Açık hesap
Akşam karanlığı Beyoğlu’nun taş sokaklarına çökerken ve atölye kapanma vaktine yaklaşırken, tavana asılı gaz lambasının alevi cam fanusun içinde hafifçe titredi. Dışarıdaki sokağın gürültüsü çekilmiş, içerideki kesim masasının üzerinde ise birbiriyle çarpışan üç ağır hesap kalmıştı: Taşıyıcının bırakmadığı sipariş parası ve yeni kumaş alımı, yaklaşan dükkân kirası, bir de hafta sonunda çalışanlara ödenecek ücretler.
Tavren, önündeki kalın hesap defterinin sayfasına eğilmiş, rakamları bir kez daha gözden geçiriyordu. Mühürsüz kâğıtla gelen o belirsiz siparişi bu şartlarda kabul etmemeyi, parasını peşin görmeden makas vurmamayı önerdi. Karşısında duran Mihren ise bu ihtimali hemen kapatmadı; dükkânın kepengini açık tutabilmek için tezgâha yeni iş girmesi gerektiğini söyleyerek konuyu çalışanların önünde tartışmaya açık tuttu ve işi kabul etmenin içeridekilere getireceği yükü hesapladı.
Tam o sırada, iplik sepetinin başındaki Liva ellerini işten çekip masaya yaklaştı. Günlerdir zihninde tarttığı düşünceyi ilk kez yüksek sesle ortaya koyarak, Ankara’da eskiden beri tanıdığı bir işlik sorumlusuna ayrı bir mektup yazmayı düşündüğünü söyledi. Mektupta İstanbul’da işlerin iyice daraldığını, dükkânların kumaş ve düzenli ücret bulmakta zorlandığını, bazı çalışanların ise geçinebilmek için başka yerlerde çalışma imkânı ve yardım aradığını açıkça anlatacaktı.
Masanın etrafındaki herkes, hazırlanacak bu mektubun gizli bir talimat ya da örtülü bir görev olmadığını daha ilk cümleden biliyordu. Yazılacak satırlarda ne askerî bir bilgi ne de siyasete dair tek bir kelime bulunacaktı; kimsenin adı açıkça verilmeyecek, yalnızca iş, malzeme ve geçim imkânı sorulacaktı. Liva, mektubu ulaştırmak ve oradaki durumu kendi gözüyle görmek üzere Naren’in Ankara’ya gidebileceğini düşündüğünü de sözlerine ekledi.
Bu öneri masanın üzerine bırakıldığında, yolculuğun atölyenin içindeki gündelik dengeyi nasıl değiştireceği hemen hesaplanmaya başlandı. Mektubun taşıdığı umut kadar, Naren gittiğinde arkada boş kalacak tezgâh da masanın tam ortasındaydı. Biçki masasının başındaki Rovan, Naren’in yokluğunda ölçü defterini kimin tutacağını ve provalara kimin bakacağını sordu. Sera, Naren’in gidişinin atölyedeki iş sırasını nasıl etkileyeceğini ve kendi sırtına binecek ek dikiş yükünü sessizce hesapladı. Mihren ise kardeşine ve Liva’ya dönerek, Naren’in gidip dönmesi için ne kadar zaman gerekeceğini sordu.
Tavren, çekmecedeki para kesesini çıkarıp yol için ayrılabilecek parayı masanın üzerinde iki kez üst üste saydı. Naren, masaya dizilen o paraya baktığında, kendi yol masrafının doğrudan doğruya atölyenin zaten kıt olan kasasından eksileceğini biliyordu. Tavren de bu gerçeği kimseden saklamadı; dükkânın kasasından çıkan miktar yetmeyince kendi kişisel payından ayırdığı parayı da yol harçlığına ekledi ve bunu açıkça deftere yazdı.
Naren, ayrılan yol parasını görünce kendi payına düşecek işi ve sorumluluğu düşündü; gitmek isteyip istemediğini kesin olarak söylemeden önce, yazılacak mektubun gerçekten nasıl bir umut taşıdığını anlamaya çalıştı. İçeride bir süre kimse konuşmadı. Dışarıdaki taş sokaktan, elinde kalan son top kumaşı satmaya çalışan bir seyyar satıcının boğuk sesi yükseldi, vitrin camına çarpıp yavaşça uzaklaştı.
