TYMM’de Değerler Eğitimi: “Erdem” Kavramı Sınıfta Nasıl Somutlaşır?

TYMM’de “Erdem” Neden Sınıfta Görünür Olmalı?

Değerler eğitimi çoğu zaman iyi niyetli cümlelerle başlar: “Saygılı olun, dürüst olun, sorumluluk alın…” Fakat öğrencinin zihninde asıl soru şudur: “Bunu hangi durumda, nasıl yapacağım?” TYMM yaklaşımını sınıfa taşımanın kritik noktası da burada başlar: erdemi bir “slogan” olmaktan çıkarıp günlük davranış, karar ve ilişki dili haline getirmek.

Bu yazıda “erdem” kavramını; tartışma rutinleri, ikilem çalışmaları ve hizmet öğrenimi gibi yöntemlerle sınıf içinde somutlaştırmanın pratik bir yol haritasını bulacaksınız. Amaç, öğrenciyi “iyi insan” diye etiketlemek değil; öğrenciye iyi karar verme, iyi ilişki kurma ve topluma katkı becerilerini adım adım kazandırmaktır.

1) Sınıfta “Erdem”i Tanımlamak: Sözlük Değil Davranış

Erdem, tek başına “iyi özellik” listesi değildir. Sınıfta işe yarayan tanım şudur:

Bu nedenle erdem öğretimi, “anlatım”dan çok alışkanlık inşası ister. Alışkanlık inşası ise üç şeyle hızlanır:

• Dil: Sınıfın ortak kavramları (saygı, adalet, nezaket, sorumluluk…)
• Rutin: Her derste tekrarlanan küçük uygulamalar
• Geri bildirim: Davranışın etkisini görünür kılan, yargılamayan geri dönüş

2) Sınıf Kültürü: “Erdem Sözleşmesi” ile Ortak Dil Kurmak

Değerler eğitimi tek bir etkinlik değil, sınıfın çalışma biçimidir. Bu yüzden ilk adım “ortak dil” kurmaktır.

Uygulama: 20 Dakikalık Erdem Sözleşmesi

1. 3 soru yazın: “Bu sınıfta kendimi güvende hissetmem için neye ihtiyacım var?”, “İyi öğrenmek için neye ihtiyacım var?”, “İyi bir ekip olmak için neye ihtiyacımız var?”
2. Gruplar 5 madde önerir. Öğretmen “davranış dili”ne çevirir. (Örn: “saygı” → “söz kesmeden dinlerim”)
3. Son metin 8–10 davranış cümlesiyle sınıfta görünür bir yere asılır.
4. Haftalık 2 dakika: “Bu hafta hangi maddede iyiydik, hangisini güçlendireceğiz?”

3) Tartışma ve İkilem Çalışmaları: Erdemi Karar Üzerinden Öğretmek

Öğrenciler erdemi en hızlı karar anlarında öğrenir. Bu nedenle ikilem çalışmaları çok etkilidir: doğru/yanlışın net olmadığı, birden fazla değer çatışmasının olduğu durumlar.

Uygulama: “İkilem Kartları” Rutini (Haftada 1)

• Öğretmen 1 kısa senaryo okur (1 dakika).
• Öğrenci önce tek başına düşünür: “Ben olsam ne yapardım?” (1 dakika).
• İkili konuşma: “Neden?” (3 dakika).
• Sınıf tartışması: Her görüşten 1 temsilci (7 dakika).
• Kapanış: “Bu kararda hangi değer(ler) çatıştı?” (2 dakika).

Örnek İkilem Senaryoları (Lise)

• Adalet–Sadakat: Yakın arkadaşın kopya çekiyor. Öğretmen fark etmedi. Ne yaparsın?
• Dürüstlük–Kendini koruma: Grup ödevinde senin emeğin azdı. Sunumda “eşit çalıştık” deniyor. Ne yaparsın?
• Nezaket–Doğruluk: Arkadaşın görünüşüyle ilgili hassas. Fakat sosyal medyada alay konusu oluyor. Nasıl konuşursun?

4) Hizmet Öğrenimi: Değeri Davranışa Dönüştürmek

Değerleri “davranış”a en güçlü çeviren yöntemlerden biri hizmet öğrenimidir. Yani öğrencinin gerçek bir ihtiyaca katkı sunarken, bunu ders hedefleri ve yansıtma (reflection) ile öğrenmeye dönüştürmesi.

Uygulama: 4 Adımlı Hizmet Öğrenimi Döngüsü

1. İhtiyacı gör: Okul/mahallede bir ihtiyaç belirleyin (erişilebilirlik, çevre, okuma kültürü, yaşlılarla iletişim…)
2. Planla: Rolleri dağıtın, zaman çizelgesi çıkarın, güvenlik/izin konularını netleştirin.
3. Uygula: Küçük ama düzenli adımlar (tek seferlik dev proje yerine 3–4 haftalık seri).
4. Yansıt: “Ne yaptık?” değil, “Kime ne etkisi oldu? Bende ne değişti?”

Lise İçin Mini Proje Örnekleri

• Okuma Kardeşliği: Lise öğrencileri, ortaokul öğrencileriyle haftalık 30 dk okuma–sohbet yapar.
• Okul İyileştirme Ekibi: Erişilebilirlik, temizlik, güvenli alanlar için küçük iyileştirmeler önerir ve uygular.
• Dijital Nezaket Kampanyası: Siber zorbalıkla mücadele için kısa video/afiş serisi + sınıf sohbetleri.

5) “Adil” Geri Bildirim: Ahlâk Notu Değil, Süreç Geri Bildirimi

Değerler eğitiminde en kritik risk şudur: Öğrenciyi “iyi/kötü” diye etiketlemek. Bu, hem adaletsizdir hem de davranış değişimini zorlaştırır. Bunun yerine davranışın etkisine ve sürece odaklanan geri bildirim daha güvenlidir.

Geri Bildirim Dili (3 Parça)

• Gözlem: “Tartışmada iki kez arkadaşının sözünü kestin.”
• Etki: “Bu olunca fikirlerini tamamlaması zorlaştı.”
• Alternatif: “Bir sonraki turda not alıp söz isteyerek konuşmayı dener misin?”

Mini Rubrik: “Tartışmada Saygı” (Biçimlendirici)

6) Erdem Portfolyosu: “Gelişim Kanıtı” Toplamak

Portfolyo, değerler eğitiminde çok işe yarar çünkü öğrencinin “ben değişiyorum” hissini güçlendirir.

Portfolyoda Neler Olabilir?

• İkilem tartışmalarından 3 kısa yansıtma yazısı
• Hizmet öğrenimi projesinden “etki günlüğü”
• Öz değerlendirme: “Bu ay en çok hangi erdemi çalıştım?”
• Akran geri bildirimi: “Sende güçlü bulduğum 1 davranış + geliştirebileceğin 1 davranış”

Sonuç: Erdem, Dersin “Konusu” Değil Dersin “Yolu”dur

TYMM perspektifiyle bakıldığında değerler eğitimi, ayrı bir saatten çok sınıfın öğrenme biçimidir. Tartışma rutinleri, ikilem çalışmaları ve hizmet öğrenimi; erdemi soyut bir kavram olmaktan çıkarır, öğrencinin günlük hayatına taşır.

Başlangıç için tek bir adım seçin: Bu hafta bir “ikilem kartı” uygulayın. Sonra küçük bir sınıf rutini ekleyin. En hızlı dönüşüm, en küçük ama en düzenli adımlarla gelir.