Bilgiden Beceriye Geçiş: Türkiye Yüzyılı Maarif Modeli'nde Yeni Ölçme ve Değerlendirme Yaklaşımı

Bilgiden Beceriye Geçiş: Türkiye Yüzyılı Maarif Modeli'nde Yeni Ölçme ve Değerlendirme Yaklaşımı

Eğitimde uzun yıllar boyunca öğrencinin başarısını belirlemenin en yaygın yollarından biri, öğrendiği bilgileri ne ölçüde hatırlayabildiğini kontrol etmek oldu. Bir kavramın tanımını bilmek, formülü hatırlamak, verilen bilgiyi doğru seçenekle eşleştirmek veya ders kitabındaki bilgiyi sınav kâğıdına aktarabilmek başarı göstergesi olarak kabul edildi.

Ancak öğrencinin bir bilgiyi hatırlaması ile o bilgiyi kullanabilmesi aynı şey değildir.

Günlük yaşamda karşılaşılan problemlerin büyük bölümü bize “Bu kavramın tanımı nedir?” şeklinde sunulmuyor. Önümüzde çoğu zaman çeşitli veriler, çelişkili bilgiler, farklı seçenekler ve karar verilmesi gereken bir durum bulunuyor. Bireyden beklenen ise sahip olduğu bilgiyi kullanarak durumu anlamlandırması, seçenekleri değerlendirmesi ve gerekçeli bir sonuca ulaşmasıdır.

Türkiye Yüzyılı Maarif Modeli'nin (TYMM) ölçme ve değerlendirme anlayışındaki önemli değişimlerden biri de tam olarak burada karşımıza çıkıyor: Bilginin ölçülmesinden vazgeçmek değil, bilgiyi beceriyle birlikte değerlendirmek.

Bilgi Önemsizleşmiyor, İşlev Kazanıyor

Beceri odaklı eğitim denildiğinde zaman zaman “Artık bilgi önemli değil.” şeklinde yanlış bir algı oluşabiliyor. Oysa herhangi bir becerinin ortaya çıkabilmesi için öncelikle kullanılabilecek bir bilgi altyapısına ihtiyaç vardır.

Bir öğrencinin biyolojik bir problemi çözebilmesi için ilgili biyoloji kavramlarını bilmesi, bir tarihsel olayı yorumlayabilmesi için dönemin koşullarını tanıması, matematiksel bir problemi çözebilmesi için gerekli kavram ve işlemlere hâkim olması gerekir.

Değişen nokta, değerlendirmenin burada sona ermemesidir.

Yeni yaklaşımda öğretmenin sorusu yalnızca:

“Öğrenci bu bilgiyi biliyor mu?”

değildir.

Buna şu sorular da eklenir:

• Öğrenci bildiği bilgiyi yeni bir durumda kullanabiliyor mu?

• Verilen bilgiler arasında ilişki kurabiliyor mu?

• Bir durumdan çıkarım yapabiliyor mu?

• Bir problemi analiz ederek uygun çözüm geliştirebiliyor mu?

• Kararının nedenini açıklayabiliyor mu?

• Farklı verileri karşılaştırabiliyor mu?

• Kendi öğrenme sürecini değerlendirebiliyor mu?

Bu nedenle TYMM'deki ölçme ve değerlendirme yaklaşımını “bilgiden beceriye geçiş” olarak tanımlarken, bilgiyi dışlayan değil bilgiyi işlevsel hâle getiren bir geçişten söz ediyoruz.

Ölçme ve Değerlendirme Artık Dersin Sonundaki Sınavdan İbaret Değil

Geleneksel uygulamalarda ölçme ve değerlendirme çoğu zaman öğrenme sürecinin sonunda yapılan yazılı sınavla özdeşleştirilir.

Öğretmen konuyu anlatır, öğrenciler çalışır ve belirlenen tarihte sınav yapılır. Sınav sonucunda öğrencinin kaç puan aldığı görülür.

Oysa bir öğrencinin 60 puan aldığını bilmek, öğretim açısından tek başına yeterli bilgi sağlamaz.

Asıl önemli sorular şunlardır:

Öğrenci nerede zorlandı? Hangi öğrenme çıktısına ulaşamadı? Hangi yanlış düşünme biçimi bu sonuca neden oldu? Eksikliği gidermek için öğretim sürecinde neyi değiştirmeliyiz?

