Siyah Muşamba Defter

Yağmur, Tophane’nin arnavutkaldırımlarına gece yarısından beri ince ince değil, bir şeyin hesabını sorar gibi sert ve aralıksız vuruyordu. Eski bir taş yapının üst katındaki dar odanın tek penceresine içeriden yapıştırılmış koyu mavi karartma kâğıdının üst köşesi deniz rutubetinden gevşemiş, lodos her yüklendiğinde kâğıdın ucu hafifçe kalkıp cama çarpıyordu. Münevver, sabah ezanından beri o ince hışırtıyı dinleyerek sedirin ucunda oturuyordu. Dışarıda bir sütçü beygirinin kaygan taşlarda seken nalları uzaklaştı; ardından rıhtım yönünden boğuk bir vapur düdüğü gelip yağmurun sesinde eridi.
Pencere pervazında biriken nem, boyası kabarmış tahtadan ince bir çizgi hâlinde aşağı süzülüyordu. Duvarların sıvası rutubetten şişip dökülmüş, tavanın köşesinde koyu kurşuni bir leke eski bir harita gibi yayılmıştı. Kapı ardındaki çinko su kovası yarıya kadar doluydu; bir köşeden öbürüne gerilmiş ipte çocukların akşam yıkanmış yün çorapları hâlâ nemli duruyor, odanın havasına ıslak yün ve küf kokusu bırakıyordu.
Odanın öbür köşesinde, iki ince şiltenin üstünde ve yamalı iki eski yorganın altında altı çocuk birbirine sokulmuş uyuyordu. En küçükleri, dört yaşındaki Yusuf, kısa ve kuru bir öksürükle sarsıldığında, yanındaki on dört yaşındaki ablası gözlerini tam açmadan elini uzatıp kardeşinin sırtını sıvazladı; yorganın basma kenarını çenesine kadar çekip yeniden nefesini toparladı. Küçükleri uykuda bile kollamak, bu odada büyüyenlerin ilk öğrendiği şeydi. Teneke sobanın içinde akşamdan kalma kül çoktan soğumuştu; kömür çuvalının dibinde ancak iki avuç toz kalmıştı, onu da öğleden sonraya, çocuklar uyanınca yarım tencere tarhana çorbasını ısıtmaya saklamışlardı. Sobanın hemen yanındaki alçak tahta taburede, temiz bir beze sarılmış akşamdan kalma iki dilim esmer ekmek duruyordu. Naciye o ekmeği geceden çocukların gözünden uzak bir yere kaldırmamış, herkes görsün de sabah aç kalmayacağını bilsin diye taburenin üstünde bırakmıştı. Evde ekmek azaldıkça, gözün önünde durması insanın içine tuhaf bir dinginlik veriyordu.
Münevver sedirde kıpırdamadan oturuyor, dizlerinin üzerindeki koyu lacivert yün atkının yıpranmış püsküllerini düzeltiyordu. Odanın ayazı kemiklerine işliyor, sol omzunun altından göğsüne inen eski kurşun yeri havanın bozacağını saatler öncesinden haber veriyordu. Yirmi üç yıldır her sert kışta o yer sızlar, baharda yeniden susardı. Sedirin yanındaki tahta sandığın en dibinde, temiz bir beyaz mendile sarılı İstiklal Madalyası yatıyordu; o sabah sandığın kapağını açmak Münevver’in aklından bile geçmedi. Madalyayı takıp devlet kapısına çıkmak, yapılmış bir işin karşılığını ister gibi görünmekti. Bir de sandığın bir köşesinde, eski bir gazete kâğıdına sarılı soluk bir fotoğraf vardı ama yıllardır ona da bakmamıştı; geçmişin çerçevelenip duvara asılması ona göre değildi.
Naciye, kapının yanındaki alçak iskemleden kalkıp başörtüsünü çenesinin altında düğümledi. Kırk yaşındaydı ama iki yıl önce kocasını zatürreden toprağa verdiğinden beri gözlerinin çevresi çökük, omuzları içeri doğru eğikti. Kapı arkasındaki çivide kocasından kalma rengi atmış işçi kasketi hâlâ asılı duruyordu. Sol elinin yüzük ve serçe parmakları yoktu; yirmi üç yıl önce İznik sırtlarında kopup kalan o iki parmağın yeri hâlâ kış aylarında, özellikle böyle lodoslu sabahlarda kemiğine kadar sızlardı. O eli farkında olmadan yün şalının ve önlüğünün kıvrımına sakladı. Sağ eliyle raftaki paslı teneke kutuyu indirdi, içinden katlanmış sarı ekmek karnelerini çıkardı. Karartma kâğıdının kenarından sızan kurşuni ışığa dönüp fişleri iki parmağının arasında sayarken dudakları kıpırdıyordu.
“Üç fiş kaldı teyze,” dedi sesi kısık, çocukları uyandırmamaya çalışarak. “Fırıncı dün yine esmer, hamur gibi ekmek verdi. Mısır mı katıyorlar, arpa mı bilmem; bıçak değince içi dağılıp kalıyor. Akşama kadar altı çocuğa idare eder mi bilmem.”