Naren, o sessizliğin içinde Beyoğlu’ndaki küçük evini ve annesinin yıllardır dizinin dibinden ayırmadığı teneke dikiş kutusunu düşündü. Böyle tekinsiz bir zamanda yola çıkıp da geri dönememek ihtimali, annesinin ömrü boyunca kullandığı o tanıdık eşyaları ve bu tezgâhı temelli geride bırakmak kadar ağırdı. Yine de Ankara’daki işlikten gelecek olumlu bir cevap, buradaki birkaç kişiye yeni bir iş ve ekmek kapısı açabilirdi. Naren, bu yolculuğa razı olmanın içindeki korkuyu ortadan kaldırmadığını, yalnızca o korkuyla birlikte yürümeyi gerektirdiğini hissetti; gitmek, yetiştiği atölyeyi yüzüstü bırakmak değil, onun yaşayabilmesi için yeni bir yol aramaktı.
Naren başını kaldırıp mektubu götürmeyi kabul ettiğini söylediğinde, Liva kalemi eline almadan önce doğrudan Naren’in gözlerinin içine baktı.
“Bunu yalnızca benim adıma değil, bu masada hep birlikte konuştuğumuz için taşı,” dedi Liva.
Sera, mektup kaleme alınırken içerideki çalışanların hiçbirinin adının kâğıtta geçmemesini istedi; kimlikleri açık etmek yerine yalnızca içinde bulundukları geçim durumunu anlatmak yeterliydi. Liva bu uyarıyı dikkate alarak mektubun taslağını yeniden düzenledi.
Yolculuk ihtimali konuşulurken Naren, masanın başında duran para kesesine bakıp gitmenin yalnız kendi kararı olmadığını anladı. Atölyeden çıkacak paranın bir kısmı, haftalık ücretlerden ve kira için ayrılan tutardan eksilecekti. Tavren bunu saklamadan gösterdi; Naren de karar vermeden önce ne kadar yol parası gerektiğini, Ankara’da kaç gün kalabileceğini ve geri dönüş için neyin ayrılacağını sordu.
“Kesin süre veremem,” dedi Liva. “Oradaki işliği görmeden ne kadar kalacağını bilmeyiz.”
“Bir hafta desem?”
“Kimseye söz vermiş olmayız,” dedi Tavren. “Ama dönüş parasını ayrı tutarız. O para yol dışında kullanılmaz.”
Naren, yol için bir başkasının payının kısılmasını istemediğini söyledi. Mihren, masadaki herkesin kendi payından ne kadar ayırabileceğini açıkça konuştu; kimse sessiz kaldığı için rıza göstermiş sayılmadı. Sera, ek dikiş yükünü üstlenmek istemediği günleri belirtti. Rovan, Naren’in ölçü defteri işlerini gitmeden devretmesi gerektiğini söyledi. Böylece gidiş, yalnızca bir mektup taşıma kararı değil, atölyede kalacakların iş planı haline geldi.
Naren, Ankara’ya neden kendisinin gideceğini de sordu. Liva, onun kumaşı ve ölçü işini bildiğini, oradaki işlikte neyin işe yarayacağını anlayabileceğini söyledi. Kendisi İstanbul’da kalıp komşu atölyelerle kurduğu bağlantıları sürdürecekti. Naren, onun yolculuktan kaçmadığını, başka bir sorumluluğu seçtiğini anladı.
“Bu mektup beni askerî bir yere götürmeyecek,” dedi Naren. “İşlik sorumlusuna gidecek. Başka birine teslim etmem.”
“Evet,” dedi Liva. “Soracağımız şey kumaş, iş ve barınma. Cevap da neyse o.”
Tavren, yol parasını keseye koydu ve miktarı deftere yazdı. Naren, keseyi alırken bunun kendisine verilmiş bir ödül değil, hesap verilmesi gereken ortak bir kaynak olduğunu hissetti. Ertesi gün yol hazırlıkları yapılacak, mektup tamamlanacak ve atölyenin geri kalan işi yeniden bölüştürülecekti.
Yol kararı netleşmeden önce Naren, annesiyle konuşmak için akşam dükkândan erken çıktı. Kadın evde eski yün atkının sökük ucunu onarıyordu. Naren’in Ankara’ya gidebileceğini duyunca elindeki iğneyi bırakmadı.