TYMM'nin yaklaşımında ölçme ve değerlendirme, öğrenme sürecini takip eden ve öğretmene geri bildirim sağlayan sürekli bir yapı olarak ele alınmaktadır.

Böylece değerlendirme yalnızca öğrenciye not vermek için değil, öğrenmeyi geliştirmek için kullanılabilir.

Geri Bildirim Neden Bu Kadar Önemli?

Bir öğrenciye yalnızca “Yanlış yaptın.” demek ile “Veriyi doğru yorumladın ancak ikinci değişkeni dikkate almadığın için sonucun değişti.” demek arasında büyük fark vardır.

İkinci geri bildirim öğrenciye neyi geliştirmesi gerektiğini gösterir.

Benzer şekilde öğretmen de sınıfındaki öğrencilerin büyük bölümünün aynı noktada hata yaptığını fark ettiğinde bunun bireysel bir eksiklikten çok öğretim süreciyle ilişkili olabileceğini görebilir.

Bu durumda ölçme ve değerlendirme, öğretmene de şu mesajı verir:

“Buraya tekrar dönmem gerekiyor.”

Bu nedenle iyi hazırlanmış bir değerlendirme aracı yalnızca öğrencinin performansını ölçmez; öğretimin niteliği hakkında da bilgi üretir.

Bağlam Temelli Sorular Neden Önem Kazanıyor?

Beceri odaklı değerlendirmede öne çıkan uygulamalardan biri bağlam temelli sorulardır.

Bağlam temelli soru, öğrencinin karşısına yalnızca doğrudan bilgi isteyen kısa bir soru çıkarmak yerine ona anlamlı bir durum sunar.

Bu durum;

• günlük yaşamdan bir olay,

• bir deney sonucu,

• haber metni,

• grafik,

• tablo,

• görsel,

• bilimsel gözlem,

• kısa bir araştırma,

• problem senaryosu

• veya birden fazla veri kaynağından

oluşabilir.

Öğrencinin görevi ise verilen bağlamdaki bilgileri kullanarak soruyu çözmektir.

Buradaki önemli nokta metnin uzun olması değildir.

Uzun soru, bağlam temelli soru demek değildir.

Bir soruya birkaç paragraf eklemek onu otomatik olarak beceri ölçen bir soruya dönüştürmez. Bağlamın öğrencinin düşünme sürecinde gerçekten kullanılması gerekir.

Eğer öğrenci metni hiç okumadan yalnızca son cümledeki bilgiyi kullanarak soruyu çözebiliyorsa, hazırlanan uzun metnin ölçme açısından gerçek bir işlevi olmayabilir.

Biyoloji Dersinden Basit Bir Örnek

Örneğin öğrenciye şu soru sorulabilir:

“Fotosentez hızını etkileyen faktörlerden üç tanesini yazınız.”

Bu soru öğrencinin sahip olduğu bilgiyi ölçebilir ve eğitim sürecinde elbette kullanılabilir.

Ancak aynı konuyu farklı bir şekilde ele alalım.

Bir araştırmada aynı tür bitkiler üç farklı ortamda yetiştiriliyor. Ortamların sıcaklık, ışık şiddeti ve karbondioksit miktarları bir tabloyla öğrenciye veriliyor. Bir süre sonra bitkilerin ürettiği organik madde miktarları ölçülüyor.

Öğrenciden;

• sonuçları karşılaştırması,

• hangi değişkenin etkili olabileceğini belirlemesi,

• sonucunu biyolojik bilgisiyle açıklaması

• ve deneyin daha güvenilir hâle gelmesi için öneride bulunması

istenebilir.

İkinci durumda öğrenci yalnızca fotosentez faktörlerini hatırlamıyor.

Bilgiyi okuyor, veriyi yorumluyor, karşılaştırıyor, çıkarım yapıyor ve gerekçelendiriyor.

İşte bilgi ile becerinin birleştiği nokta burasıdır.

Her Soru Bağlam Temelli Olmak Zorunda mı?

Hayır.

Beceri odaklı değerlendirme, temel bilgi sorularının tamamen kaldırılması anlamına gelmez.

Öğrencinin kavram bilgisini hızlı biçimde kontrol etmek istediğimiz durumlarda kısa cevaplı veya doğrudan bilgi ölçen sorular oldukça kullanışlıdır.

Önemli olan bütün değerlendirme sürecini tek bir soru türüne bağlamamaktır.