Münevver başını çevirmedi. “İdare eder,” dedi. “Öğleden önce dönerim. Sen çocukları sokağa salma, ayaz keskin. Yusuf’un öksürüğü geçmeden eşikten adım atmasın.”
Naciye karneleri kutuya koyarken muhtardan önceki hafta alınan muhtaçlık ilmühaberi kapağın kenarından göründü. Muhtar o kâğıda mühür basarken Naciye’nin sakladığı sol eline göz ucuyla bakıp başını sallamış, Naciye de utancından yere bakıp kapıdan zor çıkmıştı. Kapağı kapatırken sesi tereddütlü çıktı:
“Ben de geleyim mi? Babıâli yokuşu diktir, nefesin kesiliyor. Hem… elimi görseler belki daha çabuk inanırlar.”
Sözünü bitirirken sol elini istemsizce arkasına çekti. O eli yabancıların önüne uzatmak ağırına giderdi, ama çocukların soluğunu duyunca insan kendi utancını bir yana koyabiliyordu.
“Gerekmez.” Münevver ayağa kalktı. Elli sekiz yaşındaydı; boyu kısa, kemikleri inceydi ama omuzları hâlâ eski alışkanlıkla dimdik duruyordu. Duvar çivisindeki yıpranmış siyah yün paltosunu giydi, yakasını kaldırdı, siyah kemik düğmelerini boğazına kadar ilikledi. “İki kişi gidince dilenmeye gelmiş gibi oluyor. Kendi elini kimseye gösterip acındırmayacaksın. Tek giderim.”
Naciye bir şey diyecek oldu; geçen kıştan beri komşudan ödünç alınan bulgurun ve bakkal defterindeki hesabın ağırlığı boğazında toplandı. Ama teyzesinin yüzündeki o kapanmış, tartışmaya yer bırakmayan ifadeyi görünce sustu. Yalınayak soğuk tahtaya basıp rafın üst köşesinden temiz beyaz bir tülbente sarılmış küçük, dikdörtgen bir paket indirdi.
“Saniye Teyze dün akşam uğradığında bunu bıraktı,” dedi uzatırken. “Sen uyuyordun, uyandırmadı. ‘Komisyonda yine kâğıt sorarlarsa bunu gösterin, belki bir işe yarar’ dedi.”
Münevver bez pakete bir an baktı. Açmasına gerek yoktu; eline alır almaz ağırlığından, tülbentin altından bile seçilen yanıp büzüşmüş sağ alt köşesinden ne olduğunu bildi. Yirmi iki yıldır eline almadığı siyah muşamba kaplı defterdi bu. Bir an parmakları bezin üzerinde duraksadı; sanki odanın soğuğu çekilip yerine 1921 sonbaharının isli, barutlu, ıslak çam kokulu rüzgârı dolmuş gibi göğsü sıkıştı. Gaz lambasının titreyen ışığı ve yağmur altında okunan kadın adları bir saniyeliğine zihninden geçip silindi. Sonra paltosunun önünü bir düğme araladı, paketi iç cebine, sol göğsünün tam üstüne yerleştirdi.
“Saniye’ye söyle,” dedi kapıyı aralarken, “bu iş bugün biterse bir daha açılmayacak o defter.”
Eşikte durup son bir kez yorganların altındaki çocuklara baktı, sonra karanlık sahanlığa çıkıp tahta kapıyı sessizce örttü.
Eski ahşap merdivenlerden inerken basamaklar ince ince inledi. Alt kattaki komşunun, yaşlı bir rıhtım emeklisinin dul hanımının kapısı aralandı; içeriden kaynayan ıhlamur ve yanmış odun kokusu sızdı.
“Hayırlı sabahlar Münevver Hanım,” dedi kadın alçak sesle. “Bu yağmurda nereye böyle erkenden? Çocuklar iyi mi?”
“İyiler, sağ olasın,” dedi Münevver, başını eğmeden. “Bir evrak işim var, öğlene kalmam.”
“Allah kolaylık versin. Ihlamur fazla kaynattım, öğlene Naciye’ye bir tas çıkarırım, ufaklık öksürüyor geceden beri.”
Münevver bir an duraksadı; kimseden bir şey kabul etmemekle komşunun halis niyetini kırmamak arasında bir saniye terazi kuruldu. Sonra başını hafifçe eğdi. “Eksik olma. Allah razı olsun.”
Dış kapının sürgüsünü çekip sokağa çıktığında soğuk yağmur yüzüne vurdu.
Tophane’de sabah erken başlamıştı. Taş duvarların dibinden akan yağmur suyu kaldırım aralarından rıhtıma doğru iniyordu. Geceden kalma mavi boyalı sokak lambaları henüz sönmüş, gökyüzü kurşun renginde alçalmıştı. Küçük bir bakkalın camındaki siyah karartma kâğıdı hâlâ sökülmemişti. Köşedeki fırının önünde şimdiden yirmiye yakın insan, yakalarını kaldırmış, ellerinde katlı sarı ekmek karneleriyle kuyruğa girmişti; aralarında babasının büyük ceketine sarınmış bir çocukla kolunda boş sepet tutan yaşlı bir adam vardı.
