TYMM’de Yapay Zekâ Okuryazarlığı Neyi Hedefler?
TYMM’nin “üreten ve sorgulayan öğrenci” profili, yapay zekâyı bir kopya makinesi gibi değil; düşünmeyi hızlandıran, alternatif üreten, geri bildirim veren bir öğrenme asistanı gibi kullanmayı gerektirir. Buradaki kritik fark şudur:
- Kopya: Sonucu AI’den alıp teslim etmek.
- Öğrenme asistanı: Süreci AI ile güçlendirip son ürünü kendi aklınla kurmak (kanıt, kaynak, gerekçe, özgün dil).
AI Okuryazarlığı = 4 Parça: Kullanım, Sorgulama, Doğrulama, Etik
1) Kullanım: AI’yi “Asistan”a Çevirmek
Öğrencinin AI’yi doğru yerde kullanması için net görev tanımları gerekir. Aşağıdaki kullanım alanları sınıfta güvenlidir ve öğrenmeyi hızlandırır:
- Fikir üretme: Başlık alternatifleri, örnek senaryo, karşıt görüş listesi.
- Planlama: Yazı iskeleti, çalışma takvimi, proje adımları.
- Geri bildirim: Dil bilgisi, anlatım netliği, argüman boşlukları.
- Rol yapma: “Eleştirel editör”, “bilim insanı”, “tarihçi”, “avukat” gibi farklı bakış açısı.
2) Sorgulama: AI Yanıtı Her Zaman Doğru Değildir
AI bazen ikna edici şekilde yanlış bilgi üretebilir. Bu yüzden öğrencinin “sorgulama refleksi” kazanması gerekir. Sınıfta şu 3 soruyu rutinleştirin:
- Bu bilgi ne iddia ediyor? (Tek cümleyle)
- Bu iddiayı hangi kanıt destekliyor? (Kaynak var mı?)
- Alternatif açıklama / karşı örnek var mı?
3) Doğrulama: 3 Adımlı “Kanıt Zinciri” Rutini
Her önemli iddia, şu mini akıştan geçsin:
- İddia (AI’den geldi veya öğrenciden geldi)
- Kaynak Bul (resmî rapor, akademik makale, ders kitabı, güvenilir kurum sitesi)
- Çapraz Kontrol (en az 2 bağımsız kaynakla doğrula)
Uygulama fikri (10 dakika): Öğretmen 3 AI cümlesi verir. Öğrenciler gruplara ayrılır. Her grup bir cümleyi “kanıt zinciri” ile doğrular veya çürütür, sınıfa sunar.
4) Etik: Sınırları Baştan Çizin
AI okuryazarlığının kalbi etik ve güvenliktir. TYMM’de etik; “yasak” değil “doğru kullanım standardı”dır. Sınıf sözleşmesine şu maddeleri ekleyin:
- Şeffaflık: AI kullanıldıysa belirtilir (hangi aşamada, nasıl).
- Kaynak disiplini: AI’nin verdiği bilgi, kaynaksızsa “taslak fikir” sayılır; doğrulanmadan kesin bilgi olarak yazılmaz.
- Gizlilik: Öğrenci; kendi/başkasının kişisel verisini AI’ye girmez (ad-soyad, telefon, adres, özel durumlar).
- Özgün ürün: Teslim edilen metin/ürün öğrencinin kendi dili ve kurgusuyla son hâlini alır.
Sınıfta Prompt Öğretimi: “İyi Soru = İyi Öğrenme”
Prompt becerisi, aslında düşünme becerisidir. Öğrenciye şu “Prompt Kartı” şablonunu verin:
PROMPT KARTI (Kısa Şablon)
- Rol: “Bir öğretmen gibi / bir editör gibi / bir bilim insanı gibi…”
- Hedef: “Şunu üretmeme yardım et: …”
- Bağlam: Sınıf düzeyi, konu, süre, format
- Kısıtlar: “En fazla 150 kelime, 3 madde, 2 karşı görüş…”
- Kontrol: “Yanıtın sonunda ‘doğrulanması gereken iddiaları’ listele.”
Örnek prompt (etik + doğrulama gömülü):
“Lise düzeyinde ‘yapay zekâ okuryazarlığı’ hakkında bir yazı planı çıkar. Rolün: eleştirel editör. Çıktı: 6 başlık, her başlık için 2 alt madde. Sonunda: ‘doğrulama gerektiren iddialar’ listesi ver. Kaynaksız kesin iddia yazma; şüpheli noktaları işaretle.”