Bir sınav veya öğrenme etkinliği içerisinde öğrencinin;

• temel bilgisini,

• kavramlar arasındaki ilişkileri,

• yorumlama gücünü,

• problem çözme becerisini,

• veri okuma becerisini

• ve gerektiğinde üretim sürecini

birlikte görebileceğimiz farklı araçlardan yararlanabiliriz.

Bu çeşitlilik öğrenciyi daha bütüncül değerlendirmemizi sağlar.

Çoktan Seçmeli Sorularla Beceri Ölçülebilir mi?

Çoktan seçmeli sorular zaman zaman yalnızca ezber bilgisini ölçen araçlar olarak düşünülür. Ancak sorun çoğu zaman soru türünün kendisinden değil, sorunun nasıl tasarlandığından kaynaklanır.

İyi hazırlanmış bir çoktan seçmeli soru öğrenciden yalnızca bilgiyi hatırlamasını değil;

• verileri analiz etmesini,

• seçenekleri karşılaştırmasını,

• çıkarım yapmasını,

• neden-sonuç ilişkisi kurmasını

• veya bir problem için en uygun çözümü seçmesini

isteyebilir.

Nitekim Türkiye Yüzyılı Maarif Modeli kapsamında yayımlanan bağlam temelli çoktan seçmeli soru çalışmalarında da becerilerin gerçek yaşam senaryoları ve anlamlı bağlamlar üzerinden ölçülmesi amaçlanmaktadır.

Dolayısıyla “çoktan seçmeli mi, açık uçlu mu?” sorusundan önce sorulması gereken daha temel bir soru vardır:

“Hazırladığımız soru öğrencide hangi zihinsel süreci harekete geçiriyor?”

Performans Görevleri ve Öğrenme Kanıtları

Bazı becerileri bir sınav kâğıdında tam olarak gözlemlemek mümkün değildir.

Örneğin öğrencinin;

• araştırma yapması,

• deney tasarlaması,

• proje geliştirmesi,

• sunum hazırlaması,

• ekip içinde çalışması,

• bir ürün ortaya koyması

• veya belirli bir süreç boyunca gelişim göstermesi

isteniyorsa farklı değerlendirme araçlarına ihtiyaç duyulur.

Performans görevleri, projeler, gözlem formları, dereceli puanlama anahtarları, portfolyolar, öz değerlendirme ve akran değerlendirme çalışmaları bu noktada önem kazanır.

Burada amaç öğretmenin iş yükünü artırmak için daha fazla form hazırlamak değildir.

Asıl amaç, ölçmek istediğimiz beceriye uygun kanıtı elde etmektir.

Bir öğrencinin sunum becerisini yalnızca çoktan seçmeli sınavla değerlendiremeyeceğimiz gibi, temel kavram bilgisinin tamamını da her zaman kapsamlı bir projeyle ölçmek zorunda değiliz.

Doğru araç, ölçülmek istenen öğrenme çıktısına göre seçilmelidir.

Öğretmenler Sınıfta Nereden Başlayabilir?

Beceri odaklı değerlendirmeye geçiş için her sınavı baştan sona değiştirmek gerekmiyor. Küçük ancak bilinçli değişikliklerle başlanabilir.

1. Önce öğrenme çıktısını belirleyin

Soruyu yazmadan önce öğrencinin ne yapmasını beklediğinizi netleştirin.

Bilgiyi hatırlaması mı, karşılaştırması mı, yorumlaması mı, çıkarım yapması mı, problem çözmesi mi gerekiyor?

2. Gerçekten gerekli olduğunda bağlam kullanın

Günlük yaşamdan veya dersin doğasından gelen kısa bir senaryo oluşturun. Ancak bağlamı yalnızca soruyu uzatmak için kullanmayın.

3. Veriyi öğrenciye hazır sonuç olarak vermeyin

Grafik, tablo, deney sonucu veya kısa metin vererek öğrencinin bilgiyi kendisinin işlemesine fırsat tanıyın.

4. “Neden?” sorusuna daha fazla yer açın

Öğrencinin yalnızca doğru cevabı bulmasını değil, mümkün olduğunda cevabının gerekçesini de ortaya koymasını sağlayın.

5. Yanlış cevapları da öğrenme verisi olarak görün

Bir öğrencinin verdiği yanlış cevap, hangi düşünme aşamasında sorun yaşadığı konusunda önemli bilgi sağlayabilir.