Fırının kapısından buğulu, ekşimsi bir hamur kokusu taşıyordu. Kuyruğun başında siyah başörtülü zayıf bir kadın elindeki esmer somunu havaya kaldırmış, fırıncıyla gramaj yüzünden tartışıyordu.
“Dün de eksikti, bugün de çamur gibi!” diye bağırdı kadın. “Üç yüz yetmiş beş gram dediniz, bunun yarısı su!”
Unlu önlüklü fırıncı küreği duvara dayadı. “Devletin verdiği un bu abla, elimden ne gelir?” dedi sesi kısılmış. “Mısırı ben mi kattım içine? Arkadakini bekletme, karneyle ekmek kesiyoruz burada.”
Kuyruktakilerden biri homurdandı, yaşlı bir adam “Susun, polis gelecek” diye mırıldandı. Münevver kuyruğa bakmadan, adımlarını bozmadan geçti. Savaş yoktu güya; İstanbul’a tek bir top mermisi düşmemişti. Ama herkesin yüzünde, 1920’nin o eski, tanıdık tedirginliği vardı: azalan ekmek, karartılmış camlar, akşam ezanından sonra sönen sokak lambaları. Savaşın adı başka topraklarda anılıyordu ama gölgesi yine bu dar sokakların üstüne oturmuştu.
Rıhtım boyuna indiğinde denizden keskin bir lodos ve mazot kokusu geldi. Yük bekleyen birkaç mavna iskele babalarına çarpıyordu. Bir deponun saçak altına sığınmış birkaç hamal, sırtlarında ıslak çuvallarla çömelmiş, nemlenmiş tütün sarmaya çalışıyordu. İçlerinden biri kibrit çakmayı bırakıp yağmurda şemsiyesiz, başı dik yürüyen bu yaşlı kadını şöyle bir süzdü; Münevver gözünü ileriye, Karaköy’e dikmişti.
Karaköy’e doğru yürürken kırmızı tramvay çan çalarak yanından geçti; tekerleklerinden fışkıran çamurlu su kaldırım kenarına sıçradı. Camları içerideki nefesten bütünüyle buğulanmış, içerisi paltolu memurlar ve işçilerle doluydu. Münevver tramvaya binmedi. Cebindeki birkaç bozuk parayı parmaklarının ucuyla yokladı. On kuruşu cebinde tutmak, akşam eve dönerken bir avuç kuru soğan ya da birkaç kaşık bulgur almak demekti. Bacakları yürüyebiliyorken on kuruşu bir çan sesine vermeyecekti.
Galata Köprüsü’nü yürüyerek geçti. Köprünün ahşap döşemeleri yağmurdan kararmış ve kayganlaşmıştı; arabaların ve yayaların tok tahta sesi rüzgârın uğultusuna karışıyordu. Döşeme aralıklarından aşağıda görünen Haliç suları kurşun rengindeydi. İskelelerden kalkan Şirket-i Hayriye vapurlarının ağır, isli dumanı alçaktan dağılıyor, rüzgârla insanın yüzüne vuruyordu. Yanından geçen şemsiyeli beyler, meşin çantalı genç memurlar bu kısa boylu, siyah paltolu, yün başörtülü yaşlı kadına dönüp bakmıyordu bile. Hızla geçen bir memurun şemsiyesinden süzülen su Münevver’in omzuna döküldü; adam farkına varmadan kalabalığa karıştı.
Münevver omuzundaki suyu silkelemedi; yalnızca bir an yağmur perdesi ardında silikleşen Yeni Cami kubbesine baktı.
Oysa yirmi bir yıl önce, 1923’ün o güneşli bahar günlerinden birinde, yine bu köprüden üsteğmen üniformasıyla geçmişti. O gün yağmur yoktu; Haliç’in suyu maviydi, martılar alçaktan uçuyordu. Kalabalık o yürürken kendiliğinden iki yana açılmış, şapkasını çıkaran erkekler, pencerelerden mendil sallayan kadınlar ve fotoğraf çekmek için birbirini iten gazeteciler etrafını sarmıştı. İki gazeteci köprü ortasında önünü kesip fotoğrafını çekmiş, o resim ertesi gün İstanbul gazetelerinin ilk sayfasında basılmıştı; Saniye’nin Kasımpaşa’daki atölyesinde o günkü fotoğraftan bir kopyayı hâlâ sakladığını biliyordu. O gün adını bağıranlar vardı. O gün Büyük Millet Meclisi’nin bağladığı maaşı, “Vatanın kurtuluşu parayla ölçülmez, Kızılay’a verin” diyerek geri çevirirken göğsünde yalnızca İstiklal Madalyası’nın ağırlığı vardı. Kimseye borçlu olmamak, o bahar gününde dünyanın en temiz ve en kolay şeyi gibi görünmüştü. Şimdi o madalya evde, tahta sandığın dibinde bir mendilin içinde duruyordu; komşular bile bilmezdi. Bugün yağmurun altında göğsünde madalya değil, iç cebinde siyah muşamba defter vardı. Ayakkabısının sol tabanı köprü ortalarına doğru iyice yumuşamış, incelen köseleden içeri sızan yağmur suyunun soğuğu çorabından parmak uçlarına işlemişti. Her adımda çorabı ıslak bir sesle ayağına yapışıyor, yine de yürüyüşünün düzeni bozulmuyordu.