“Ne kadar kalacağını biliyor musun?” diye sordu.
“Hayır. İş bulursak birkaç gün; bulamazsak hemen dönerim.”
“Dönüş paranı ayırdılar mı?”
“Evet. O para başka iş için kullanılmayacak.”
Annesi başını salladı. “Yola çıkmak cesaret işi değil. Nerede duracağını bilmek daha zor.”
“Ben de o yüzden gitmeden önce kararın hepsini konuştum.”
Kadın, atkıyı katlayıp masaya koydu. “Sana bir şey söylemeyeceğim. Gidersen, bunu yalnız kendi arzunla yap. Dükkânın yükü senin omzunda tek başına değil.”
Bu cümle, Naren’in içindeki suçluluğu hafifletti. Atölyedeki herkes yolculuğu konuşmuş, kendi payını belirtmişti; annesi de oğlunun yerine karar vermiyordu. Naren ertesi sabah Liva’nın mektubunu alacak ve yola kendi isteğiyle çıkacaktı.
Dükkâna döndüğünde, Liva mektup kâğıdının ölçüsünü alıyordu. Naren, annesinin sorularını ve verdiği yanıtları anlattı. Liva, “İyi. Dönüş gününü vaat etmediğine göre, kimseyi bekleyişe bağlamadın,” dedi.
Tavren, yol masrafını ve atölyenin açık hesabını tekrar kontrol etti. Karar, korkusuz olduğu için değil, herkes bedelini bildiği için alınmıştı.
Mektubun taslağı tamamlandığında Naren, Ankara’ya gitme kararını bir kez daha gözden geçirdi. Kendi annesiyle konuşacağını söyledi; bu yolculuğun evdeki hayatı da etkileyeceğini biliyordu. Liva, “İzin istemek zorunda değilsin,” dedi. “Ama annene ne kadarını bildiğini söyle.”
“Dönüş gününü bilmiyorum. Onu da saklamayacağım.”
“İyi. Bir tarih uydurmak, korkuyu azaltmaz.”
Naren, annesinin geçiminde kendi payının da bulunduğunu anlattı. Tavren’in ayırdığı para yalnız yol masrafıydı; ev için bırakacağı miktar ayrıca hesaplanacaktı. Mihren, atölyenin bu tutarı karşılayamayacağını açıkça söyledi. Naren, kendi birikiminden ekleyeceğini belirtti.
“Bunu da deftere yazalım,” dedi Tavren. “Sonra yol parasını atölye ödemiş gibi görünmesin.”
Karar böylece hem evin hem atölyenin hesabına açıkça girdi. Naren’in yola çıkması, başkalarının fark etmediği gizli bir görevin başlangıcı değildi; bir iş arayışına ve geçim mektubuna bağlı, bedeli konuşulmuş bir seçimdi.
Naren, yol parasının bir kısmını kendi birikiminden karşılayacağını söylediğinde Tavren miktarı yeniden hesapladı. Atölye, yalnızca ortak kasadan çıkan payı karşılayacaktı; evdeki ihtiyaçlar için ayrılan para ayrı kalacaktı.
“Ben gidersem iş sırası değişecek,” dedi Naren.
“Değişir,” dedi Sera. “Ama biz burada kalacağız. Bunu birlikte yürütürüz.”
Naren, bu cevabı bir güvence değil, çalışma arkadaşlarının kendi kararını verdiğinin işareti olarak aldı. Gidecek kişi kendisiydi; geride kalacakların yükünü de onlar belirleyecekti.
Naren de masadaki herkesin önünde, Ankara’dan döndüğünde üzerine tek bir hayal ya da tahmin eklemeden, yalnızca orada kendi gözüyle gördüğünü ve aldığı cevabı aktaracağına söz verdi. Gaz lambasının titrek ışığında defter kapanırken, atölyedeki açık hesap ilk kez yalnızca eksik kalan parayı ve kumaşı değil, kimin sözünün nereye kadar taşınacağı sorusunu da içeriyordu.

Liva Ankara'daki işliğe çalışma ve yardım imkânını soran açık mektubu hazırlıyor; ekip masanın çevresinde.