6. Değerlendirmeden sonra öğretime geri dönün

Sınav veya etkinlik bittikten sonra yalnızca notları sisteme girmek yerine sonuçlardan öğretim süreci için yararlanın.

Öğrencilerin büyük bölümünün zorlandığı bir öğrenme çıktısı varsa o noktayı yeniden ele almak, ölçme ve değerlendirmenin öğretimi geliştiren işlevini ortaya çıkarır.

Öğrenci Açısından Ne Değişiyor?

Beceri temelli sorular ilk karşılaşmada öğrencilere daha zor görünebilir. Bunun nedenlerinden biri, öğrencinin doğrudan cevabı hatırlamak yerine verilen bilgiyi işlemesinin gerekmesidir.

Bu nedenle öğrencilerin yalnızca daha fazla soru çözmesi değil, farklı türde düşünme deneyimleri yaşaması gerekir.

Öğrencinin;

• grafik okuması,

• deney sonuçlarını yorumlaması,

• farklı görüşleri karşılaştırması,

• neden-sonuç ilişkisi kurması,

• kendi çözümünü açıklaması,

• hata yaptığı noktayı fark etmesi

zaman içinde gelişen becerilerdir.

Dolayısıyla beceri odaklı ölçmenin sağlıklı çalışabilmesi için öğretimin de aynı anlayışla yürütülmesi gerekir.

Derste yalnızca bilgi aktarılıp sınavda üst düzey düşünme beklenmesi öğrenci açısından adil olmayacaktır.

Öğrenme süreci ile değerlendirme süreci birbirini desteklemelidir.

Yapay Zekâ Çağında Ölçmenin Anlamı da Değişiyor

Günümüzde öğrencilerin bilgiye ulaşma biçimi de hızla değişiyor. Arama motorları, dijital kaynaklar ve üretken yapay zekâ sistemleri birkaç saniye içinde büyük miktarda bilgiye erişim sağlayabiliyor.

Bu durum okulda bilgi öğrenmenin gereksiz hâle geldiği anlamına gelmez.

Tam tersine öğrencilerin;

• doğru bilgiyi yanlış bilgiden ayırması,

• kaynak güvenilirliğini değerlendirmesi,

• ulaştığı bilgileri karşılaştırması,

• yapay zekâ tarafından üretilen içeriği sorgulaması

• ve bilgiyi etik biçimde kullanması

daha önemli hâle geliyor.

Geleceğin öğrencisinin yalnızca “cevaba ulaşabilen” değil, ulaştığı cevabı değerlendirebilen birey olması gerekiyor.

Beceri odaklı ölçme yaklaşımının önemi de burada daha belirgin hâle geliyor.

Sonuç: Asıl Soru “Ne Biliyor?”dan “Ne Yapabiliyor?”a Genişliyor

Türkiye Yüzyılı Maarif Modeli'nin ölçme ve değerlendirme yaklaşımındaki değişimi yalnızca yeni soru tipleriyle açıklamak eksik kalır.

Asıl değişim, öğrencinin öğrenmesine bakış biçimindedir.

Bilgi hâlâ vazgeçilmezdir. Ancak bilginin öğrencinin zihninde bulunması kadar, gerektiğinde kullanılabilmesi de önemlidir.

Bu nedenle yeni dönemin temel sorusu artık yalnızca:

“Öğrenci ne biliyor?”

değildir.

Bunun yanına çok daha güçlü bir soru eklenmektedir:

“Öğrenci bildikleriyle ne yapabiliyor?”

Ölçme ve değerlendirmenin öğrenmenin sonunda verilen bir nottan çıkarak öğrenmeyi yönlendiren bir araca dönüşmesi, öğretmen açısından da öğrenci açısından da önemli bir değişimdir.

Bağlam temelli sorular, performans görevleri, geri bildirim, öz değerlendirme ve farklı öğrenme kanıtlarının kullanılması bu değişimin araçlarıdır. Ancak amaç herhangi bir aracı zorunlu olarak kullanmak değil, öğrencinin gelişimini daha doğru görebilmektir.

Öğretmenler açısından en sağlıklı başlangıç noktası ise oldukça basittir:

Ölçmek istediğimiz öğrenme çıktısını belirlemek, ona uygun değerlendirme aracını seçmek ve elde ettiğimiz sonucu yeniden öğrenmeyi geliştirmek için kullanmak.

Bilgiden beceriye geçişin gerçek anlamı da tam olarak burada ortaya çıkmaktadır.