Eminönü Meydanı’nda tramvay zilleri ve kestaneci mangallarının ıslak kömür dumanı birbirine karışıyordu. Münevver kalabalıktan sıyrılıp Babıâli yokuşuna saptı. İki yandaki matbaaların bodrum pencerelerinden mürekkep ve sıcak makine yağı kokusu sızıyordu. Yokuştan aşağı koşan bir gazete dağıtıcısı çocuk ıslak desteyi koltuğunun altında koruyarak yanından sıyrıldı.
Yokuş yarılanırken nefesi daraldı; göğsünün sol yanında —yirmi üç yıl önce İznik’te yediği kurşunun izinin tam altında— ince, bıçak ucu gibi bir sızı yokladı. Elini göğsüne götürmedi. Kimseye belli etmemek için yolun sağındaki bir kitabevinin vitrinine bakar gibi yapıp birkaç saniye durdu.
Vitrin camından yağmur damlaları ince yollar çizerek iniyordu. İçeride dizili tarih kitapları, sarı dergiler ve bir harita vardı; ama Münevver zaten okuyamadığı kitaplara değil, camdaki kendi yansımasına baktı: çökük yanaklar, ıslak başörtüsünün altından görünen gümüşleşmiş kaşlar, ama hâlâ eğilmeyen bir çene. Yirmi yıl önce Samanlı sırtlarını tırmanmak, bugün bu yokuşu çıkmaktan daha kolaydı. Soluğunu yavaşça topladı ve yürümeye devam etti.
Vilayet ek binasının önüne geldiğinde saat dokuza yaklaşıyordu. Ağır ahşap kapıyı itip içeri girdiğinde, içerisinin dışarıdan bile daha soğuk olduğunu hissetti. Kapı arkasından tok bir sesle kapandı; şehrin uğultusu kesildi. Yüksek tavanlı taş koridorlar ıslak yün, ucuz tütün, nemli kireç ve eski kâğıt kokuyordu. Alt katta bir odacı elinde çay tepsisiyle geçiyor, uzak odalardan düzensiz daktilo tıkırtıları taş duvarlarda yankılanıyordu. Münevver 1941’deki gelişinden yolu ezbere biliyordu; üst kata çıkan taş merdivenleri trabzana tutunmadan çıktı.
Üst kat koridoru loştu; tavandan sarkan çıplak ampuller soğuk, cılız bir ışık veriyordu. Koridorun sonundaki Yardım ve Gazilik İşleri Komisyonu kapısının önünde, uzun tahta sıralara yedi sekiz kişi dizilmişti.
Münevver sıranın en ucuna, ayakta durarak yerleşti. Sırtını duvara yaslamadı. Ellerini paltosunun iki yanında sabit tuttu; sol ayakkabısından sızan su, taş zeminde ince, koyu bir halka yapmaya başladı.
Sıralarda oturanlar pek konuşmuyordu. Karşı sırada, eski bir erkek ceketi giymiş, ayakları ıslak lastik kunduralı yaşlı bir köylü kadın kucağındaki sararmış zarfı iki eliyle sıkmıştı; sanki elini gevşetse içindeki kâğıt uçup gidecekti. Yanında şapkasını dizlerinin arasında çeviren cılız, tıraşı uzamış bir adam, dizinde kırışık bir istidayla oturuyordu; kapı her kıpırdadığında başını kaldırıyor, sonra omuzları yeniden çöküyordu. Bu koridorda insanları küçülten şey soğuk değil, kapalı kapı ardında hangi kâğıdın neye yeteceğini bilememenin sessiz bekleyişiydi.
Münevver’in yanındaki sırada, sağ bacağı diz altından kesik, tahta koltuk değnekli yaşlı bir adam oturuyordu. Dirsekleri yamalı boz ceketinin yakasını kaldırmış, değneklerini dizlerinin arasına dayamıştı. Adam bir süre Münevver’in dik duruşunu, ıslak paltosunun eteklerinden taş zemine damlayan suyu izledi. Sonra başını hafifçe kaldırıp kısık, hırıltılı bir sesle konuştu:
“Sen de mi maluliyet için geldin bacı?”
Münevver gözlerini karşı duvardaki çerçeveli genelgeden ve karartma talimatnamesinden ayırmadan cevap verdi: “Yeğenim için.”
“Oturaydın şuraya, kenarda yer var,” dedi adam değneğini biraz çekerek. “Bu kapı çabuk açılmaz.”
“Ayakta dururum, sağ ol.”
Adam acı bir gülümsemeyle başını salladı. “Belli, ayağın toprağa alışık. Benim gibi tek ayak kalmayınca insan oturmayı sevmiyor.” Bir an sustu, sonra alçak sesle devam etti. “Allah kolaylık versin. İki yıldır gelip giderim bu koridora. Sakarya’da bıraktığım bacağı soruyorlar, ‘Hangi alay, hangi tabur, sevk pusulası nerede?’ diyorlar. Polatlı sırtında şarapnel düştüğünde sıhhiye arabasına atıp Eskişehir’e çekmişler; kâğıt yandı mı kayboldu mu kimsede yok. Şimdi bacağın yarısı yok diyorum, ‘Rapor gerek’ diyorlar. Sanki kurşunu yerken kâtip yanımızdaydı.”
Münevver bir şey demedi; yalnızca başını çok hafif eğdi. Gözünün önüne 1921 Eylül’ünde İznik sırtlarında toprağa uzanan yaralılar geldi; kimsenin cebinde sevk pusulası yoktu. Bu koridorda herkesin hikâyesi aynı cümleye çıkıyordu: savaşta sorulmayan kâğıtlar, barışta insanın önüne taş duvar gibi dikiliyordu.
“Yeğenin nerede yaralandı bacı?” diye sordu adam bir süre sonra, sesini alçaltarak.
“İznik’te,” dedi Münevver kısaca. “Sol elinden iki parmak gitti.”
Adam gözlerini kısarak Münevver’e yeniden, bu kez ağır ve ölçülü bir saygıyla baktı. “İznik’te kadınlar da mı vardı?”
“Vardı.”
Adam başka bir şey sormadı; savaşta birbirini görmemiş iki insanın soğuk bir koridorda birbirini tanıdığı o kısa sessizliğin ardından “Allah yardımcın olsun,” diye mırıldanıp önüne döndü.
On dakika kadar sonra kapı aralandı ve içeriden biri karşı sırada şapkasını çevirip duran cılız adamın adını seslendi. Adam aceleyle doğruldu, dizindeki kırışık istidayı iki eliyle göğsüne bastırıp içeri girdi. Beş dakika bile geçmeden aynı kapıdan yeniden çıktı; elindeki kâğıt hâlâ aynı kırışıklıkla parmaklarının arasındaydı, omuzları girdiğinden daha fazla çökmüştü. Koridordakilere bakmadan, merdivenlere doğru sessizce yürüyüp kayboldu. Sıralardaki kimse arkasından tek söz etmedi.
Yarım saat sonra komisyon odasının kapısı bu kez daha geniş açıldı. Bekleyenlerin hepsi bir an nefesini tuttu. İçeriden tütün ve eski kâğıt kokusu taştı; elinde kalın bir dosya destesiyle genç bir kâtip göründü. Yirmi sekiz, yirmi dokuz yaşlarında, ince yüzlü, gözlerinin altı uykusuzluktan hafifçe morarmış bir adamdı. Saçları özenle yana taranmış, üzerindeki koyu lacivert ceket omuzlarına biraz bol gelmişti; beyaz gömleğinin yakası dikkatle ütülenmişti. En üstteki dosyaya bakarak yüksek sesle okudu:
“Münevver… Soyadı?” Duraksadı, kâğıda biraz daha yaklaştı. “Münevver Savaşır. Tophane.”
Münevver bir adım öne çıktı. “Benim.”
Genç kâtip —Refik’ti adı— başını kaldırıp kadına şöyle bir baktı. Kurtuluş Savaşı bittiğinde henüz yedi yaşında bir çocuktu; masasında her gün onlarca reddedilmiş dosya dönüp duruyordu. Bu kadar yaşlı, bu kadar sessiz bir kadının dosyasının kapağına neden kırmızı kalemle “Tekrar müracaat — 1941 reddi mevcut — 408 sayılı kanun m. 4” yazıldığını merak etmeden kapıyı yana açtı. “Buyurun, komisyon bekliyor.”
Münevver eşiği geçerken koltuk değnekli adam arkasından başını hafifçe eğdi.
Oda genişti ama yüksek tavanı yüzünden köşedeki çini sobanın cılız ısısı yukarıda kayboluyordu. Yüksek pencerelerin kenarlarına siyah karartma perdeleri toplanmıştı. Uzun, yeşil çuha örtülü masanın ortasında altmış yaşlarında, kır saçları özenle geriye taranmış, koyu gri üç parçalı yün takım elbiseli ve altın çerçeveli gözlüklü bir adam oturuyordu: Komisyon Başkanı Sabri Efendi. Yanında iki üye daha vardı; sağdaki önündeki çizgili deftere bir şeyler karalıyor, soldaki ise elini çenesine dayamış pencereden Babıâli’nin ıslak çatılarını izliyordu. Masada kalın kanun ciltleri, mühür ıstampası, pirinç bir zil ve kırmızı uçlu kalemler cetvelle hizalanmış gibi düzenliydi. Sabri Efendi, Osmanlı’nın son yıllarından Cumhuriyet dairelerine taşınmış eski terbiyeli, ölçülü bir memurdu; duyguların masanın üstündeki evraka karışmasına hiç izin vermezdi. Refik kapıyı sessizce kapatıp masanın sol kenarındaki küçük iskemleye geçti, dolma kaleminin kapağını açtı, mürekkep hokkasını önüne çekti. Her sabah olduğu gibi bu dosyanın da beş dakikada kapanıp sıradakine geçileceğini sanıyordu.
Sabri Efendi altın çerçeveli gözlüğünü burnunun ucuna indirip önündeki dilekçeye baktı.
“Oturun hanımefendi,” dedi; ama sesi davetkâr değil, günde otuz dosya bitirmeye alışmış, işlemi hızlandırmak isteyen yorgun bir memur sesiydi.
Münevver boş tahta iskemleye bakmadı bile; oturmadı. Ellerini paltosunun iki yanında sabit tuttu. “Ayakta dururum efendim. Sözüm kısa.”
Sabri Efendi hafifçe kaşını kaldırdı, sonra yeniden kâğıtlara döndü. “Dilekçenizi ve Tophane muhtarından aldığınız muhtaçlık ilmühaberini okuduk. 1941’de de Millî Müdafaa Vekâleti’ne müracaat etmişsiniz. Orada da cevabı verilmiş. Bakın hanımefendi, elimizdeki 408 sayılı kanunun dördüncü maddesi sarihtir. Milis kuvvetlerinde hizmet etmiş olanlara maaş bağlanabilmesi için, harpte fiilen malul kalmış olmak ve bunu yetkili askerî sıhhiye heyetinin raporuyla tevsik etmek şarttır. Sizin dosyanızda böyle bir askerî heyet raporu yok.”
“Ben kendim için istemiyorum,” dedi Münevver. Sesi ne yükseldi ne titredi; soğuk odada taş gibi net duyuldu. “İznik’te göğsümden ve kolumdan vuruldum, ama yürüyorum, elimi tutuyorum. Kendim için kimseden bir akçe istemedim, bugün de istemem. 1923’te verilen maaşı da Kızılay’a bıraktım. Malul olan ben değilim; yanımda çarpışan yeğenim Naciye’dir. Sol elinin iki parmağı o çatışmada koptu. Altı çocuğu var, kocası iki yıl önce zatürreden öldü. Ekmek karnesi yetmiyor. Çocuklar kışın ortasında aç.”
Masanın kenarında defterine bir şeyler karalayan üye kalemini durdurup başını çevirdi, Münevver’e baktı, sonra yeniden kâğıdına eğildi. Penceredeki üye yerinden bile kımıldamadı. Sabri Efendi iç çekip kırmızı kalemin arkasıyla yeşil çuhaya hafifçe iki kez vurdu.
“Hanımefendi, hâlinize müteessirim, lakin kanun duygularla değil, kayıtla işler,” dedi sesi hâlâ mesafeliydi. “Naciye Hanım’ın hangi düzenli kıtada, hangi tarihte, hangi komutan emrinde yaralandığına dair resmî askerî kaydı var mı? Yok. Sizin kurduğunuz birlik gönüllü bir müfrezeymiş. Vekâletin milis listesinde adınız geçiyor, doğrudur; hatta üst sıralardasınız. Ama ne birliğinizdeki kadınların resmî künyesi var, ne de yeğeninizin cephede yaralandığını tasdik eden bir kıta raporu. Mülga birlik kayıtlarında adı görünmüyor. Bu hâliyle encümenden karar çıkaramayız.”
Odada bir an yalnızca sobanın içindeki ıslak odunun cızırtısı ve yüksek camlara vuran yağmur duyuldu. Refik kalemini kâğıdın üstünde tutmuş, başını kaldırmadan Münevver’in eski ayakkabılarının etrafında taş zeminde biriken küçük yağmur birikintisine bakıyordu. Sol ayakkabının dikişinden sızan ıslaklık çorabının bileğini karartmıştı. Masanın üstündeki kanun maddeleri kuru ve düzenliydi; yerdeki su birikintisi ise soğuk ve gerçekti.
“Kayıt mı istiyorsunuz?” dedi Münevver.
Sabri Efendi gözlüğünü düzeltti. “Resmî belge, hanımefendi. Yahut kıta komutanı tasdikli yoklama cetveli ve çatışmaya bizzat şahitlik etmiş iki hayatta kişinin komisyon huzurunda vereceği imzalı zabıt varakası. Aksi hâlde komisyonun yapabileceği bir şey yoktur.”
Münevver bir saniye Sabri Efendi’nin gözlerinin içine baktı. Sonra sağ eli yavaşça siyah paltosunun yakasına gitti; iç cebinden beyaz tülbente sarılı paketi çıkardı, acele etmeden düğümünü çözdü. Siyah muşamba kaplı, sağ alt köşesi yanıp büzüşmüş, kenarları el değmekten aşınmış ince cep defterini yeşil çuha örtünün üzerine bıraktı. Defter masaya hafif, tok bir sesle değdi.
