Kepenklerin Ardında Görseli
Kepenklerin Ardında

Liva’nın şartı

2. Sahne 9 dk okuma 13 okunma
Liva katlanmış gündelik mektubu Naren'e uzatıyor; kendisi İstanbul'da kalma kararını koruyor.
Liva katlanmış gündelik mektubu Naren'e uzatıyor; kendisi İstanbul'da kalma kararını koruyor.
Bu bölümdeki sahneler
1 2 3

Ertesi gün öğleden sonra, kesim masasının bir köşesi kumaşlardan ve mezuralardan arındırılmış, ortaya yalnızca mürekkep hokkası, divit ve ince bir mektup kâğıdı çıkarılmıştı. Liva, sokağa bakan pencereden süzülen solgun ışığın altında durmuş, kendi el yazısıyla kaleme aldığı mektubun son satırını baştan sona yeniden okuyordu.

Kâğıdın ortasında duran *“İş arıyoruz”* cümlesi, ilk bakışta kâğıt üzerinde fazla kısa, fazla yalın ve kuru görünüyordu. Oysa Beyoğlu’nun bu dar sokağında aylardır çekilen sıkıntı, tek bir cümlenin içine sığacak gibi değildi. Liva diviti yeniden hokkaya batırdı; o yalın cümlenin hemen altına atölyede çalışanların gerçek ve somut ihtiyaçlarını tek tek, hiçbirini atlamadan yazmaya başladı: Tezgâhın boş kalmaması için kumaş, günü gününe sürecek düzenli iş, çalışanların evini döndürecek ücretlerin vaktinde ödenmesi ve gidebilecek olanlar için barınma konusunda açık bir yönlendirme.

Kalemin ucu kâğıdın üzerinde ilerledikçe sayfanın yarısı doldu. Liva, mektubu baştan sona bir kez daha gözden geçirip gereksiz yere uzayan, duyguyu abartan fazla sözleri kalemin ucuyla çizdi. İçinde bulundukları gerçek ihtiyaçları olduğu gibi, açıkça kâğıda dökmek, hiç kimsenin başına gelmeyen hayalî ve büyük bir görevi üstlenmekten çok daha zordu. Sera’yla ve diğerleriyle daha önce konuştukları gibi, mektubun hiçbir satırına içeride çalışanlardan kimsenin adını eklemedi. Son satırın altına, bir isim ya da resmî bir imza atmak yerine, yalnızca alıcının baktığında bu atölyeyi tanımasını sağlayacak küçük, mesleki bir işaret koydu.

Naren masanın kenarında durmuş, Liva’nın kalem tutuşunu izliyordu. Uzanıp mektubun hafifçe kıvrılan üst kenarını parmaklarıyla düzeltti; o da bu yolda kâğıdı taşıyacak kişinin kimliğinin değil, satırların arasındaki o gerçek geçim ihtiyaçlarının hatırlanmasını ve ciddiye alınmasını istiyordu.

O sırada Naren’in annesi de oğlunun yola çıkacağı haberiyle birlikte dükkâna uğramış, arka odaya yakın taburede sessizce bekliyordu. Kadın, yazılan mektubun içindeki bu açık iş ve ekmek arayışını duyunca, başını kaldırıp bu uzun yolculuğun parasını kimin vereceğini sordu.

Liva, kadına uzun uzadıya sözle cevap vermek yerine, tezgâhın kenarında Tavren’in bir akşam önce hesaplayıp ayırdığı küçük bez para kesesini gösterdi; bu yolculuk tek bir kişinin hevesi değildi, karar bu masada hep birlikte, ortak alınmıştı. Naren’in annesi keseyi görünce başını salladı; yanındaki küçük bohçadan çıkardığı, yıllar içinde sökülüp örülmekten yünü incelmiş eski atkısını oğluna yol için götürmesini söyledi ama boğazına düğümlenen o asıl soruyu, Naren’in hangi gün geri döneceğini soramadı.

Liva, ana oğul arasındaki bu kısa, sessiz konuşmayı olduğu yerden dinledi. Mektubu katlamaya hazırlanırken parmaklarının ucuyla kâğıdın kenarını tekrar tekrar düzeltmesi, kendi içindeki büyüyen yol kaygısını odadakilerden gizlemenin tek yoluydu.

Annesi arka tarafa, Sera’nın yanına geçtikten sonra Naren yeniden masaya döndü ve mektubu Ankara’ya vardığında kime, nasıl teslim edeceğini sordu.

Liva, Ankara’daki işlik sorumlusunun adını, işliğin bulunduğu yeri ve adamı kalabalığın içinde nasıl tanıyacağını gösteren tanıtıcı işareti Naren’e ayrıntısıyla anlattı. Bu verdiği bilgi gizli bir parola ya da karanlık bir sır değildi; yalnızca mektubun yolda yanlış ellere düşmeden, doğrudan doğruya doğru kişiye ulaşmasına yarayacak bir tanışıklık işaretiydi. Mektubun içeriği yolda ya da Ankara’da bir başkasına açılmayacak, Naren’in yalnızca işlik sorumlusuna kendi eliyle vermesi şart olacaktı. Bu kâğıt ne yıllar önce ölçüsünü aldıkları Komutan’a götürülecek ne de herhangi bir askerî makama sunulacaktı; bu, bir terzi işliğinden diğerine uzanan sade bir emek ve geçim mektubuydu.

Naren, Liva’nın Ankara’daki işliği ve insanları bu kadar iyi tanıdığını görünce bir an duraksadı.

“Sen de gelebilirsin,” dedi Naren, sesi alçak ve samimiydi. “Yolu da, oradakileri de benden iyi biliyorsun.”

Liva başını kaldırdı; bakışlarında en ufak bir tereddüt yoktu.

“Ben İstanbul’da kalıyorum,” diye karşılık verdi Liva. “Buradakiler benim de sorumluluğum.”

Liva, burada kalmasının bir mecburiyet ya da korkudan doğan bir vazgeçiş olmadığını, en az Naren’in yola çıkması kadar bilinçli bir karar olduğunu açıkça söyledi. Yıllar içinde Beyoğlu’nun ve Galata’nın arka sokaklarındaki komşu işliklerle ilmek ilmek kurduğu o dayanışma bağları, şimdi iş arayan kadınların, parmakları şişmiş ustaların ve geciken ücretlerin içinde yaşamaya devam ediyordu. İstanbul’daki bu kendi bağlantılarını bırakıp gidemezdi; Naren de onun yerine karar veremezdi.

Naren bu kesinlik karşısında cevap vermedi, başını eğip Liva’nın kararına saygı duydu.

Liva mektubu özenle katlarken, ihtiyaçların yazıldığı o son satırın kat yerinin üstünde, ilk bakışta okunacak biçimde kalmasına dikkat etti; kâğıdın beyaz kenarında, kendi parmağından bulaşmış ince, koyu bir mürekkep izi kalmıştı. Mektubu Naren’e uzatmadan önce son şartını da söyledi: Orada aradıkları iş ve kumaş imkânı yoksa, döndüğünde kimseyi avutmak için olmayan bir cevabı varmış gibi anlatmayacaktı.

Ardından sesini biraz daha yumuşatarak, yıllardır emek verdiği bu atölyeden ayrılmanın Naren’e ne hissettirdiğini sordu. Naren, kesim masasına, duvardaki makaslara ve Rovan’ın tezgâhına bakarken boğazı düğümlendi, hemen karşılık veremedi.

“Sen gidince burada eksik kalacağız,” dedi Liva, Naren’in söyleyemediğini tamamlayarak. “Ama dağılmayacağız.”

Liva, mektubun ilk taslağını Naren’e uzattı. Naren satırları okurken kalemin bıraktığı mürekkep yer yer kâğıdın arkasına geçmişti. Mektup, dükkânın durumunu anlatıyor ama Ankara’daki işlikten ne beklediklerini açıkça söylemiyordu.

“İş arıyoruz demek yetmez,” dedi Naren. “Kaç kişiye iş çıkabileceğini soralım. Kumaşın cinsini de yazalım; her kumaş bizim makasımıza uymaz.”

Liva, kâğıdı geri aldı. “Kişi sayısını yazarsak ad vermemiz gerekir mi?”

“Hayır. Yaklaşık iş yükünü sorabiliriz. Ama kimlerin gidebileceğini burada herkes kendi karar verir.”

Sera, arka masadan konuşmaya katıldı. “Ben gidemem. Evde bakmam gereken biri var. Bunu mektuba yazmak istemiyorum.”

“Yazmayız,” dedi Liva. “Bu, bizim iç hesabımız.”

Tavren, mektupta ücretlerin nasıl karşılanacağına dair bir soru bulunmasını önerdi. Ankara’da iş çıkarsa, ücretin ne zaman ve hangi biçimde ödeneceği bilinmeliydi. Mihren de barınma konusunda kesin bir yer değil, kiminle görüşebileceklerini sormalarını istedi. Herkes kendi ihtiyacını söyledi; Liva, cümleleri yeniden yazarken hiçbirinin adını kâğıda geçirmedi.

“Duyguyu da ekleyelim mi?” diye sordu Naren. “Bu kadar insanın geçimi söz konusu.”

“Duygumuz gerçek,” dedi Liva. “Ama onu abartırsak, karşı tarafın bize borçlu olduğunu söyler gibi oluruz. İhtiyacı açıkça yazmak daha doğru.”

Mektup son halini aldığında, içinde askerî bir kurum, bir parola ya da gizli bir talimat yoktu. Naren, alıcının yerini ve atölyeyi tanımaya yarayacak işaretini ayrı bir notta tuttu. Bu işaret, yanlış ellere düşen bir kâğıdı çözmek için değil, günlük iş mektubunu doğru kişiye ulaştırmak içindi.

Liva kâğıdı katlayıp Naren’e vermeden önce, birlikte yazdıkları her talebin sınırını ona yeniden anlattı. Naren, mektubu taşımayı kabul etti; cevabı da aynı açıklıkla geri getirecekti.

Liva, mektubun son kâğıdını katlarken, Naren’in annesinin verdiği atkıyı masanın kenarında gördü. “Annen yola çıkmana razı mı?” diye sordu.

“Kararı benim vermemi istedi. Dönüş gününü de sormadı.”

Liva, parmaklarını mektubun üstünde dinlendirdi. “Ben de sana ne kadar kalacağını söyleyemem. Oradaki işlik ne bulunduruyor, bilmiyoruz.”

“Döndüğümde ne kadar kumaş bulduğumu değil, ne kadarını ayırabildiklerini de anlatacağım.”

“Evet. Bu mektup bir yardım sözü değil, bir soru.”

Naren, Liva’nın kaleme aldığı cümleleri baştan okudu. İş, kumaş ve ücret ihtiyacı açıkça yazılmıştı; hiçbir çalışan, kendi izni dışında bu talebin içine sokulmamıştı. Barınma sorusu da mektubun içindeydi, ama belirli bir kişinin oraya taşınacağı söylenmiyordu.

“Bunu okuyan kişi bize yardım edemezse?” diye sordu Naren.

“O zaman bunu öğrenmiş oluruz,” dedi Liva. “Cevabın az olması, soruyu yanlış yaptığımız anlamına gelmez.”

Mektubu kapatmadan önce Liva, üst kenarına işlik sorumlusunun anlayacağı küçük bir kumaş işareti koydu. Naren bunu nasıl tarif edeceğini not etti; kâğıdın içeriğini başka bir yolcuya göstermeyecekti. Bu işaret, gizli bir talimat değil, yanlış alıcıya teslimi önleyecek meslekî bir tanışıklık ayrıntısıydı.

Liva, mektubu ona verirken elini bir an kâğıdın üzerinde tuttu. “Kendi kararınla git,” dedi. “Ben burada kalmayı kendi kararım olarak veriyorum.”

Naren, “Bunu biliyorum,” diye karşılık verdi. İki kişi, aynı atölye için farklı yerlerde çalışacak; birinin seçimi ötekinin iradesini silmeyecekti.

Mektup katlanıp hazırlandıktan sonra, Naren Ankara’daki işlik sorumlusunun Liva’yı nereden tanıdığını sordu. Liva, yıllar önce komşu dükkânların birbirinden iplik ve kalıp ödünç aldığı dönemde birkaç kez haber gönderdiğini anlattı. Aralarında yakın bir dostluk yoktu; fakat işlik sorumlusu, onun yazısını ve terzi işaretini tanıyacak kadar karşılaşmıştı.

“Bana yardım edeceğini biliyor musun?”

“Hayır,” dedi Liva. “Bildiğim tek şey, mektubu okuyabilecek olması.”

Naren, o zaman kendi beklentisini daha açık gördü. Ankara’ya giderken bir dostun kapısını değil, belirsiz bir iş imkânını arayacaktı. “Bunu olumlu cevap almışız gibi anlatmayacağım,” dedi.

“Anlatma. Cevap gelene kadar kimse adına karar veremeyiz.”

Liva, dükkândaki kalan işlerin sırasını Naren’e gösterdi. O yokken kimin hangi işi alacağı, hangi ücretin bekleyeceği açıkça yazılmıştı. Naren, bir kez daha atölyenin kendisi gitse de işleyeceğini gördü; bu, onun gereksiz olduğu anlamına gelmiyor, ortak düzenin tek kişiye bağlı olmadığını gösteriyordu.

“Geri döndüğümde her şey değişmiş olabilir,” dedi.

“Değişmişse, yeniden öğrenirsin.”

Naren mektubu iç cebine koydu. Bu yolculukta taşıdığı en önemli şey, Liva’nın kendisine verdiği yetki değil, onun adına konuşmama sorumluluğuydu.

Naren, mektubun altına kendi adını yazmak üzere kalemi aldı, sonra durdu. “Bunu taşıyan kişi belli olmalı mı?” diye sordu.

“Alıcı seni tanıyacak,” dedi Liva. “İşaret yeterli. Adın gerekmiyor.”

“Yolda sorarlarsa?”

“Ne taşıdığını sorarlarsa, iş mektubu olduğunu söylersin. İçindeki talebi anlatmak zorunda değilsin.”

Naren, mektubu katladı. Açık bir iş isteği de mahrem olabilir; bunu başkalarına göstermek zorunda değildi. Liva’nın koşulu, kâğıdı gizli bir göreve çevirmek değil, yazanların söz hakkını korumaktı.

Naren uzanıp katlanmış mektubu Liva’nın elinden aldı. Liva bu şehirde kalmayı ve buradaki yükü omuzlamayı kendi iradesiyle seçmişti; Naren’in yarın sabah başlayacak Ankara yolculuğu da aynı açıklıkla, kendi kararıydı.

Liva katlanmış gündelik mektubu Naren'e uzatıyor; kendisi İstanbul'da kalma kararını koruyor.

Liva katlanmış gündelik mektubu Naren'e uzatıyor; kendisi İstanbul'da kalma kararını koruyor.


🍪 Sitemizde, size daha iyi bir deneyim sunabilmek ve içerikleri kişiselleştirmek için çerezler (cookies) kullanılmaktadır. Sitemizi kullanarak çerez kullanımını kabul etmiş sayılırsınız. Daha fazla bilgi için Gizlilik Politikamızı inceleyebilirsiniz.