Dijital vatandaşlık; sadece “internette kibar olmak” değildir. Lise düzeyinde dijital vatandaşlık, güvenlik (hesap ve cihaz korunması), mahremiyet (kişisel veri ve dijital ayak izi), telif (üretimde etik ve kaynak gösterme) üçlüsünün sınıf rutinlerine yerleşmesidir. TYMM’nin “üreten ve sorgulayan” öğrenci profili için bu beceriler, akademik başarı kadar belirleyicidir.
1) TYMM’de Dijital Vatandaşlık Neyi Hedefler?
- Üreten öğrenci: İçerik üretir (sunum, video, afiş, rapor) ama telif ve kaynak gösterme kültürüyle üretir.
- Sorgulayan öğrenci: Paylaşmadan önce “Bu bilgi doğru mu? Bu görseli kullanmaya hakkım var mı?” diye kontrol eder.
- Sorumlu öğrenci: Dijital ayak izinin kalıcı olabileceğini bilir, mahremiyet ayarlarını yönetir.
2) Sınıfta Uygulanabilir 3 Büyük Rutin
Rutin A: “Paylaşmadan Önce 30 Saniye Kontrol”
Her paylaşım/ödev yükleme öncesi şu 4 soru sınıfta standart hale getirilir:
- Kişisel veri var mı? (kimlik, okul numarası, adres, yüz, plaka, konum vb.)
- İzin var mı? (arkadaş fotoğrafı, sınıf içi görüntü, ekran görüntüsü paylaşımı)
- Kaynak var mı? (metin/görsel/istatistik nereden?)
- Gelecek ben bunu görse ne hisseder? (dijital ayak izi farkındalığı)
Rutin B: “Haftalık Gizlilik Check-up” (5 dakika)
Haftada bir, dersin başında 5 dakikalık mini kontrol: konum, kamera/mikrofon izinleri, uygulama erişimleri, şifre güvenliği. Öğrenci bunu kendi cihazında yapar; öğretmen “kontrol listesi” ile yönlendirir.
Rutin C: “Kaynak Göstermeden Teslim Yok”
Ürün odaklı TYMM ödevlerinde (sunum, poster, video) en altta “Kaynakça” bölümü zorunlu olur. Öğrenci, en azından şu formatı kullanır:
- Metin: Yazar/Site – Başlık – Tarih – Link
- Görsel: Kaynak – Lisans bilgisi (varsa) – Link
3) Güvenlik: Lise Düzeyi İçin Net, Ölçülebilir Kazanımlar
3.1 Güçlü Şifre ve Hesap Koruma (Uygulama)
Sınıf etkinliği (15 dk): “Şifreyi güçlendir” atölyesi
- Öğrenciler 3 örnek şifreyi değerlendirir (zayıf/orta/güçlü).
- Bir “parola cümlesi” üretir: Kolay hatırlanan ama uzun ve benzersiz.
- 2FA (iki adımlı doğrulama) kavramı uygulamalı anlatılır.
3.2 Kimlik Avı (Phishing) Simülasyonu
Öğretmen 2 örnek e-posta/mesaj metni getirir: biri gerçekçi sahte, biri güvenilir. Öğrenciler “kırmızı bayrakları” işaretler:
- Acele ettirme (“Hemen tıkla!”)
- Şüpheli link / yazım hatası / garip alan adı
- Kişisel bilgi isteme
- Ödül/ceza vaadi
3.3 Sınıf “Cihaz Güvenliği Sözleşmesi”
Tek sayfa, imzalı ve görünür:
- Ekran kilidi zorunlu
- Ortak Wi-Fi’da hassas işlem yapmama
- Uygulama izinlerini kontrol etme
- Şüpheli linkleri öğretmene bildirme
4) Mahremiyet: Dijital Ayak İzi ve Kişisel Veri
4.1 “Benim Dijital Ayak İzim” Haritası
Etkinlik (20 dk): Öğrenci bir sayfada şunları çıkarır:
- Kullandığım platformlar
- Paylaştığım veri türleri (foto, konum, okul, hobi, arkadaş listesi)
- Kimler görebilir? (herkes/arkadaşlar/özel)
- Risk puanı (1-5) ve düzeltme adımı
Amaç korkutmak değil; kontrol duygusu kazandırmaktır: “Ben yönetirim, platform değil.”
4.2 “İzin ve Rıza” Dili (Sınıf Kültürü)
- Sınıfta foto/video çekmeden önce izin isteme
- Arkadaşın görüntüsünü paylaşmama
- Öğretmenin ders içi paylaşımlarında yüzleri bulanıklaştırma (mümkünse)
4.3 Mahremiyet İçin 5 Altın Ayar
- Hesaplar “varsayılan kapalı” (private) yaklaşımı
- Konum paylaşımı kapalı (gerektiğinde aç)
- Uygulama izinleri minimal (kamera/mikrofon sadece ihtiyaçta)
- Eski paylaşımları gözden geçir (aylık)
- Hesap kurtarma: yedek e-posta/telefon güncel
5) Telif ve Kaynak Gösterme: Üretim Odaklı Derslerde En Kritik Parça
5.1 “Kopyala-Yapıştır” yerine “Dönüştür-Üret”
Öğrenciye hedefi net koyun: “Bilgiyi aynen taşımak değil, yeniden yorumlamak.” Bunun için 3 kural:
- Ödevde en az 2 farklı kaynaktan karşılaştırma
- En az 1 özgün grafik/tablo/şema üretimi
- Her görselin altında kaynak satırı
5.2 Pratik Kaynakça Şablonu (Lise Seviyesi)
Öğrenci aşağıdaki şablonu kopyalayıp doldurur:
- Metin Kaynağı: Site/Yazar – “Sayfa/Metin Başlığı” – (Erişim: GG.AA.YYYY) – Link
- Görsel Kaynağı: Platform – “Görsel Adı” – Lisans/İzin – Link
- Video: Kanal – “Video Adı” – Tarih – Link
5.3 Sınıf İçi Mini Rubrik (10 Puan)
- 3p: Kaynakça var ve linkler çalışıyor
- 3p: Görsellerin lisans/izin bilgisi belirtilmiş
- 2p: Metin özgün, aşırı kopya yok
- 2p: En az 2 kaynak karşılaştırılmış
6) “Dijital Vatandaşlık” Derslere Nasıl Gömülür?
Dijital vatandaşlık ayrı bir ders gibi değil; her dersin “ürün” kısmına gömülür:
- Türkçe/Edebiyat: Alıntı-parafraz farkı + kaynakça
- Tarih: Fotoğraf/afiş kullanımı + telif
- Fen: Veri toplama, görselleştirme + veri mahremiyeti
- Rehberlik: Dijital ayak izi, iyi oluş, çevrimiçi sınırlar
7) Öğretmen İçin “Hızlı Uygulama Planı” (2 Hafta)
1. Hafta
- 30 saniye kontrol rutini tanıt
- Gizlilik check-up başlat
- Kaynakça şablonunu dağıt
2. Hafta
- Phishing simülasyonu yap
- Dijital ayak izi haritası etkinliği
- Mini rubrik ile ilk ürün değerlendirmesi
8) Son Söz
TYMM’de dijital vatandaşlık; öğrenciyi korkutarak değil, yetkilendirerek büyütür. Güvenlik, mahremiyet ve telif bilinci; “doğruyu yapan” değil, “doğruyu neden yaptığını bilen” öğrenci profiline hizmet eder. Bu kültür yerleştiğinde, öğrenci dijital dünyada sadece tüketmez: üretir, sorgular, sorumluluk alır.