“Benim okumam yazmam yok,” dedi Münevver. “Ama bu yola çıktığımız gün, İzmit sırtlarına tırmanırken yanımda bir rüştiye muallimesi vardı. İstanbul’dan feracesini bırakıp gelmişti. Ona dedim ki: ‘Bu kadınların adı rüzgârda kalmasın, yaz.’ Her akşam nöbetten sonra, gaz lambasının altında tek tek yazdı. Kim nereden geldi, hangi köyde vuruldu, kim sağ kaldı… Hepsi orada.”
Sabri Efendi deftere elini sürmedi; yalnızca gözlüğünün üzerinden yanık köşeye baktı. “Özel bir cep defteri resmî evrak yerine geçmez hanımefendi. Üzerinde resmî mühür yok, tasdik yok.”
Refik, istemsizce elini uzatıp defteri kendine doğru çekti. Sabri Efendi’nin ters bakışını hissetti ama elini geri çekmedi. Muşamba kapak soğuk ve sertti. Yanık köşeden parmaklarına hâlâ çok eski bir is kokusu sinmiş gibi geldi. Sayfaları yırtmamaya özen göstererek ilk yaprağı çevirdi.
Mürekkep yer yer solmuş, bazı satırlar kurşun kalemle tamamlanmıştı; ama el yazısı şaşılacak kadar düzgün, ince ve kararlıydı. Sayfanın en üstünde özenli bir eski yazıyla tarih düşülmüş, hemen yanına sonradan Latin harfleriyle aynı tarih geçirilmişti. Refik farkında olmadan fısıltıyla okudu:
“Oğulpaşa, 14 Nisan 1336 — Adı okunanlar.”
Sabri Efendi kaşlarını çattı. “Refik Bey, vaktimiz dar. Dışarıda bekleyenler var.”
Refik duymamış gibi ikinci sayfayı çevirdi. Kalemini masaya bırakmış, iki eliyle defterin kenarlarını tutuyordu. Okul kitaplarında haritalardan okuduğu savaş, ilk kez solgun bir mürekkeple önünde duruyordu. Sayfalar boyunca kırkı aşkın kadın adı sıralanmıştı. Kimisinin yanında köy adı, kimisinin yanında yalnızca bir tarih ve küçük bir çarpı işareti vardı. “Ayşe, Bahçecik — I. İnönü’de kaldı.” “Hacer, Kandıra — kolundan yaralı, İzmit hastanesi.” Bir yaprak daha çevirdi. Kâğıdın yanık kenarı tam bu sayfalara denk geliyordu; ateş satırlara ulaşmadan söndürülmüş gibi kararmış ama yazıyı yutmamıştı. Parmağı üstteki satırda durdu: “Naciye, Erzurum — 7 Eylül 1337, İznik, sol elinden iki parmak gitti.”
Refik başını kaldırıp Sabri Efendi’ye baktı. “Efendim, burada yeğeninin yaralanma tarihi ve yeri günü gününe kayıtlı. İznik, 7 Eylül 1921. Yani 1337. Sakarya muharebelerinin en şiddetli günleri.”
Sabri Efendi koltuğunda huzursuzca kıpırdandı. “Refik Bey, siz henüz gençsiniz. Herhangi biri eski bir tarih kitabına bakıp bunu sonradan da yazabilir. Bizim elimizde mühürlü bir kıta raporu yok. Müfettiş dosyayı açtığında önüne bu yanık defteri mi koyacağım?”
“Mühür yok,” dedi Refik, sesi ilk kez biraz yükselmişti, “ama sayfanın kenarı yanmış, kâğıt yirmi yıllık saman kâğıdı, mürekkebi kâğıda işleyip solmuş. Üstelik…”
Sözünü bitirirken gözü birkaç satır aşağıya takıldı. Bir sonraki sayfaya da hızlıca bakıp yeniden döndü. Diğer bütün isimlerin aksine, burada ad ve baba adı bölümü boş bırakılmış, yalnızca kopya kalemiyle tek bir kelime yazılmıştı:
“Karaca — İzmit / İznik / Sakarya — Şahit: S.”
Defterine karalayan üye başını kaldırıp Refik’in elindeki deftere doğru eğildi. Refik başını kaldırıp Münevver’e baktı. “Bu satırdaki kim? Neden adı yok?”
Münevver’in yüzünde o ana kadar hiç değişmeyen sert çizgi ilk kez belli belirsiz yumuşadı; gözlerinden hızlı bir gölge geçti. “Adını vermedi,” dedi kısaca. “Ailesi bilmesin istedi. Geri döneceği bir evi vardı. Biz de zorlamadık.”
“İznik’te o da yanınızda mıydı?”
“Yanımızdaydı. İznik’te de, Sakarya’da da.”
Refik yutkundu. “Peki bu ‘S.’ kim? Defteri tutan muallime mi?”
“Saniye,” dedi Münevver. “Kasımpaşa’da oturur. Sağdır.”
Sabri Efendi gözlüğünü çıkarıp yeşil çuha örtünün üzerine bıraktı, dosyayı kapatıp önünden itti.
“Tamam, mesele anlaşıldı,” dedi sesi katı ama yorgundu. “Kanunun dışına çıkamayız, fakat usul gereği dosyayı iki hafta beklemeye alıyoruz. Bugünden itibaren on dört gün. Bu süre içinde, defteri tutan şahısla birlikte İznik çatışmasına bizzat tanıklık etmiş ikinci bir kişinin komisyon huzurunda yeminli ifadesi ve imzalı zabıt varakası alınmazsa, müracaatınız kesin olarak reddedilecektir. Bir sonraki dosyayı alalım Refik Bey.”
Münevver ne itiraz etti ne de yüzünü buruşturdu. İki hafta içinde yirmi iki yıldır dağılmış kırk üç kadından bir ikinci şahit bulmanın ne demek olduğunu anladı, ama bunu duruşuna yansıtmadı. Başıyla kısa, vakur bir selam verdi. Ne teşekkür etti ne de yakardı.
Elindeki tülbenti açıp defteri almak için uzandığında, Refik avucunu soğuk muşamba kapağın üzerinde tuttu. Sabri Efendi kaşlarını çatarak genç kâtibe baktı ama sesini çıkarmadı.
“İzninizle bu defter birkaç gün bende kalsın, teyze,” dedi Refik; ilk kez “hanımefendi” değil, “teyze” demişti. Bu tek kelime, masanın iki tarafındaki soğuk memuriyet duvarında ince bir çatlak açtı. “İncelemem lazım. Tarihleri vekâlet kayıtlarıyla karşılaştıracağım. Kasımpaşa’daki Saniye Hanım’ın adresini de bir kâğıda yazayım. Kaybetmem, söz veriyorum.”
Münevver elini çekti. Genç memurun gözlerinin içine birkaç saniye boyunca kırpmadan baktı. O bakışta bir komutanın karanlıkta nöbet teslim ederken karşısındakini tartan o eski, ölçen dikkat vardı. Refik gözlerini kaçırmadı; omuzları farkında olmadan biraz dikleşti. Yirmi iki yıldır yalnızca Saniye’nin sakladığı bu küçük defteri bir yabancıya bırakmak Münevver için kolay değildi, ama genç adamın sesinde Sabri Efendi’nin soğuk kâğıt dili yoktu.
“Emanettir,” dedi Münevver sonunda, sesi alçak ama ağırdı. “İçinde kırk üç kadının adı var. Biri hariç.”
Refik küçük bir kâğıt çekip dolma kalemini eline aldı. Münevver, Kasımpaşa’daki küçük terzi atölyesinin tarifini kısaca, yokuşun başındaki kahvehaneyi, dar sokağı ve iki katlı ahşap evi belirterek verdi. Refik tek kelime kaçırmadan yazdı. Münevver boş beyaz tülbenti özenle katlayıp paltosunun cebine koydu, arkasını döndü ve kapıya yürüdü.
Kapı yavaşça açılıp kapandı. Koridordaki soğuk sessizlikte Münevver’in ağır, düzenli ayak sesleri taş zeminde yankılanıp merdivenlere doğru uzaklaşırken, odada pencereye bakan üye esneyip saatine baktı, öbür üye ise Sabri Efendi’ye eğilip kömür dağıtımının bu hafta yine aksadığından söz etmeye başladı.
Refik onların kayıtsız sohbetini duymaz oldu. Önündeki siyah muşamba defteri, kimsenin dikkatini çekmeyecek kadar hafifçe yeniden araladı. Eski yazıyla Latin harflerinin yan yana durduğu o sayfalarda, yirmi yıl önceki bir muallimenin fırtına altında bile satır çizgisini bozmayan titiz eli vardı. Parmağı, adı yazılmamış o satırın üzerinde durdu: Karaca — İzmit / İznik / Sakarya — Şahit: S.
Dışarıda 1944’ün soğuk İstanbul yağmuru yüksek camlara vuruyordu. Sabri Efendi sıradaki dosyanın kapağını açıp adını okurken —Refik’in kulağına yalnızca uzak bir uğultu gibi gelen başka bir isim, başka bir yokluk— genç kâtip defteri dikkatle kapattı, cebine sığacak şekilde kendi önündeki Tophane dosyasının içine yerleştirdi. Masasının ucundaki küçük kâğıtta Kasımpaşa’daki terzi atölyesinin tarifi duruyordu. Akşam karartma saati bastırmadan oraya yetişmek için saat beşte hiç oyalanmadan çıkması gerekecekti. Dolma kalemini yeniden eline aldığında, zihninde bütün günün evrak yükünün üstünde duran tek bir karar vardı: Mesai bitiminde Kasımpaşa’ya gidecekti.