Uygulamalı Ders Akışı (40 Dakika) – Hazır Plan
A) Isınma (5 dk) – “AI Ne Yapar, Ne Yapmaz?”
- Öğretmen iki cümle okur: biri doğru, biri uydurma ama ikna edici.
- Öğrenciler hangisinin riskli olduğunu tartışır: “Neden?”
B) Mini Atölye (15 dk) – Prompt + Geri Bildirim
- Gruplar aynı konuyu farklı rollerle sorar: “Editör”, “Karşıt görüş”, “Rubrik verici”.
- Gruplar gelen yanıtları karşılaştırır: Hangisi daha işe yarar? Neden?
C) Doğrulama Oyunu (15 dk) – Kanıt Zinciri
- Her grup bir iddia seçer.
- 2 kaynakla doğrular/çürütür.
- Sonuç: “Bu iddia teslim ödevinde kullanılabilir mi?” kararı.
D) Kapanış (5 dk) – Yansıtma
- “AI’nin en çok yardımcı olduğu adım neydi?”
- “Bir sonraki kullanımda hangi etik kuralı daha dikkatli uygulayacağım?”
Değerlendirme: TYMM’ye Uygun Portfolyo + Süreç Notu
AI’li çalışmada en adil ölçme yaklaşımı, üründen çok süreci görünür kılmaktır. Bunun için “AI Çalışma Günlüğü” ile portfolyo toplayın:
- Prompt(lar) + alınan yanıt özeti
- Doğrulanan kaynaklar (en az 2)
- Öğrencinin düzenlemeleri: “Neyi neden değiştirdim?”
- Son ürün + kısa yansıtma
Örnek Rubrik (kısa)
| Kriter | 4 (Çok İyi) | 3 (İyi) | 2 (Gelişiyor) | 1 (Başlangıç) |
|---|---|---|---|---|
| Doğrulama | İddialar 2+ güvenilir kaynakla doğrulanmış, çelişkiler not edilmiş | Çoğu iddia doğrulanmış, küçük boşluklar var | Az sayıda doğrulama, kaynaklar zayıf | Doğrulama yok / kaynaksız kesin iddialar var |
| Etik & Şeffaflık | AI kullanımı açıkça belirtilmiş, kişisel veri yok, alıntı disiplini güçlü | Genel olarak şeffaf, küçük eksikler var | AI kullanımı belirsiz, etik maddeler eksik | Şeffaflık yok / uygunsuz kullanım |
| Özgün Katkı | Öğrenci dili belirgin, yorum ve yapı özgün | Özgünlük iyi, bazı bölümler fazla benzer | Özgün katkı sınırlı | Metin büyük ölçüde AI çıktısı gibi |
| Prompt Kalitesi | Rol/bağlam/kısıtlar net; öğrenmeyi yöneten sorular | Genelde net, bazı eksikler var | Belirsiz promptlar, sonuçlar dağınık | Tek cümle/komut; amaç belirsiz |
Hazır Sınıf “AI Kullanım Sözleşmesi” (Kısa)
- AI, ödevin tamamını yazmak için değil; öğrenmeyi desteklemek için kullanılır.
- AI kullanımı teslimde belirtilir: “Şu aşamada kullandım: …”
- Kişisel veri girilmez.
- Kaynaksız bilgi “kesin doğru” sayılmaz; doğrulama zorunludur.
- Son ürün öğrencinin kendi dili ve kurgusuyla tamamlanır.
Son söz: TYMM’de yapay zekâ okuryazarlığı; teknoloji dersi değil, düşünme, doğrulama ve etik davranma disiplinidir. Öğrenci AI’yi doğru kullanmayı öğrendiğinde “daha hızlı cevaplayan” değil, “daha iyi düşünen” olur.
Makale Bilgi Notu
Hazırlanış: Bu makale GPT ile birlikte hazırlanmıştır.
OECD – Recommendation of the Council on Artificial Intelligence (insan-merkezli, güvenilir AI ilkeleri; politika ve uygulama çerçevesi).
Long & Magerko (2020) – What is AI Literacy? Competencies and Design Considerations (AI okuryazarlığı yetkinlik alanları).
Ek okuma (ders planı örnekleri için): doğrulama/kanıt okuryazarlığı, bilgi kirliliği ve kaynak değerlendirme literatürü (medya okuryazarlığı rubrikleriyle birlikte kullanılabilir).
Makale Bilgileri
Etiketler: