Kısa top
Savaşın uzayıp giden yılları, Beyoğlu’nun taş sokaklarından içeriye yalnızca cephe haberleriyle değil, eksilen kömürle, kararan lambalarla ve her geçen ay biraz daha incelen kumaş toplarıyla sızmıştı. Eskiden rafları tavana kadar dolduran ketenlerin, has patiskaların ve yünlülerin yerinde şimdi birbirine eklenmiş parça kumaşlar, sararmış astarlar ve diplerinde birkaç arşın kalmış cılız rulolar duruyordu. Kış soğuğu vitrin camının iç yüzünde ince bir buğu tabakası bırakırken, içerideki küçük mangalın ateşi artık yalnız ütüyü kızdırmaya yetecek kadar yakılıyordu.
O sabah Rovan, arka depoda kalan son kumaş topunu kucaklayıp kesim masasının üzerine getirdi. Eskiden toptancılardan renk renk, cins cins ayrılarak düzgün bezlere sarılı gelen kumaşlar artık bulunmuyordu; sokakta el altından mal getiren satıcılar, ellerinde ne kaldıysa karışık toplar hâlinde kaba çuvalların içinde taşıyordu. Rovan sargıyı çözdüğünde, topun kenarlarına yapışmış sert çuval lifleri tezgâhın üzerine döküldü. Usta, başparmağındaki o eski beyaz yara iziyle kaba lifleri kumaşın dokusundan tek tek temizlerken, topu masanın boyu boyunca açtı.
Kumaş, ahşap masanın ortasını biraz geçince birdenbire bitti. Rovan’ın elleri, kumaşın son bulduğu o kesik uçta hareketsiz kaldı.
Topun ucu beklenenden çok daha kısaydı; üstelik depoda rutubetli duvar dibinde beklerken kenar kısımları içe doğru hafifçe sararmış, kullanılabilir sağlam bölümü iyice daralmıştı. Masanın üzerine serilen bu parça, artık kesilecek yeni bir gömlekten çok, sonuna gelinmiş bir hesabın kendisi gibi duruyordu.
Tavren, elindeki kurşun kalemle tezgâhın başına yaklaştı. Önce defterdeki söz verilmiş teslim tarihlerini alt alta yazdı, ardından şimşir arşını alıp masadaki eldeki parçaları baştan sona bir kez daha ölçtü. Kağıt üzerindeki hesapta her şey yerli yerindeydi; alınan avanslar, verilecek ücretler, teslim günleri birbirini tutuyordu. Yalnızca masanın üzerindeki kumaş, defterdeki hesaba uymuyordu. Defterde yazılı olan bütün siparişleri bu kısa toptan çıkarmaya imkân yoktu.
“Kesimi firesiz yapmamız lazım,” dedi Tavren, sesi daralan vaktin ve eriyen stokun gerginliğiyle her zamankinden daha kısık çıkmıştı. “Kalıpları birbirine sıfır yanaştırırsak belki son gömleğin bedenini de kurtarırız.”
Rovan, kumaşın kısa ucunu iki eliyle düzeltti. “Kalıpları üst üste bindirirsek gömlek çıkar,” dedi, “ama kolun iplik yönü bozulur. İlk yıkamada dikiş dönmeye başlar.”
“Dönerse yeniden yaparız,” dedi Tavren. “Yapmazsak sipariş hiç çıkmayacak.”
“Yeniden yapacak kumaşımız yok,” diye karşılık verdi Rovan. “Müşteriye güzel görünen bir parça vermek kolay. Bir hafta sonra omuzdan çektiğinde yüzüne bakmak zor.”
Sera sararmış kenarı avucunda tuttu. “Şu bölümü kesip iç manşete koyabiliriz. Ama rengi buradaki gövdeden ayrılır. Ütüleyince saklanır sanırız; gün ışığı her şeyi söyler.”
Naren, iki kırpıntıyı yan yana getirdi. “Yama atarsak sağlam olur,” dedi. “Ama adam tek parça kumaş bekliyor. Onun yerine karar vermeyelim.”
Tavren defterdeki teslim tarihine baktı. “O zaman siparişin biri bekleyecek. Hangisi olduğunu seçmemiz gerekiyor.”
Mihren, müşterinin eski gömleğini eline aldı. Dirseklerdeki yamaları çevirdi, yakasının incelmiş katına dokundu. “Bu adam yeni gömleği süs olsun diye istemedi. Eskisi artık dayanmayacak kadar yıpranmış. Ona bir yama daha dikmek, yeni kumaş bulmuşuz gibi davranmak olur.”
“İşin bir kısmını teslim edip kalanını sonra tamamlayamayız,” dedi Tavren. “Yarım gömlek müşteriyi giydirmez.”
“Öyleyse neyi yapamayacağımızı kendi ağzımızla söyleyeceğiz,” dedi Mihren. “Yükü yanlış dikişin içine saklamayacağız.”
Mihren müşteriye haberi vereceğini söyleyince Sera da masaya yaklaştı. “İsterseniz ben de kumaşı göstermek için burada kalırım,” dedi. “Sonra kimse ‘bize başka bir şey anlatmışlardı’ demesin.”
Tavren, kasadaki parayı yeniden saydı. “Avansın tamamını bugün çıkaramayız. Bir bölümünü geri veririz; kalanını yeni kumaş gelince tamamlarız. Bunu da açıkça söyleyeceğiz.”
“Evet,” dedi Mihren. “Kararı da müşteriye bırakacağız.”
Sera masanın diğer yanından uzanıp kumaşın sararmış kenarlarını içe doğru katladı, lekesiz ve sağlam kalan orta bölümü ayırdı. Rovan, başını iki yana sallayarak kumaşın suyuna ters düşecek bir kesimin neye yol açacağını gösterdi. Kumaşı firesiz çıkarmak uğruna dokuyu zorlamanın, kalıpları eğri yerleştirmenin sonunda dikişte atmalara ve daha çok fireye sebep olacağını anlattı.
Naren, kesim masasının altındaki sepetten artan kırpıntıları ve eski parça kumaşları çıkarıp tezgâhın üzerine, ana topun yanına dizdi. Parmaklarıyla parçaları birbirine yaklaştırdı; küçük, sağlam kalan uçların yama olarak ya da en azından gömleğin görünmeyen iç manşetlerinde ve yaka altında kullanılıp kullanılamayacağını Sera ile birlikte değerlendirdi. Kalıbı parçaların üzerine koyup ölçtüğünde, Naren’in parmaklarının arasında kalan boşluk, yeni bir kumaş parçasından daha genişti. Manşetler ek ve yama ile bir şekilde kurtulabilirdi belki; ama gün ışığına çıkıldığında iki kumaş arasındaki ton ve doku farkı ilk bakışta sırıtacaktı.
Naren, çocukluğunda kış geceleri sedirin başında oturan annesini hatırladı; kadın, mahalleden gelen eski, erimiş giysileri saatlerce uğraşıp söker, içlerinden çıkan sağlam parçaları büyük bir sabırla yeniden birleştirip kullanırdı. Naren de o sabah annesinden gördüğü o sabırla masadaki parçaları defalarca evirip çevirdi, kalıpları yeniden yerleştirdi; ne var ki ne kadar dikkatli keserse kessin, olmayanı var edemez, eksik olanı yoktan yaratamazdı. O gün bu işlikte hiçbir makas, eldeki kumaşı olduğundan bir karış bile fazla gösteremeyecekti.
Bu acı gerçek masanın etrafındaki herkesin önüne çöktüğünde, Mihren tezgâhın köşesinde duran, müşterinin ölçü olarak bıraktığı eski gömleğe uzandı.
Gömlek, savaş yıllarının insanları nasıl erittiğini ve kumaşın ne kadar inceldiğini tek başına anlatıyordu: Dirseklerinde üst üste vurulmuş yamalar, yakasının kat yerinde ise terden ve güneşten oluşmuş derin bir renk farkı vardı. Müşteri, haftalar önce dişinden tırnağından artırdığı parayla avans bıraktığında, yeni siparişinin de eskisi gibi tek parça, sağlam bir kumaştan çıkmasını beklemişti.
Masanın etrafındaki herkes, şimdi verilecek kararın bir başkasının haftalardır beklediği o tek gömleğe değdiğini biliyordu. O gün atölyede işi ve namusu kurtarmak, yamalı ve kusurlu bir gömleği müşteriye sağlam diye yutturmak değil, bazı sözleri ertelemek ve herkesi kurtaramadıklarını kabul etmek demekti.
“Yarım kalacak siparişin sahibine ben haber vereceğim,” dedi Mihren, sesi ne titredi ne de bahane aradı. Müşteriye verilen sözü tutamayacaklarını bir çırakla ya da kuru bir pusulayla bildirmek yerine, telef etmeyecekleri o eksik parçayı adama bizzat göstermek istedi. Sözün yüz yüze geri alınması, iptal haberini bir kâğıtla yollamaktan çok daha ağır, ama bu dükkânın ahlakına çok daha dürüst düşen yoldu.
Tavren, kardeşinin bu kararına itiraz etmedi. Gözlerini hesap defterinin dar sütunlarına indirdi; müşteriden alınan avansı geri ödemek için kasada kalan parayı saydı ve bu parayı iade ettiklerinde dükkânın hangi başka masrafından kısacaklarını sordu. Kumaşçıya peşin ödenen tutar çoktan gitmişti; şimdi avansın iadesi, doğrudan doğruya işliğin kendi boğazından kesilecekti.
Öğleden sonra müşteri dükkâna geldiğinde, Mihren onu kapıda karşılayıp kesim masasının başına buyur etti. Parçaları saklamadan, bahanelere sığınmadan tek tek adamın önüne serdi; topun içinden çıkan sararmış kenarları ve kısalığı göstererek, gömleği tek parça çıkaracak sağlam bir bölüm kalmadığını açıkça söyledi.
Müşteri, masanın üzerindeki kısa kumaşa ve kendi eski, dirsekleri yamalı gömleğine uzun uzun baktı. Savaşın kıtlığı yalnız bu terzi dükkânında değil, bütün İstanbul’un kapısındaydı; kızacak ya da sesini yükseltecek bir hal kalmamıştı. Adam, verdiği paranın bir kısmını geri almayı, kalan kısmı içinse dükkâna yeni ve sağlam kumaş gelene kadar beklemeyi kabul etti. Tavren kasadan çıkardığı parayı müşteriye geri verirken, bu top için kumaşçıya ödenmiş olan miktarı ve içeride kalan bakiyeyi kuruşu kuruşuna deftere kayda geçirdi.
Müşteri dükkândan ayrıldıktan sonra Mihren, kısacık kumaşı yeniden katladı. Bu kez sararmış kenarı dışarıda bırakmadı; sağlam kalan orta bölümü, başka bir siparişte yanlışlıkla kullanılmasın diye ayrı bir bezle sardı. Rovan, kesim masasındaki kalıpları kaldırdı ve masanın yüzünü temizledi. Kumaşın azlığı, tezgâhın üstünde dağınık bırakılacak bir şey değildi.
Naren, masada kalan yama parçalarına baktı. “Bunları saklayacak mıyız?”
“Sağlam olanı saklarız,” dedi Rovan. “Her kırpıntı işe yaramaz. Ama hangi parçanın neye dayanacağını bilmeden de atmayız.”
Sera küçük parçayı ışığa tuttu. “Şu yaka altına gider. Şu da manşet içi olabilir. Ama müşteriye rengin değişeceğini baştan söyleriz.”
Tavren, kumaş alım makbuzunu yeniden açtı. “Yeni mal bulana kadar bunları tam bir top gibi hesaba yazmayalım. Elimizde kaç arşın kaldığını gün gün takip edeceğim.”
Mihren, “İşsiz kalmamak için her işi kabul edemeyiz,” dedi. “Kabul edip kötü çıkarırsak hem kumaş hem güven kaybolur.”
Dışarıdaki sokaktan, elinde kumaş torbası taşıyan bir satıcının sesi duyuldu. Naren kapıya yöneldi, fakat satıcının arkasından çıkmadı. Rovan, fiyatı önce sormalarını, kumaşı görmeden söz vermemelerini hatırlattı. Tavren kalemi bıraktı ve herkesin duyacağı biçimde kuralı tekrarladı: Avans alınmadan, kumaş ve iş süresi görülmeden yeni sipariş kesinleşmeyecekti.
Bu karar kıtlığı ortadan kaldırmadı. Yalnızca eksikliği müşterinin omzuna sessizce yüklemelerini önledi. Gün sonunda tezgâh boş kaldı; ancak o gün hiçbir kusurlu gömlek, sağlam diye kapıdan çıkarılmadı.
Kumaşçıdan beklenen yeni top gelmeyince Rovan, sipariş için ayırdığı kalıbı duvardaki çiviye astı. Naren, kalıbın ipliğini çözmemesini sağlayacak şekilde düğümü gevşetti.
“Beklemek zor,” dedi Naren. “Ama kesmeye hazırmış gibi durması daha da kötü.”
“Öyleyse hazır olmadığını açıkça yaz,” dedi Tavren. “Yarın gelen kişiye de aynı şeyi anlatırız.”
Dükkâna uğrayan iki müşteri, kumaşın bulunup bulunmadığını sordu. Mihren ikisine de stokta ne kaldığını gösterdi. Biri beklemeyi kabul etti; öteki, kendi ölçüsüne göre dikilebilecek başka bir kumaş olup olmadığını görmek istedi. Sera, renk ve dokudaki farkı saklamadan anlattı. Müşteri düşünmek için süre istedi.
Naren, o gün ilk kez eksik malzemeyi yalnızca atölyenin içindeki bir sorun gibi görmedi. Müşteriler de planlarını değiştirmek, beklemek ya da daha azıyla yetinmek zorundaydı. Atölye onların yerine karar vermeyecek; elde ne olduğunu gösterecek, seçimi açık bırakacaktı.
Akşam Tavren, gelen siparişlerin yanına “bekliyor” notu düştü. Bu küçük kelime, tamamlanmamış işi bitmiş gibi göstermelerini engelliyordu.
Müşteri çıkıp da Mihren yeniden tezgâhın başına döndüğünde, Tavren kurşun kalemi aldı ve ölçü defterinde iptal edilen siparişin hemen yanına içi boş, küçük bir kare çizdi. Yıllardır dükkânın bütün yükünü taşıyan rakamlar, bu kez masadaki eksikliği kapatmaya yetmemişti. İki kardeş, o gün yokluğu ilk kez elle tutulur, arşınla ölçülebilir bir şey gibi kesim masasının üzerine koymuşlardı.

Rovan kalan kısa kumaş topunu kesim masasına sererken Tavren firesiz kesim hesabı yapıyor.