir taşın üstünde bağdaş kurmuş, kalın parmaklarıyla kâğıda tütün sarıyordu. Onun yanında Saniye, kenarı yanık siyah muşamba deftere Kandıra’dan yeni katılan iki gönüllünün adını geçiriyordu; sağ avucunun ortasındaki yanık izi gerildiği için satırları eskisine göre daha dik ve yavaş yazıyordu.
Ateşin birkaç adım uzağında, sırtını yaşlı bir zeytin ağacının gövdesine vermiş Karaca oturuyordu. Dizlerinin üstünde mavzeri vardı; yüzünü karanlığın çökmeye başladığı uzak Marmara kıyılarına çevirmişti. Körfezin öte yakası seçilmiyordu ama rüzgâr o yönden, Karamürsel taraflarından esiyordu.
Münevver ocağın karşısında, dizindeki yağlı bezle tüfeğinin sürgüsünü temizliyordu. Nemli kıyı havası sol omzundaki yarayı ince ince sızlatıyordu ama hareketlerini aksatmıyordu.
Naciye ise ocağın yanında oturmuş, sol elini kalın yün şalının altına saklıyordu. Sargı bir hafta önce çıkarılmıştı; kesik yerler kabuk bağlamıştı ama deri hâlâ kıpkırmızı ve hassastı. On yedi yaşındaydı; çocukluğu o zeytinlikte, taşın üstünde kalmıştı. En çok da böyle serin akşamüstleri garip bir şey oluyordu: Artık yerinde olmayan o iki parmağı, sanki hâlâ oradaymış gibi sızlıyor, üşüyordu.
Ateşin içindeki bir zeytin dalı çıtırdayıp kıvılcım savurdu. Naciye başını kaldırıp karşısında tüfeğini temizleyen Münevver’e baktı.
“Teyze,” dedi sesi ince ve yorgundu. “Bu savaş bir gün biterse… biz ne yapacağız? Ben bu elle ne iş tutarım? Kim bakar bize?”
Ateşin başındaki herkes sustu.
Hüseyin Çavuş tütününü sarmayı bıraktı; kâğıt, içindeki kıyılmış tütünle parmaklarının arasında yarım kaldı. Saniye başını defterden kaldırdı, kopya kalemini usulca kâğıdın üstüne bıraktı; bir an Naciye’nin şalının altındaki eline, sonra kendi avucundaki yanık izine baktı ama tek bir teselli cümlesi kuramadı. Karaca ise karanlıkta, uzaklardaki Marmara kıyılarına bakmayı sürdürdü; belki kendi döneceği evi, iki yılın izini kimseye göstermeden o eşikten nasıl geçeceğini düşünüyordu.
Rüzgâr zeytin yapraklarının arasından hışırtıyla geçti.
Münevver elindeki yağlı bezi dizine indirdi. Tüfeğini yanına bıraktı. Yeğeninin gözlerinin içine, her zamanki o sabit, kaçmayan bakışla baktı.
“Önce bu memleket kurtulsun Naciye,” dedi. “Gerisini o gün düşünürüz. Kimse bizi unutmaz.”
Sesi her zamanki gibi kesin çıkmıştı; ama ateşin titrek ışığında, ilk kez kendi kurduğu cümleye tam inanıp inanmadığını kimse anlayamadı. Kimse itiraz etmedi, kimse başıyla onaylamadı. Bir süre sonra Hüseyin Çavuş yarım kalan tütününü sarıp bir köz parçasıyla yaktı, Saniye siyah muşamba defteri yavaşça kapattı ve gecenin ilk nöbetini tutmak üzere ayağa kalkan iki neferin ayak sesleri zeytin ağaçlarının arasında kayboldu.